Shloka 33
Sabhā-praveśa, Dāna, and the Courtly Convergence (सभा-प्रवेशः दानं च)
उपासते सभायां सम कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । इनके सिवा जटासुर, मद्रराज शल्य, राजा कुन्तिभोज, किरातराज पुलिन्द, अंगराज, वंगराज, पुण्ड्रक, पाण्ड्य, उड़्राज, आन्ध्रनरेश, अंग, वंग, सुमित्र, शत्रुसूदन शैब्य, किरातराज सुमना, यवननरेश, चाणूर, देवरात, भोज, भीमरथ, कलिंगराज श्रुतायुध, मगधदेशीय जयसेन, सुकर्मा, चेकितान, शत्रुसंहारक पुरु, केतुमानू, वसुदान, विदेहराज कृतक्षण, सुधर्मा, अनिरुद्ध, महाबली श्रुतायु, दुर्धर्ष वीर अनूपराज, क्रमजित्, सुदर्शन, पुत्रसहित शिशुपाल, करूषराज दन्तवक्त्र, वृष्णिवंशियोंके देवस्वरूप दुर्धर्ष राजकुमार, आहुक, विपृथु, गद, सारण, अक्रूर, कृतवर्मा, शिनिपुत्र सत्यक, भीष्मक, आकृति, पराक्रमी द्ुमत्सेन, महान् धनुर्धर केकयराजकुमार, सोमक-पौत्र द्रुपद, केतुमान् (द्वितीय) तथा अस्त्रविद्यामें निपुण महाबली वसुमान--ये तथा और भी बहुत-से प्रधान क्षत्रिय उस सभामें कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरकी सेवामें बैठते थे || २४--३२ ह ।। अर्जुन ये च संश्रित्य राजपुत्रा महाबला:,जो महाबली राजकुमार अर्जुनके पास रहकर कृष्णमृगचर्म धारण किये धरनुर्वेदकी शिक्षा लेते थे (वे भी उस सभाभवनमें बैठकर राजा युधिष्ठिरकी उपासना करते थे)। राजन! वृष्णिवंशको आनन्दित करनेवाले राजकुमारोंको वहीं शिक्षा मिली थी
vaiśampāyana uvāca | upāsate sabhāyāṃ samāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram | arjunaṃ ye ca saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ kṛṣṇamṛgacarma-dhāriṇo dhanurveda-śikṣāṃ labhante te 'pi tatraiva rājānaṃ yudhiṣṭhiram upāsate |
അവർ എല്ലാവരും ആ സഭയിൽ കുന്തീപുത്രനായ യുധിഷ്ഠിരനെ യഥാവിധി ഉപാസിച്ചു സേവിച്ചു. അവിടെ മദ്രരാജൻ ശല്യൻ, കുന്തിഭോജൻ, കിരാതരാജൻ പുലിന്ദൻ, അങ്കരാജൻ, വംഗരാജൻ, പുണ്ഡ്രകൻ, പാണ്ഡ്യൻ, ഉഡ്രരാജൻ, ആന്ധ്രനരേശൻ; അങ്കൻ, വംഗൻ, സുമിത്രൻ, ശത്രുസൂദന ശൈബ്യൻ, കിരാതരാജൻ സുമന, യവനനരേശൻ; ചാണൂരൻ, ദേവരാതൻ, ഭോജൻ, ഭീമരഥൻ; കലിംഗരാജൻ ശ്രുതായുധൻ, മഗധദേശീയൻ ജയസേനൻ; സുകർമ, ചേകിതാൻ, ശത്രുസംഹാരകൻ പുരു; കേതുമാൻ, വസുദാൻ, വിദേഹരാജൻ കൃതക്ഷണൻ; സുധർമ, അനിരുദ്ധൻ, മഹാബലി ശ്രുതായു; ദുർധർഷനായ അനൂപരാജൻ, ക്രമജിത്, സുദർശനൻ; പുത്രന്മാരോടുകൂടി ശിശുപാലൻ, കരൂഷരാജൻ ദന്തവക്ത്രൻ; വൃഷ്ണിവംശത്തിലെ ദേവരൂപ ദുർധർഷ കുമാരന്മാർ; ആഹുകൻ, വിപൃഥു, ഗദ, സാരണൻ, അക്രൂരൻ, കൃതവർമ്മൻ, ശിനിപുത്രൻ സത്യകൻ; ഭീഷ്മകൻ, ആകൃതി, പരാക്രമിയായ ദ്യുമത്സേനൻ; മഹാധനുർധരരായ കേകയന്മാർ; സോമക-പൗത്രൻ ദ്രുപദൻ; കൂടാതെ (രണ്ടാമൻ) കേതുമാനും മഹാബലി വസുമാനും—ഇവരും ഇനിയും അനേകം മുഖ്യ ക്ഷത്രിയരും അവിടെ ഇരുന്നിരുന്നു. അർജുനനെ ആശ്രയിച്ച്, കൃഷ്ണമൃഗചർമ്മം ധരിച്ചു ധനുർവേദത്തിൽ ശിക്ഷണം നേടുന്ന മഹാബല രാജകുമാരന്മാരും ആ സഭാഗൃഹത്തിൽ ഇരുന്ന് രാജാ യുധിഷ്ഠിരനെ സേവിച്ചു ഉപാസിച്ചു. ഇങ്ങനെ ധർമ്മാധീനമായ രാജത്വത്തിന്റെ കീഴിൽ, രാഷ്ട്രീയ നിഷ്ഠയും അധികാര അംഗീകാരവും യോദ്ധാശിക്ഷണത്തിന്റെ ശാസനയും—എല്ലാം ഒരിടത്ത് സംഗമിച്ചുവെന്ന് സഭ ചിത്രീകരിക്കുന്നു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Legitimate rule is sustained not only by power but by recognized dharma: the great ones ‘attend upon’ Yudhiṣṭhira, showing that ethical sovereignty draws voluntary allegiance. In parallel, warrior power is framed as disciplined learning (dhanurveda) under guidance, not mere violence.
The text describes Yudhiṣṭhira’s sabhā where many rulers and princes sit in respectful attendance. It also notes that mighty princes staying with Arjuna—marked by student discipline such as wearing black-antelope skin—receive training in archery and likewise honor Yudhiṣṭhira in the assembly.