Shloka 51
अर्जुनस्योत्तरदिग्विजयः
Arjuna’s Northern Conquests and Tribute Collection
(हृष्टश्न धर्मराड् वाक््यं जनार्दनमभाषत । फिर धर्मराजने हर्षमें भरकर भगवान् श्रीकृष्णसे कहा। युधिछिर उवाच त्वां प्राप्प पुरुषव्याप्र भीमसेनेन पातित: । मागधोडसौ बलोन्मत्तो जरासंध: प्रतापवान् ।। युधिष्ठिर बोले--पुरुषसिंह जनार्दन! आपका सहारा पाकर ही भीमसेनने बलके अभिमानसे उन्मत्त रहनेवाले प्रतापी मगधराज जरासंधको मार गिराया है। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठ प्राप्प्पामि विगतज्वर: । त्वद्बुद्धिबलमाश्रित्य यागाहोंडस्मि जनार्दन ।। अब मैं निश्चिन्त होकर यज्ञोंमें श्रेष्ठ राजसूयका शुभ अवसर प्राप्त करूँगा। प्रभो! आपके बुद्धि-बलका सहारा पाकर मैं यज्ञ करनेयोग्य हो गया। पीत॑ पृथिव्यां युद्धेन यशस्ते पुरुषोत्तम । जरासंधवधेनैव प्राप्तास्ते विपुला: श्रिय: ।। पुरुषोत्तम! इस युद्धसे भूमण्डलमें आपके यशका विस्तार हुआ। जरासंधके वधसे ही आपको प्रचुर सम्पत्ति प्राप्त हुई है। वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाष्य कौन्तेय: प्रादाद् रथवरं प्रभो: । प्रतिगृह्म तु गोविन्दो जरासंधस्य त॑ं रथम् ।। प्रह्ृष्टस्तस्य मुमुदे फाल्गुनेन जनार्दन: । प्रीतिमानभवद् राजन् धर्मराजपुरस्कृत: ।।) वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! ऐसा कहकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने भगवान्को श्रेष्ठ रथ प्रदान किया। जरासंधके उस रथको पाकर गोविन्द बड़े प्रसन्न हुए और अर्जुनके साथ उसमें बैठकर बड़े हर्षका अनुभव करने लगे। धर्मराज युधिष्ठिरके उस भेंटको अंगीकार करके उन्हें बड़ा संतोष हुआ। यथावय: समागम्य भ्रातृभि: सह पाण्डव: । सत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान्,पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर भाइयोंके साथ जाकर समस्त राजाओंसे उनकी अवस्थाके अनुसार क्रमशः मिले; फिर उन सबका यथायोग्य सत्कार एवं पूजन करके उन्होंने सभी नरपतियोंको विदा कर दिया
vaiśampāyana uvāca |
hṛṣṭaś ca dharmarāḍ vākyam janārdanam abhāṣata |
yudhiṣṭhira uvāca |
tvāṁ prāpya puruṣavyāghra bhīmasenena pātitaḥ |
māgadho 'sau balonmatto jarāsandhaḥ pratāpavān ||
rājasūyaṁ kratuśreṣṭhaṁ prāpsyāmi vigatajvaraḥ |
tvadbuddhibalam āśritya yāgārho 'smi janārdana ||
pītā pṛthivyāṁ yuddhena yaśas te puruṣottama |
jarāsandhavadhenai va prāptās te vipulāḥ śriyaḥ ||
vaiśampāyana uvāca |
evaṁ sambhāṣya kaunteyaḥ prādād rathavaraṁ prabhoḥ |
pratigṛhya tu govindo jarāsandhasya taṁ ratham |
prahṛṣṭas tasya mumude phālgunena janārdanaḥ |
prītimān abhavad rājan dharmarājapuraskṛtaḥ ||
yathāvayaḥ samāgamya bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ |
satkṛtya pūjayitvā ca visasarga narādhipān ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹർഷഭരിതനായ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ജനാർദനനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“പുരുഷവ്യാഘ്ര ജനാർദനാ! നിന്റെ ആശ്രയം ലഭിച്ചതിനാലാണ് ഭീമസേനൻ ബലഗർവത്തിൽ ഉന്മത്തനായ, പരാക്രമപ്രസിദ്ധനായ മഗധരാജൻ ജരാസന്ധനെ നിലംപതിപ്പിച്ചത്. ഇനി ഞാൻ ആശങ്കകളില്ലാതെ യജ്ഞങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ രാജസൂയത്തിന്റെ മംഗളാവസരം പ്രാപിക്കും. ജനാർദനാ! നിന്റെ ബുദ്ധിബലത്തിന്റെ ആശ്രയത്തിൽ ഞാൻ യാഗാർഹനായിരിക്കുന്നു. പുരുഷോത്തമാ! ഈ യുദ്ധം മൂലം ഭൂമണ്ഡലമാകെ നിന്റെ യശസ് വ്യാപിച്ചു; ജരാസന്ധവധം കൊണ്ടുതന്നെ നിനക്ക് വിപുലമായ ശ്രീസമ്പത്ത് ലഭിച്ചു.” വൈശമ്പായനൻ തുടർന്നു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കുന്തീപുത്രൻ പ്രഭുവിന് ഉത്തമമായൊരു രഥം സമർപ്പിച്ചു. ഗോവിന്ദൻ ജരാസന്ധന്റെ ആ രഥം സ്വീകരിച്ച് അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു; ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) സഹിതം അതിൽ ഇരുന്ന് ജനാർദനൻ പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ചു. ധർമ്മരാജന്റെ ദാനം ആദരിച്ച് കൃഷ്ണൻ ആഴത്തിലുള്ള തൃപ്തി നേടി. തുടർന്ന് പാണ്ഡവൻ യുധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പ്രായവും പദവിയും അനുസരിച്ച് സമവേത രാജാക്കളെ കണ്ടുമുട്ടി; യഥാവിധി സൽക്കരിച്ച് പൂജിച്ച് എല്ലാവരെയും യാത്രയാക്കി.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Right action and rightful sovereignty depend not merely on force but on dharmic intent, wise counsel, and gratitude. Yudhiṣṭhira frames success (Jarāsandha’s fall and the coming Rājasūya) as arising from reliance on Kṛṣṇa’s buddhi-bala—ethical strategy and guiding intelligence—followed by proper honoring of allies and guests.
After Jarāsandha’s defeat, Yudhiṣṭhira joyfully credits Kṛṣṇa’s support for Bhīma’s victory and declares himself now free to proceed toward the Rājasūya. He offers Kṛṣṇa an excellent chariot; Kṛṣṇa accepts Jarāsandha’s chariot and rejoices with Arjuna. Yudhiṣṭhira then meets, honors, and respectfully dismisses the assembled kings according to protocol.