Shloka 5
Adhyāya 48 — Duryodhana’s Account of Tribute and the Provisioned Court (सभा पर्व, अध्याय ४८)
(अजित: सो<पि सर्वरहिं सदेवासुरमानुषै: । तत्तेजसा प्रवृद्धोडसौ तत्र का परिदेवना ।।) श्रीकृष्णको सब देवता, असुर और मनुष्य मिलकर भी जीत नहीं सकते। उन्हींके तेजसे राजा युधिष्ठिरकी उन्नति हुई है; इसके लिये शोक करनेकी क्या बात है? लब्धश्नानभिभूतार्थ: पित्रयों3$श: पृथिवीपते । विवृद्धस्तेजसा तेषां तत्र का परिदेवना,पृथ्वीपते! पाण्डवोंने अपने उद्देश्यसे विचलित न होकर निरन्तर प्रयत्न करके राज्यमें अपना पैतृक अंश प्राप्त किया है और वह पैतृक सम्पत्ति आज उन्हींके तेजसे बहुत बढ़ गयी है, अत: उसके लिये चिन्ता करनेकी क्या आवश्यकता है?
ajitaḥ so 'pi sarvarahiṃ sadevāsuramānuṣaiḥ | tat-tejasā pravṛddho 'sau tatra kā paridevanā || labdhaśnānābhibhūtārthaḥ pitryo 'ṃśaḥ pṛthivīpate | vivṛddhas tejasā teṣāṃ tatra kā paridevanā pṛthivīpate ||
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീകൃഷ്ണൻ അജിതൻ; ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും എല്ലാം ഒന്നിച്ചാലും അവനെ ജയിക്കാനാവില്ല. അവന്റെ തേജസ്സിനാലാണ് രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ സമൃദ്ധിയിൽ ഉയർന്നത്; അതിൽ ദുഃഖിക്കേണ്ടതെന്ത്? ഹേ ഭൂമിപതേ, പാണ്ഡവർ ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് വഴുതാതെ നിരന്തരശ്രമത്തോടെ രാജ്യത്തിൽ തങ്ങളുടെ പിതൃഭാഗം നേടി; ആ പിതൃസമ്പത്തും അവരുടെ തേജസ്സാൽ വളരെ വർദ്ധിച്ചു—അപ്പോൾ, ഹേ രാജാ, എന്തിന് വിലാപം?
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse frames success and political ascendancy as arising from superior power and alliances—especially divine-backed tejas—and argues that lamentation is futile when outcomes follow from such forces; it urges acceptance of reality rather than grief.
Duryodhana comments on the Pāṇḍavas’ rise—attributed to Kṛṣṇa’s unconquerable power—and tells the king (addressed as pṛthivīpati) that since they have secured and expanded their ancestral share through steadfast effort and strong support, there is no point in mourning it.