Shloka 8
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा स्त्रीणां च आर्तनादः
Dhṛtarāṣṭra’s Collapse and the Lament of the Palace Women
तदिदं निहते द्रोणे विषण्णमिव लक्ष्यते । युध्यमानाश्व समरे योधा वध्यन्ति सर्वश:,परंतु द्रोणाचार्यके मारे जानेपर यह सारी सेना विषादमें डूबी हुई-सी दिखायी देती है। समर-भूमिमें युद्ध करनेवाले प्रायः सभी योद्धा शत्रुओंके हाथसे मारे जाते हैं। रणभूमिमें जूझनेवाले वीरको कभी विजय भी प्राप्त होती है और कभी उसका वध भी हो जाता है। इसमें आश्वर्यकी कौन-सी बात है? अतः आपलोग सब ओर मुँह करके उत्साहपूर्वक युद्ध करें
tad idaṁ nihate droṇe viṣaṇṇam iva lakṣyate | yudhyamānāś ca samare yodhā vadhyante sarvaśaḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം ഈ മുഴുവൻ സൈന്യവും വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ തോന്നുന്നു. കാരണം സമരത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാദിക്കിലും വധിക്കപ്പെടുന്നു; रणഭൂമിയിൽ ഒരിക്കൽ വിജയം, ഒരിക്കൽ മരണം—അതിൽ അത്ഭുതമെന്ത്? അതിനാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും മുഖം തിരിച്ച് പുതുഉത്സാഹത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുക।
संजय उवाच
Educational Q&A
Sañjaya frames battlefield loss as an expected consequence of war: victory and death alternate by fate and effort, so one should not collapse into despair but uphold one’s martial duty with steadiness and courage.
After Droṇa’s death, the army’s morale visibly sinks. Sañjaya observes that widespread killing is normal in battle and urges the warriors to face all directions and continue fighting with renewed energy.