Shloka 34
अध्याय २६ — शल्यस्य सारथ्य-नियोजनं, कर्णस्य प्रस्थानं, उत्पातदर्शनं च
Chapter 26: Śalya appointed as charioteer; Karṇa’s departure; portents
अश्रूयत महा>शब्दस्तत्र तत्र विशाम्पते । प्रजानाथ! फिर तो वहाँ हजारों बाण प्रकट होने लगे। माननीय भरतवंशी प्रजापालक नरेश! उस समय कट-कटकर गिरनेवाले ध्वज, धनुष, रथ, पताका, तरकस, जूए, धुरे, पहिये, जोत, बागडोर, कूबर, वरूथ (रथका चर्ममय आवरण), बाण, घोड़े, प्रास, ऋष्टि, गदा, परिघ, शक्ति, तोमर, पट्टिश, चक्रयुक्त शतघ्नी, बाँह-जाँघ, कण्ठसूत्र, अंगद, केयूर, हार, निष्क, कवच, छत्र, व्यजन और मुकुटसहित मस्तकोंका महान् शब्द युद्धस्थलमें जहाँ- तहाँ सब ओर सुनायी देने लगा || २८--३३ ह || सकुण्डलानि स्वक्षीणि पूर्णचन्द्रनिभानि च
sañjaya uvāca | aśrūyata mahāśabdas tatra tatra viśāmpate | prajānātha! tato vā tatra sahasraśo bāṇāḥ prādurabhavan | tadā chidyamānānāṃ patantīnām dhvajānāṃ dhanūṃṣi rathānāṃ patākānāṃ tarakasānāṃ yūgānāṃ dhurāṇāṃ cakrāṇāṃ yottānāṃ bāgadorāṇāṃ kūbarāṇāṃ varūthānāṃ bāṇānāṃ hayānāṃ prāsānām ṛṣṭīnām gadānāṃ parighāṇāṃ śaktīnām tomarāṇāṃ paṭṭiśānāṃ cakrayuktānāṃ śataghnīnām bāhu-jāṅghānāṃ kaṇṭhasūtrāṇām aṅgadānāṃ keyūrāṇāṃ hārāṇāṃ niṣkāṇāṃ kavacānāṃ chatrāṇāṃ vyajanānāṃ mukuṭasahitānāṃ mastakānāṃ ca mahān śabdo yuddhasthale yatra tatra sarvataḥ śrūyata | sakuṇḍalāni svakṣīṇi pūrṇacandranibhāni ca |
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പ്രജാനാഥാ, ഹേ നരാധിപാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഇവിടെവിടെ മഹാകോലാഹലം കേട്ടു. പിന്നെ അവിടെ സഹസ്രങ്ങളായ അമ്പുകൾ പെട്ടെന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതുപോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ വെട്ടി വീഴുന്ന ധ്വജങ്ങൾ, ധനുസുകൾ, രഥങ്ങൾ, പതാകകൾ, തൂണീരങ്ങൾ, യുഗങ്ങൾ, ധുരങ്ങൾ, ചക്രങ്ങൾ, ജോതുകൾ, കടിവാളങ്ങൾ, കൂബരങ്ങൾ, രഥചർമ്മാവരണങ്ങൾ, അമ്പുകൾ, കുതിരകൾ, പ്രാസങ്ങൾ, ഋഷ്ടികൾ, ഗദകൾ, പരിഘങ്ങൾ, ശക്തികൾ, തോമരങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ചക്രയുക്ത ശതഘ്നികൾ, ഛിന്നഭുജങ്ങളും ജംഘകളും, കണ്ഠസൂത്രങ്ങൾ, അങ്കദങ്ങൾ, കേയൂരങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ, നിഷ്കങ്ങൾ, കവചങ്ങൾ, ഛത്രങ്ങൾ, ചാമരങ്ങൾ—മുകുടങ്ങളോടുകൂടി വീഴുന്ന ശിരസ്സുകൾ—ഇവയുടെ മഹാനാദം യുദ്ധസ്ഥലമൊട്ടാകെ മുഴങ്ങി. കൂടാതെ പതിതരിൽ പൂർണ്ണചന്ദ്രസമമായ ദീപ്തിയുള്ള കുണ്ഡലങ്ങളും പ്രകാശമുള്ള ആഭരണങ്ങളും കാണപ്പെട്ടു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the catastrophic cost of war: even royal insignia and human bodies become indistinguishable amid destruction. It implicitly warns that power and ornamentation are fragile, and that the ethical weight of conflict is measured not by glory but by the suffering and irreversible loss it produces.
Sanjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the battlefield is filled with a deafening crash as countless arrows fly and everything—chariots, weapons, emblems, armor, ornaments, and even severed limbs and crowned heads—falls everywhere, conveying the intensity and chaos of the fighting.