Shloka 12
विचित्र युद्ध करनेवाले, रथियोंमें श्रेष्ठ माद्रीकुमार नकुलने कृतवर्मापर चढ़ाई की। ट्रपदकुमार पांचालराज सेनापति धृष्टद्युम्नने सेनासहित कर्णपर आक्रमण किया ।।
sañjaya uvāca | vicitra-yuddha-karaṇe rathināṃ śreṣṭho mādrī-kumāro nakulaḥ kṛtavarmāṇam abhyadhāvat | drupada-kumāraḥ pāñcāla-rāja-senāpatiḥ dhṛṣṭadyumnaḥ senā-sahitaḥ karṇam abhyākrāmat || duḥśāsano bhārata bhāratī ca saṃśaptakānāṃ pṛtanā samṛddhā | bhīmaṃ raṇe śastra-bhṛtāṃ variṣṭhaṃ bhīmaṃ samarcchat tam asahya-vegām ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— വിചിത്രയുദ്ധരീതികളിൽ നിപുണനായ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മാദ്രിസുതൻ നകുലൻ കൃതവർമ്മനെതിരെ ചാർജ്ജ് ചെയ്തു. ദ്രുപദപുത്രനായ പാഞ്ചാലരാജൻ, സേനാപതി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും സ്വസൈന്യസഹിതം കർണ്ണനെ ആക്രമിക്കാൻ മുന്നേറി. തുടർന്ന് ദുഃശാസനനും കൗരവസേനയും സംശപ്തകരുടെ സമൃദ്ധമായ പടയും അപ്രതിരോധ്യ വേഗത്തോടെ— ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും യുദ്ധത്തിൽ ഭീകരനുമായ ഭീമസേനനെതിരെ പാഞ്ഞുകയറി॥
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a recurring ethical reality of the Kurukṣetra war: individual prowess draws collective counterforce, and commanders deploy coordinated assaults to contain a single dominant warrior. It reflects kṣatriya-dharma in its martial form—duty-bound engagement—while also implying the tragic escalation where strategy and numbers are used to overwhelm even the most valiant.
Multiple engagements occur simultaneously: Nakula charges Kṛtavarmā; Dhṛṣṭadyumna, leading the Pāñcāla army, attacks Karṇa; and on the Kaurava side, Duḥśāsana along with the Kaurava troops and the Saṃśaptaka battalions surge against Bhīma with fierce, seemingly irresistible speed.