Shloka 25
Adhyāya 36: Ghora-yuddha-varṇanam
A Clinical Description of the Intensified Engagement
प्राज्लस्थ मूढस्य च जीवितान्ते नास्ति प्रमोक्षो5न्तकसत्कृतस्य । अतो विद्वन्नभियास्यामि पार्थान् दिष्टं न शक््यं व्यतिवर्तितुं वै,“विद्वान् हो या मूर्ख, आयुकी समाप्ति होनेपर सभीका यमराजके द्वारा यथायोग्य सत्कार होता है। उससे किसीको छुटकारा नहीं मिलता। अतः विद्वन! मैं कुन्तीके पुत्रोंपर अवश्य चढ़ाई करूँगा। निश्चय ही दैवके विधानको कोई पलट नहीं सकता
sañjaya uvāca |
prājlasta mūḍhasya ca jīvitānte nāsti pramokṣo ’ntakasatkṛtasya |
ato vidvann abhiyāsyāmi pārthān diṣṭaṃ na śakyaṃ vyativartituṃ vai ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ജ്ഞാനിയാകട്ടെ മൂഢനാകട്ടെ, ജീവന്റെ അവസാനം അന്തകൻ (യമൻ) യഥോചിതമായി സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ആര്ക്കും മോചനം ഇല്ല. അതിനാൽ, ഹേ പണ്ഡിതാ! ഞാൻ തീർച്ചയായും പാർഥന്മാരുടെ (കുന്തീപുത്രന്മാരുടെ) നേരെ പടയോട്ടം ചെയ്യും. സത്യമായി, വിധി നിശ്ചയിച്ചതിനെ ആരും മാറ്റിവയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല।”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse stresses the inevitability of death and the inescapability of what is ordained (diṣṭa). It frames human effort—wise or foolish—as ultimately unable to overturn the final decree of mortality and destiny.
Sañjaya reports a warrior’s resolve to advance against the Pāṇḍavas (the Pārthas), justifying the decision by appealing to fate: since death and destiny cannot be avoided, he will proceed with the attack.