Shloka 22
Adhyāya 36: Ghora-yuddha-varṇanam
A Clinical Description of the Intensified Engagement
यत्र राजा पाण्डव: सत्यसंधो व्यवस्थितो भीमसेनार्जुनौ च । वासुदेव: सात्यकि: सृञ्जयाश्न यमौ च कस्तान् विषहेन्मदन्य:,“जहाँ सत्यप्रतिज्ञ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर खड़े हैं, जहाँ भीमसेन, अर्जुन, वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण, सात्यकि, सूंजय वीर तथा नकुल और सहदेव डटे हुए हैं, वहाँ मेरे सिवा दूसरा कौन उन वीरोंका वेग सह सकता है?
yatra rājā pāṇḍavaḥ satyasaṃdho vyavasthito bhīmasenārjunau ca | vāsudevaḥ sātyakiḥ sṛñjayāś ca yamau ca kas tān viṣahen madanyaḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“സത്യസന്ധനായ പാണ്ഡവരാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നിടത്ത്, ഭീമസേനനും അർജുനനും നിലകൊള്ളുന്നിടത്ത്, വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ), സാത്യകി, സൃഞ്ജയവീരന്മാർ, കൂടാതെ യമജന്മാരായ നകുലൻ–സഹദേവൻ സന്നദ്ധരായിരിക്കുന്നിടത്ത്—അവരുടെ പാഞ്ഞുകയറ്റം എന്നെക്കൂടാതെ മറ്റാർ സഹിക്കും?”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how moral steadfastness (Yudhiṣṭhira as satyasaṃdha) and righteous solidarity amplify strength: dharma is portrayed not as abstract virtue but as a stabilizing force that gathers capable allies and makes a formation difficult to withstand.
Sañjaya describes the Pāṇḍava battle-array: Yudhiṣṭhira stands firm with Bhīma and Arjuna, supported by Kṛṣṇa, Sātyaki, the Sṛñjaya warriors, and the twins Nakula and Sahadeva. He rhetorically asks who besides himself could endure their combined momentum, emphasizing their formidable presence on the battlefield.