Adhyaya 98
दुःशासननिग्रहः—द्रोणधृष्टद्युम्नयुद्धप्रसङ्गः (Rebuke of Duḥśāsana; Context of the Droṇa–Dhṛṣṭadyumna Combat)
Upa-parva: Droṇa–Pāñcāla Saṅgrāma (Tactical Engagements with the Pāñcālas)
Saṃjaya narrates that Droṇa (Bhāradvāja) sees Duḥśāsana’s chariot nearby and interrogates the apparent retreat of Kaurava elements, questioning the safety of the king and Jayadratha. Droṇa delivers a sustained admonition: Duḥśāsana’s status as royal brother and mahāratha obligates him to resist fear; earlier acts—especially the dice-game aggression and the affliction of Draupadī—are presented as causal seeds of present danger, likened to serpent-like arrows returning as consequence. Droṇa argues that if flight is the chosen policy, then conciliation and surrender of sovereignty to Yudhiṣṭhira would be more coherent than continued escalation. He urges Duḥśāsana to regain resolve and engage Sātyaki, warning that a leader’s retreat destabilizes the entire force. Duḥśāsana, silent, proceeds with a large contingent and fights Yuyudhāna (Sātyaki). The narrative then shifts to Droṇa’s own offensive: he penetrates Pāñcāla formations, inflicts heavy losses, and is met by Vīraketu, whom Droṇa strikes down. Further Pāñcāla princes attack and are neutralized. Dhṛṣṭadyumna, enraged, confronts Droṇa; despite heavy arrow-covering, Droṇa remains composed, is struck hard, briefly falters, and Dhṛṣṭadyumna attempts a decisive close assault. Droṇa recovers, employs close-range (āsanna-yodhī) “vaitastika” arrows, disrupts Dhṛṣṭadyumna’s attempt, and re-stabilizes his formation; the Pāṇḍavas do not succeed in defeating him in this engagement.
Chapter Arc: संजय राजन् को ‘आश्चर्य’ संग्राम सुनाते हैं—कुरु और पाण्डव पक्ष के प्रधान वीरों के बीच एक-एक कर द्वन्द्व-युद्धों की ज्वाला भड़क उठती है। → व्यूह के द्वार पर स्थित द्रोणाचार्य के पास पहुँचकर पाण्डवगण उनके द्रोणानीक को भेदने/विचलित करने के लिए आक्रमण करते हैं; द्रोण भी अपने व्यूह की रक्षा करते हुए यश-लालसा में प्रचण्ड प्रतिरोध खड़ा करते हैं। इसी बीच अनेक मोर्चों पर समानान्तर द्वन्द्व आरम्भ होते हैं—विराट का प्रहार, सात्यकि पर बाण-वर्षा, और युधिष्ठिर का शल्य से सामना। → युधिष्ठिर और मद्रराज शल्य का ‘अत्यद्भुत’ युद्ध चरम पर पहुँचता है—युधिष्ठिर शल्य को पचास बाणों से विद्ध कर पुनः सात बाणों से और घायल करते हैं; दोनों का संग्राम शम्बरासुर-इन्द्र के प्राचीन युद्ध के तुल्य बताया जाता है। → द्वन्द्व-युद्धों की यह कड़ी निर्णायक परिणाम के बिना भीषणता को स्थापित करती है: द्रोण का व्यूह स्थिर रहता है, पाण्डवों का दबाव बना रहता है, और कई मोर्चों पर वीरों की क्षमता-सीमा परखी जाती है। सात्यकि बुरी तरह बिंधकर क्षणिक मूर्च्छा की ओर जाते हैं—युद्ध का पलड़ा डगमगाने लगता है। → क्रोधमूल वैर की ‘अग्नि’ को कौरव-पुत्रों द्वारा सुरक्षित रखने का संकेत भविष्य की और अधिक दाहक हिंसा का पूर्वाभास देता है—अगला प्रहार किस पर टूटेगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प छा अर: षण्णवतितमो< ध्याय: दोनों पक्षोंके प्रधान वीरोंका दन्द्ध-युद्ध संजय उवाच राजन संग्राममाश्चर्य श्रुणु कीर्तयतो मम । कुरूणां पाण्डवानां च यथा युद्धमवर्तत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. കുരുക്കളും പാണ്ഡവരും തമ്മിൽ യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നുവോ, ആ അത്ഭുതകരമായ സംഗരാമം ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു—ഇരുപക്ഷങ്ങളുടെയും പ്രധാന വീരർ നിർണായക ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ മുഖാമുഖം വന്നപ്പോൾ മനുഷ്യനിശ്ചയം, ധർമ്മകർത്തവ്യം, വിനാശം എന്നിവയുടെ ഗൗരവം വെളിവായി.
