Shloka 14
Adhyāya 36: Ghora-yuddha-varṇanam
A Clinical Description of the Intensified Engagement
“राजन! मैं हाथमें आयुध लेकर रथपर बैठा रहूँ, उस अवस्थामें यदि वज्र धारण करनेवाले इन्द्र भी कुपित होकर आ जाय॑ँ तो उनसे भी मुझे भय न होगा। भीष्म आदि महारथियोंको रणभूमिमें सदाके लिये सोया हुआ देखकर भी अस्थिरता (घबराहट) मुझसे दूर ही रहती है ।। महेन्द्रविष्णुप्रतिमावनिन्दितौ रथाश्वनागप्रवरप्रमाथिनौ । अवध्यकल्पौ निहतौ यदा परै- स्ततो न मे5प्यस्ति रणेड्द्य साध्वसम्,'भीष्म और द्रोणाचार्य देवराज इन्द्र और विष्णुके समान पराक्रमी, सबके द्वारा प्रशंसित, रथों, घोड़ों और गजराजोंको भी मथ डालनेवाले तथा अवध्य-तुल्य थे, जब उन्हें भी शत्रुओंने मार डाला, तब मेरी क्या गिनती है? यह सोचकर भी आज मुझे रणभूमिमें कोई भय नहीं हो रहा है
rājan! ahaṁ hastam āyudhaṁ gṛhītvā rathopaviṣṭaḥ tiṣṭheyam; tasminn avasthāyāṁ yadi vajradhara indro 'pi kupitaḥ samāyāyāt, tato 'pi me bhayaṁ na syāt. bhīṣmādīn mahārathīn raṇabhūmau sadā-kṛte śayānān dṛṣṭvā 'pi asthiratā (ghabarāhaṭ) matto dūram eva tiṣṭhati. mahendra-viṣṇu-pratimāv aninditau rathāśva-nāga-pravara-pramāthinau avadhya-kalpau nihatau yadā parais tato na me 'py asti raṇe 'dya sādhvasam.
രാജാവേ, ഞാൻ ആയുധം കൈയിൽ പിടിച്ച് രഥത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, വജ്രപാണിയായ മഹേന്ദ്രൻ ക്രുദ്ധനായി വന്നാലും എനിക്ക് അവനെ ഭയമില്ല. ഭീഷ്മാദി മഹാരഥന്മാർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശാശ്വതനിദ്രയിൽ ശയിച്ചുകിടക്കുന്നതു കണ്ടിട്ടും എനിക്ക് വിറയൽ വരില്ല. കാരണം ഇന്ദ്ര-വിഷ്ണുസമമായ പരാക്രമമുള്ള, എല്ലാവരും പ്രശംസിക്കുന്ന, ശ്രേഷ്ഠ രഥങ്ങളെയും കുതിരകളെയും ഗജരാജന്മാരെയും പോലും തകർക്കുന്ന, അവധ്യരെന്നപോലെ തോന്നിയ ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും ശത്രുക്കളുടെ കൈയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, എനിക്ക് എന്ത് കണക്കു? എന്നിട്ടും ഇതെല്ലാം ചിന്തിച്ചിട്ടും ഇന്നത്തെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എനിക്ക് ഭയം തോന്നുന്നില്ല.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a warrior’s cultivated steadiness: even the fall of seemingly invincible heroes (Bhishma and Drona) becomes a reminder of mortality and fate, yet it does not produce panic. It frames courage as mental firmness amid the recognition that no one is beyond death.
Sanjaya addresses King Dhritarashtra and reports a stance of fearlessness on the battlefield. He says that even if Indra came in anger he would not fear, and he reflects that if Bhishma and Drona—likened to Indra and Vishnu—could be slain, then his own life is certainly fragile; nevertheless, he feels no dread today in battle.