Shloka 5
Arjuna’s Northern Conquests: Kimpuruṣa-lands, Hāṭaka, Mānasasaras, and the Harivarṣa Boundary
(एतच्छुत्वा कुरुश्रेष्ठो धर्मराज: सहानुज: । प्रह्दष्टो मन्त्रिभिश्वैव व्यासधौम्यादिभि: सह ।। ततो व्यासो महाबुद्धिरुवाचेदं वचो<र्जुनम् यह सुनकर भाइयोंसहित कुरुश्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिरको बड़ी प्रसन्नता हुई। साथ ही मन्त्रियों तथा व्यास, धौम्य आदि महर्षियोंको बड़ा हर्ष हुआ। तत्पश्चात् परम बुद्धिमान् व्यासजीने अर्जुनसे कहा। व्यास उवाच साधु साध्विति कौन्तेय दिष्ट्या ते बुद्धिरीदृशी । पृथिवीमखिलां जेतुमेको5ध्यवसितो भवान् ।। व्यासजी बोले--कुन्तीनन्दन! मैं तुम्हें बारंबार साधुवाद देता हूँ। सौभाग्यसे तुम्हारी बुद्धिमें ऐसा संकल्प हुआ है। तुम सारी पृथ्वीको अकेले ही जीतनेके लिये उत्साहित हो रहे हो। धन्य: पाण्डुर्महीपालो यस्य पुत्रस्त्वमीदृश: । सर्व प्राप्स्यति राजेन्द्रो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: ।। त्वद्वीयेण स धर्मात्मा सार्वभौमत्वमेष्यति । राजा पाणए्डु धन्य थे, जिनके पुत्र तुम ऐसे पराक्रमी निकले। तुम्हारे पराक्रमसे धर्मपुत्र धर्मात्मा महाराज युधिष्ठिर सब कुछ पा लेंगे। सार्वभौम सम्राटके पदपर प्रतिष्ठित होंगे। त्वद्वाहुबलमाश्रित्य राजसूयमवाप्स्यति ।। सुनयाद् वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च । यमयोश्रैव वीर्येण सर्व प्राप्स्पति धर्मराट् ।। तुम्हारे बाहुबलका सहारा पाकर ये राजसूययज्ञ पूर्ण कर लेंगे। भगवान् श्रीकृष्णकी उत्तम नीति, भीम और अर्जुनके बल तथा नकुल और सहदेवके पराक्रमसे धर्मराज युधिष्ठिरको सब कुछ प्राप्त हो जायगा। तस्माद् दिशं देवगुप्तामुदीचीं गच्छ फाल्गुन । शक्तो भवान् सुराज्जित्वा रत्नान्याहर्तुमोजसा ।। इसलिये अर्जुन! तुम तो देवताओंद्वारा सुरक्षित उत्तर दिशाकी यात्रा करो; क्योंकि देवताओंको जीतकर वहाँसे बलपूर्वक रत्न ले आनेमें तुम्हीं समर्थ हो। प्राचीं भीमो बलश्लाघी प्रयातु भरतर्षभ: । याम्यां तत्र दिश॑ यातु सहदेवो महारथ: ।। प्रतीचीं नकुलो गन््ता वरुणेनाभिपालिताम् । एषा मे नैछिकी बुद्धि: क्रियतां भरतर्षभा: ।। अपने बलद्वारा दूसरोंसे होड़ लेनेवाले भरतकुल-भूषण भीमसेन पूर्व दिशाकी यात्रा करें। महारथी सहदेव दक्षिण दिशाकी ओर प्रस्थान करें और नकुल वरुणपालित पश्चिम दिशापर आक्रमण करें। भरतश्रेष्ठ पाण्डवो! मेरी बुद्धिका ऐसा ही निश्चय है। तुमलोग इसका पालन करो। वैशग्पायन उवाच श्रुत्वा व्यासवचो हृष्टास्तमूचु: पाण्डुनन्दना: । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! व्यासजीकी यह बात सुनकर पाण्डवोंने बड़े हर्षके साथ कहा। पाण्डवा ऊचु: एवमस्तु मुनिश्रेष्ठ यथा55ज्ञापयसि प्रभो ।) पाण्डव बोले--मुनिश्रेष्ठ आप जैसी आज्ञा देते हैं वैसा ही हो। वैशग्पायन उवाच धनंजयवच: श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिर: । स्निग्धगम्भीरनादिन्या त॑ गिरा प्रत्यभाषत,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! अर्जुनकी पूर्वोक्त बात सुनकर धर्मराज युधिष्ठिर स्नेहयुक्त गम्भीर वाणीमें उनसे इस प्रकार बोले--
etac chrutvā kuruśreṣṭho dharmarājaḥ sahānujaḥ | prahṛṣṭo mantribhiś caiva vyāsa-dhaumyādibhiḥ saha ||
tato vyāso mahābuddhir uvācedaṃ vaco 'rjunam |
vyāsa uvāca |
sādhu sādhv iti kaunteya diṣṭyā te buddhir īdṛśī |
pṛthivīm akhilāṃ jetum eko 'dhyavasito bhavān ||
dhanyaḥ pāṇḍur mahīpālo yasya putras tvam īdṛśaḥ |
sarvaṃ prāpsyati rājendro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ||
tvad-vīryeṇa sa dharmātmā sārvabhaumatvam eṣyati |
tvad-bāhubalam āśritya rājasūyam avāpsyati ||
sunayād vāsudevasya bhīmārjuna-balena ca |
yamayoś caiva vīryeṇa sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ ||