Verse 2
भारद्वाजं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । अयोधयन् रणे पार्था द्रोणानीकं॑ बिभित्सव:
വ്യൂഹത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ഭാരദ്വാജപുത്രൻ ദ്രോണനെ സമീപിച്ച്, പൃഥാപുത്രർ रणഭൂമിയിൽ അവനോടു യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു—ദ്രോണസേനയുടെ വ്യൂഹം ഭേദിച്ച് അതിനെ ചീന്തിക്കടക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്.
Verse 3
रक्षमाण: स्वकं व्यूहं दोणो5पि सह सैनिकै: । अयोधयदू रणे पार्थान् प्रार्थयानो महद् यश:
സ്വന്തം വ്യൂഹം കാത്തുകൊണ്ട് ദ്രോണനും സൈന്യത്തോടുകൂടി रणഭൂമിയിൽ പൃഥാപുത്രരോടു യുദ്ധം ചെയ്തു—മഹത്തായ യശസ്സിനുള്ള ആഗ്രഹം കൊണ്ടു പ്രേരിതനായി.
Verse 4
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराट दशभि: शरै: । आजल्नतुः सुसंक्रुद्धौं तव पुत्रहितैषिणौं,आपके पुत्रका हित चाहनेवाले अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने अत्यन्त कुपित हो राजा विराटको दस बाण मारे
അവന്തിയിലെ രാജകുമാരന്മാരായ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും, അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി നിന്റെ പുത്രന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, സമരത്തിൽ വിരാടരാജാവിനെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 5
विराटश्न महाराज तावुभौ समरे स्थितौ । पराकान्तौ पराक्रम्य योधयामास सानुगौ,महाराज! राजा विराटने भी समरभूमिमें अनुचरोंसहित खड़े हुए उन दोनों पराक्रमी वीरोंके साथ पराक्रमपूर्वक युद्ध किया
മഹാരാജാവേ! വിരാടരാജാവും സമരഭൂമിയിൽ അനുചരന്മാരോടുകൂടി ഉറച്ചുനിന്ന്, ആ രണ്ടു പരാക്രമശാലികളോടു പരാക്രമത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 6
तेषां युद्धं समभवद् दारुणं शोणितोदकम् । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने
അവരുടെ യുദ്ധം അത്യന്തം ദാരുണമായി; രക്തം തന്നെയെന്നപോലെ ജലമായി ഒഴുകി. വനത്തിൽ സിംഹം രണ്ട് മദോന്മത്ത മഹാഗജങ്ങളോടു പോരാടുന്നതുപോലെ, വിരാടനും വിന്ദ-അനുവിന്ദരും തമ്മിൽ ഭയങ്കര സംഗരം പടർന്നു.
