Shloka 63
भयातुरा एकरथौ समाश्रयं- स्ततो5भवत् त्वद्धुतमेव सर्वतः | तत्पश्चात् आपके और शत्रुपक्षेके सैनिक जब बाणोंसे फैले हुए अन्धकारमें कुछ भी देख न सके, तब भयसे आतुर हो उन दोनों प्रधान रथियोंकी शरणमें आ गये। फिर तो चारों ओर अद्भुत युद्ध होने लगा
sañjaya uvāca | bhayāturā ekarathau samāśrayaṃs tato 'bhavat tvadbhutam eva sarvataḥ | tatpaścāt āpake ca śatrupakṣe ca sainikāḥ yadā bāṇaiḥ prasṛte 'ndhakāre kiñcid api na paśyanti sma, tadā bhayāturāḥ tau dvau pradhāna-rathī samāśritāḥ | tataḥ sarvata adbhutaṃ yuddham abhavat ||
ഭയത്താൽ വിറച്ച യോദ്ധാക്കൾ ആ രണ്ടു പ്രമുഖ രഥികളുടെ ശരണം തേടി ചേർന്നു. അപ്പോൾ എല്ലാടവും അത്ഭുതകരവും ഭീകരവുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ, നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തെയും ശത്രുപക്ഷത്തെയും സൈനികർ അമ്പുവർഷം പരത്തിയ ഇരുട്ടിൽ ഒന്നും കാണാനാകാതെ വന്നപ്പോൾ, ഭയാകുലരായി അവർ ആ രണ്ടു മഹാവീരന്മാരുടെ സംരക്ഷണത്തിലേക്ക് കൂട്ടമായി ചേർന്നു; അതിനുശേഷം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും യുദ്ധം വിസ്മയകരവും അത്യന്തം ഉഗ്രവുമായിത്തീർന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
In crisis, ordinary fighters instinctively seek the shelter of capable leaders; the verse highlights battlefield psychology—fear, confusion, and the stabilizing role of principal warriors—within the larger frame of kṣatriya-dharma where courage and protection of one’s troops are central.
A dense ‘darkness’ created by showers of arrows makes visibility impossible for both armies. Terrified soldiers on both sides cluster around two leading chariot-champions for protection, and the combat escalates into an extraordinary, all-encompassing clash.