Shloka 32
Bhīṣma–Śiśupāla-saṃvādaḥ
Bhishma and Shishupala’s exchange in the assembly
धर्म चरत माधर्ममिति तस्य वच: किल । पक्षिण: शुश्रुवुर्भीष्म सततं सत्यवादिन:,पूर्वकालकी बात है, समुद्रके निकट कोई बूढ़ा हंस रहता था। वह धर्मकी बातें करता; परंतु उसका आचरण ठीक उसके विपरीत होता था। वह पक्षियोंको सदा यह उपदेश किया करता कि धर्म करो, अधर्मसे दूर रहो। सदा सत्य बोलनेवाले उस हंसके मुखसे दूसरे-दूसरे पक्षी यही उपदेश सुना करते थे
dharmaṁ carata mādharmam iti tasya vacaḥ kila | pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṁ satyavādinaḥ ||
“ധർമ്മം ആചരിക്കൂ; അധർമ്മം ചെയ്യരുത്”—ഇതായിരുന്നു അവന്റെ വാക്ക്. ഭീഷ്മാ, സത്യവാദിയെന്നു പറയപ്പെടുന്ന ആ ഹംസത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് പക്ഷികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും അതേ ഉപദേശം കേട്ടിരുന്നു.
शिशुपाल उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension between preaching and practice: exhortations to dharma are hollow if one’s own conduct contradicts them. It implicitly critiques moral hypocrisy—being a ‘truth-speaker’ in words is not the same as being righteous in action.
Śiśupāla addresses Bhīṣma and introduces a proverbial account: a figure repeatedly tells others (here, birds) to follow dharma and avoid adharma. The surrounding story context (as commonly explained in the tradition) underscores that the speaker’s behavior does not match his advice, setting up a moral comparison or rebuke.