Verse 7
बाह्लीकं रभसं युद्धे याज्ञसेनिर्महाबल: । आजल्ने विशिखैस्ती&णैघोरै मर्मास्थिभेदिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ മഹാബലനായ യാജ്ഞസേനി, മർമ്മങ്ങളെയും അസ്ഥികളെയും ഭേദിക്കുന്ന തീക്ഷ്ണവും ഭീകരവുമായ അമ്പുകളാൽ ബാഹ്ലീകനെ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 8
महाबली शिखण्डीने युद्धस्थलमें वेगशाली बाह्लीकको मर्मस्थानों और हड्डियोंको विदीर्ण कर देनेवाले भयंकर तीखे बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।
മഹാബലനായ ശിഖണ്ഡി യുദ്ധഭൂമിയിൽ വേഗശാലിയായ ബാഹ്ലീകനെ മർമ്മങ്ങളെയും അസ്ഥികളെയും പിളർത്തുന്ന ഭീകരമായ തീക്ഷ്ണ അമ്പുകളാൽ ആഴത്തിൽ പ്രഹരിച്ചു. അതിനാൽ ബാഹ്ലീകൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ശിലയിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ, സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള, വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള ഒമ്പത് അമ്പുകളാൽ യാജ്ഞസേനിയെ (ശിഖണ്ഡിയെ) ശക്തമായി വേദനിപ്പിച്ചു.
Verse 9
तद् युद्धमभवद् घोरं शरशक्तिसमाकुलम् | भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम्
അവരുടെ ആ യുദ്ധം അത്യന്തം ഘോരമായി; അമ്പുകളും ശക്തികളും നിറഞ്ഞുകവിഞ്ഞു. അത് ഭീരുക്കൾക്ക് ഭയം ജനിപ്പിക്കുകയും ശൂരന്മാർക്ക് ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 10
ताभ्यां तत्र शरैर्मुक्तिरन्तरिक्षं दिशस्तथा । अभवत् संवृतं सर्व न प्राज्ञायत किंचन,उन दोनों भाइयोंके छोड़े हुए बाणोंसे वहाँ आकाश और दिशाएँ--सब कुछ व्याप्त हो गया। कुछ भी सूझ नहीं पड़ता था
ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ വിട്ട അമ്പുകളാൽ അവിടെ ആകാശവും ദിക്കുകളും മുഴുവനായി മൂടപ്പെട്ടു; ഒന്നും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാനായില്ല.
Verse 11
शैब्यो गोवासनो युद्धे काश्यपुत्र॑ महारथम् । ससैन्यो योधयामास गज: प्रतिगजं यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ശൈബ്യ ഗോവാസനൻ സൈന്യസഹിതം കാശ്യപപുത്രനായ മഹാരഥനോട്, ഒരു ആന എതിരാളിയായ മറ്റൊരു ആനയോട് പോരാടുന്നതുപോലെ, നേരിട്ട് യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 12
बाह्लीकराज: संक्रुद्धो द्रौषपदेयान् महारथान् । मन: पज्चेन्द्रियाणीव शुशुभे योधयन् रणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ബാഹ്ലീക രാജാവ് യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രൗപദേയ മഹാരഥന്മാരോടു പോരാടി; പോരാടുമ്പോൾ അവൻ, മനസ് അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടു പടപൊരുതുമ്പോൾ ദീപ്തിയാർന്നതുപോലെ, ഭയങ്കര തേജസ്സോടെ ശോഭിച്ചു।
Verse 13
अयोधयंस्ते सुभृशं तं शरौचै: समन्ततः । इन्द्रियार्था यथा देहं शश्वद् देहवतां वर
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേഹധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവേ! ദ്രൗപദേയർ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും അമ്പുകളുടെ പ്രളയം ചൊരിഞ്ഞ് അവനെ അത്യന്തം ശക്തിയായി ആക്രമിച്ചു; ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ ദേഹധാരിയെ നിത്യം എങ്ങനെ പീഡിപ്പിച്ച് പോരാടുന്നുവോ അതുപോലെ.
