Shloka 29
अध्याय १ — न्यग्रोधवनोपवेशनम् तथा द्रौणिनिश्चयः
Night at the Banyan and Drauṇi’s Resolve
रात्रिका प्रथम प्रहर बीत रहा था। उस भयंकर वेलामें दुःख और शोकसे संतप्त हुए कृतवर्मा, कृपाचार्य तथा अश्वत्थामा एक साथ ही आस-पास बैठ गये ।।
rātrikāḥ prathamaḥ praharaḥ vyatīto bhavati sma | tasmin bhīṣaṇe velāyāṃ duḥkhaśokasantaptāḥ kṛtavarmā kṛpācāryaś cāśvatthāmā ca sahaivopaviśya parasparaṃ samīpe niṣeduḥ | tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya (vaṭavṛkṣasya) samīpataḥ, kurupāṇḍavayoḥ kṣayam atikrāntam eva tam arthaṃ smṛtvā, nidrayā sarvāṅgaśithilībhāvāt pṛthivyāṃ śayānā babhūvuḥ | te tadā mahāśramaparītāḥ, nānāśarair aṅgaiḥ kṣata-vikṣatāś ca āsan |
രാത്രിയുടെ ആദ്യ പ്രഹരം കടന്നുപോകുകയായിരുന്നു. ആ ഘോര വേളയിൽ ദുഃഖവും ശോകവും കൊണ്ട് ദഹിച്ച കൃതവർമ്മൻ, കൃപാചാര്യൻ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്—മൂവരും ഒരുമിച്ച് സമീപത്ത് ഇരുന്നു. ന്യഗ്രോധവൃക്ഷത്തിന്റെ (ആൽമരം/വടവൃക്ഷം) അടുത്ത് ഇരുന്ന്, കുരുവും പാണ്ഡവവും ആയ യോദ്ധാക്കളുടെ ഇതിനകം സംഭവിച്ച നാശത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ ഓർത്ത് അവർ വിലപിച്ചു; പിന്നെ നിദ്രയാൽ അവയവങ്ങൾ ശിഥിലമായി അവർ ഭൂമിയിൽ കിടന്നു. അപ്പോൾ അവർ അത്യന്തം ക്ഷീണത്തിൽ തകർന്നിരുന്നു; പലവിധ അമ്പുകളാൽ അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ ക്ഷത-വിക്ഷതമായിരുന്നു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and psychological residue of war: even the surviving victors are left wounded, exhausted, and consumed by grief. It frames violence as producing not only external destruction but also inner collapse—an ethical warning that triumph in adharma-tinged conflict yields sorrow rather than peace.
After the day’s slaughter, during the first watch of night, Kṛtavarmā, Kṛpa, and Aśvatthāmā sit together near a banyan tree, lamenting the annihilation of Kuru and Pāṇḍava fighters. Overcome by fatigue and sleep, their arrow-wounded bodies slacken and they lie down on the ground.