tasmād diśaṃ devaguptām udīcīṃ gaccha phālguna |
śakto bhavān surān jitvā ratnāny āhartum ojasā ||
prācīṃ bhīmo balaślāghī prayātu bharatarṣabhaḥ |
yāmyāṃ tatra diśaṃ yātu sahadevo mahārathaḥ ||
pratīcīṃ nakulo gantā varuṇenābhipālitām |
eṣā me naiṣṭhikī buddhiḥ kriyatāṃ bharatarṣabhāḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā vyāsavaco hṛṣṭās tam ūcuḥ pāṇḍunandanāḥ |
pāṇḍavā ūcuḥ |
evam astu muniśreṣṭha yathājñāpayasi prabho ||
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhanaṃjaya-vacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
snigdha-gambhīra-nādinīṃ tāṃ girā pratyabhāṣata ||
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കേട്ടപ്പോൾ കുരുശ്രേഷ്ഠനായ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ അനുജന്മാരോടുകൂടെ അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു; മന്ത്രിമാരും വ്യാസൻ, ധൗമ്യൻ മുതലായ മഹർഷിമാരും അതുപോലെ ഹർഷിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാബുദ്ധിമാനായ വ്യാസൻ അർജുനനോടു പറഞ്ഞു— വ്യാസൻ—“സാധു, സാധു, കുന്തീനന്ദനാ! ഭാഗ്യവശാൽ നിന്റെ ബുദ്ധി ഇത്തരമൊരു ദൃഢസങ്കൽപ്പമായി രൂപപ്പെട്ടു. നീ ഒറ്റയ്ക്കായി സമസ്ത ഭൂമിയും ജയിക്കുവാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത്തരം പുത്രനെ ലഭിച്ച പാണ്ഡുരാജാവ് ധന്യൻ. നിന്റെ വീര്യത്താൽ ധർമ്മപുത്രനായ ധർമ്മാത്മ രാജേന്ദ്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ എല്ലാം നേടും; നിന്റെ പരാക്രമത്താൽ അവൻ സർവ്വഭൗമത്വം പ്രാപിക്കും. നിന്റെ ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് രാജസൂയയജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കും. വാസുദേവന്റെ ഉത്തമനയം, ഭീമ-അർജുനന്മാരുടെ ബലം, യമജന്മാരുടെ വീര്യം—ഇവയാൽ ധർമ്മരാജന് അഭീഷ്ടസകലവും ലഭിക്കും. അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഫാൽഗുണാ, ദേവന്മാർ കാത്തിരിക്കുന്ന ഉത്തരദിക്കിലേക്ക് പോകുക; അവിടെ ദേവന്മാരെയെങ്കിലും ജയിച്ച് നിന്റെ തേജസ്സാൽ രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ നീ ശേഷിയുള്ളവൻ. ബലഗർവ്വമുള്ള ഭരതശ്രേഷ്ഠൻ ഭീമൻ കിഴക്കുദിക്കിലേക്ക് പോകട്ടെ; മഹാരഥൻ സഹദേവൻ തെക്കുദിക്കിലേക്ക് പോകട്ടെ; വരുണൻ കാത്തിരിക്കുന്ന പടിഞ്ഞാറുദിക്കിലേക്ക് ആയുധവിദ്യയിൽ നിപുണനായ നകുലൻ പോകട്ടെ. ഇതാണ് എന്റെ സ്ഥിരനിശ്ചയം—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇതു നടപ്പാക്കുക.” വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—വ്യാസവചനങ്ങൾ കേട്ട് പാണ്ഡുപുത്രർ ആനന്ദത്തോടെ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡവർ—“മുനിശ്രേഷ്ഠാ, പ്രഭോ! നിങ്ങൾ ആജ്ഞാപിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാകട്ടെ.” വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ധനഞ്ജയന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ സ്നേഹപൂർണ്ണമായ ഗൗരവസ്വരത്തിൽ അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
Righteous sovereignty is presented as requiring disciplined resolve, wise counsel, and coordinated effort. Vyāsa praises Arjuna’s determination but frames it as service to Yudhiṣṭhira’s dharmic kingship and the Rājasūya, emphasizing that power should be guided by policy (sunaya), legitimacy, and collective responsibility.
After hearing the plan, Yudhiṣṭhira and the assembly rejoice. Vyāsa then instructs the Pāṇḍavas to undertake a directional campaign (digvijaya): Arjuna to the god-guarded north to obtain treasures, Bhīma to the east, Sahadeva to the south, and Nakula to the west under Varuṇa’s protection—so that Yudhiṣṭhira can complete the Rājasūya and attain universal status.