Verse 14
वार्ष्णेयं सात्यकि युद्धे पुत्रो द:ःशासनस्तव । आजलस्ने सायकैस्ती &णैर्नवर्भिर्नतपर्वभि:,आपके पुत्र दुःशासनने युद्धस्थलमें झुकी हुई गाँठवाले नौ तीखे बाणोंद्वारा वृष्णिवंशी सात्यकिको घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ പുത്രൻ ദുഃശാസനൻ വൃഷ്ണിവംശജനായ സാത്യകിയെ താഴോട്ടു വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള ഒൻപതു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ വേദനിപ്പിച്ചു।
Verse 15
सो5तिविद्धों बलवता महेष्वासेन धन्विना । ईषन्मूर्च्छां जगामाशु सात्यकि: सत्यविक्रम:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ബലവാനായ മഹാധനുർധരന്റെ അമ്പുകളാൽ അത്യന്തം വേദിക്കപ്പെട്ട സത്യവിക്രമനായ സാത്യകി ഉടൻ തന്നെ അല്പമൂർഛയിൽ പതിച്ചു।
Verse 16
समाश्वस्तस्तु वार्ष्णेयस्तव पुत्र महारथम् | विव्याध दशभिस्तूर्ण सायकै: कड्कपत्रिभि:
അപ്പോൾ വാർഷ്ണേയനായ സാത്യകി സ്വസ്ഥത വീണ്ടെടുത്ത ഉടൻ, നിങ്ങളുടെ മഹാരഥനായ പുത്രൻ ദുഃശാസനനെ കങ്കപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള പത്ത് അമ്പുകളാൽ വേഗത്തിൽ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 17
तावन्योन्यं दृढं विद्धावन्योन्यशरपीडितौ । रेजतु: समरे राजन् पुष्पिताविव किंशुकौ,राजन! वे दोनों एक-दूसरेके बाणोंसे पीड़ित और अत्यन्त घायल हो समरांगणमें दो खिले हुए पलाशके वृक्षोंकी भाँति शोभा पाने लगे
രാജാവേ! പരസ്പരം ദൃഢമായി ബാണങ്ങളാൽ കുത്തേറ്റും, തമ്മിലത്തെ അമ്പുകളുടെ വേദനയിൽ പീഡിതരുമായ ആ ഇരുവരും സമരത്തിൽ പുഷ്പിച്ച രണ്ട് കിംശുക (പലാശ) വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തരായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 18
अलम्बुषस्तु संक्रुद्ध: कुन्तिभोजशरार्दित: । अशोभत भृशं लक्ष्म्या पुष्पाढ्य इव किंशुक:
കുന്തിഭോജന്റെ അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റു അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസൻ അലമ്പുഷൻ, പുഷ്പഭാരമുള്ള കിംശുക (പലാശ) വൃക്ഷംപോലെ ഉഗ്രവും വിചിത്രവുമായ ദീപ്തിയിൽ ശോഭിച്ചു.
Verse 19
कुन्तिभोजं ततो रक्षो विद्ध्व बहुभिरायसै: । अनदद् भैरवं नादं वाहिन्या: प्रमुखे तव,फिर राक्षसने बहुत-से लोहेके बाणोंद्वारा राजा कुन्तिभोजको घायल करके आपकी सेनाके प्रमुख भागमें बड़ी भयंकर गर्जना की
പിന്നീട് ആ രാക്ഷസൻ അനവധി ഇരുമ്പമ്പുകളാൽ രാജാവ് കുന്തിഭോജനെ കുത്തിവെച്ച്, നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ ഭീകരമായ ഗർജ്ജനം മുഴക്കി.
Verse 20
ततस्तौ समरे शूरो योधयन्तौ परस्परम् । ददृशु: सर्वसैन्यानि शक्रजम्भौ यथा पुरा
അപ്പോൾ ആ രണ്ടു ശൂരന്മാർ സമരത്തിൽ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതായി, പണ്ടുകാലത്തെ ശക്രനും ജംഭനും പോലെ, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും കണ്ടു.
