Shloka 42
भारत! प्रभो! रणभूमिमें कितने ही योद्धा एक-दूसरेको अपने और पिताके नाम तथा गोत्र सुनाते थे। प्रजानाथ! नाम और गोत्र सुनाते हुए बहुतेरे योद्धा शक्ति, तोमर और पट्टिशोंद्वारा एक-दूसरेको धूलमें मिला रहे थे ।। वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे सुदारुणे । व्यषीदत् कौरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे,इस प्रकार वह दारुण एवं भयंकर युद्ध चल ही रहा था कि समुद्रमें टूटी हुई नौकाके समान कौरव-सेना छिलन्न-भिन्न हो गयी और विषाद करने लगी
bhārata prabho raṇabhūmau katineha yoddhā anyonyam ātmanaḥ pituś ca nāma gotraṃ ca śrāvayantaḥ | prajānātha nāmagotraṃ śrāvayantaḥ bahavo yoddhāḥ śaktyā tomaraiḥ paṭṭiśaiś ca anyonyam dhūliṣu nyapatan || vartamāne tu yuddhe ghora-rūpe sudāruṇe | vyaṣīdat kauravī senā bhinnā naur iva sāgare ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ, ഹേ പ്രഭോ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ അനേകം യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം തങ്ങളുടെ പേര്, പിതൃനാമം, ഗോത്രം എന്നിവ വിളിച്ചു കേൾപ്പിച്ചു. ഹേ പ്രജാനാഥാ! നാമവും ഗോത്രവും പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ അനവധി പേർ ശക്തി, തോമരം, പട്ടിശം എന്നിവകൊണ്ട് പരസ്പരം വീഴ്ത്തി പൊടിയിൽ കലർത്തി. ആ ഭീകരവും അത്യന്തം ദാരുണവുമായ യുദ്ധം ഇടവിടാതെ തുടരുമ്പോൾ, സമുദ്രത്തിൽ തകർന്ന പടവുപോലെ കൌരവസേന ചിതറിപ്പൊളിഞ്ഞ് വിഷാദത്തിലാഴ്ന്നു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the tragic irony of war: even while warriors assert identity through name, father, and lineage—markers of social order and dharma—the battle reduces them to dust. It underscores how unchecked violence fractures not only bodies and armies but also morale, leading to collective despair.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the fighting has become extremely fierce. Warriors shout their names and clans as they engage, striking each other with spears, javelins, and axes. As the dreadful combat continues, the Kaurava forces become shattered and demoralized, compared to a boat broken apart at sea.