Verse 21
तदनन्तर सम्पूर्ण सेनाएँ पूर्वकालमें एक-दूसरेसे युद्ध करनेवाले इन्द्र और जम्भासुरके समान समरांगणमें परस्पर जूझते हुए उन दोनों शूरवीरोंको देखने लगीं ।।
അതിന് ശേഷം സമസ്ത സേനകളും, പണ്ടുകാലത്ത് ഇന്ദ്രനും ദാനവൻ ജംഭനും പരസ്പരം യുദ്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയതുപോലെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ തമ്മിൽ പിടിച്ചുമുട്ടുന്നതു നോക്കി നിന്നു. ഹേ ഭാരതാ! ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച മാദ്രിപുത്രന്മാർ, പഴയ വൈരം പോറ്റി യുദ്ധത്തിൽ ഉഗ്രവേഗത്തോടെ മുന്നേറുന്ന ശകുനിയെ തങ്ങളുടെ അമ്പുകളാൽ അത്യന്തം പീഡിപ്പിച്ചു.
Verse 22
तुमुलः स महान् राजन् प्रावर्तत जनक्षय: । त्वया संजनितो>त्यर्थ कणेन च विवर्धित:
ഹേ രാജാവേ! ആ മഹാതുമുലമായ ജനക്ഷയം ആരംഭിച്ചു—അതിന്റെ സാഹചര്യങ്ങൾ നീ തന്നെയാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്; കർണ്ണൻ അതിനെ അത്യന്തമായി വർദ്ധിപ്പിച്ചു.
Verse 23
रक्षितस्तव पुत्रैश्न क्रोधमूलो हुताशन: । य इमां पृथिवीं राजन् दग्धुं सर्वा समुद्यत:,महाराज! आपके पुत्रोंने उस क्रोधमूलक वैरकी आगको सुरक्षित रखा है, जो इस सारी पृथ्वीको भस्म कर डालनेके लिये उद्यत है
മഹാരാജാവേ! നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ക്രോധമൂലമായ വൈരത്തിന്റെ അഗ്നിയെ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചു പോറ്റിയിരിക്കുന്നു; അത് ഈ സമസ്ത ഭൂമിയെയും ചുട്ടുചാമ്പലാക്കാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
Verse 24
शकुनि: पाण्डुपुत्राभ्यां कृत: स विमुख: शरै: । न सम जानाति कर्तुाव्यं युद्धे किंचित् पराक्रमम्
പാണ്ഡുപുത്രന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും തങ്ങളുടെ അമ്പുകളാൽ ശകുനിയെ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനാക്കി. ആ നിമിഷം അവന് യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്യേണ്ടത് എന്തെന്ന ബോധവും, വീര്യത്തിന്റെ ധൈര്യബോധവും നഷ്ടപ്പെട്ടു.
Verse 25
विमुखं चैनमालोक्य माद्रीपुत्रो महारथौ | ववर्षतु: पुनर्बाणैर्यथा मेघौ महागिरिम्
അവൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനായതു കണ്ടിട്ടും, മഹാരഥികളായ മാദ്രിപുത്രന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും വീണ്ടും അവന്റെ മേൽ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു—രണ്ട് മേഘങ്ങൾ മഹാപർവതത്തിന്മേൽ ജലധാരകൾ പെയ്യുന്നതുപോലെ.
Verse 26
स वध्यमानो बहुभि: शरै: संनतपर्वभि: । सम्प्रायाज्जवनैरश्वैद्रोणानीकाय सौबल:,झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाणोंकी मार खाकर सुबलपुत्र शकुनि वेगशाली घोड़ोंकी सहायतासे द्रोणाचार्यकी सेनाके पास जा पहुँचा
വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള അനേകം അമ്പുകൾകൊണ്ട് മുറിവേറ്റിട്ടും, സുബലപുത്രൻ ശകുനി വേഗമേറിയ കുതിരകളുടെ സഹായത്തോടെ ദ്രോണാചാര്യന്റെ സേനാവ്യൂഹത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേർന്നു।
Verse 27
घटोत्कचस्तथा शूरं राक्षसं तमलायुधम् | अभ्ययाद् रभसं युद्धे वेगमास्थाय मध्यमम्,इधर घटोत्कचने अपने प्रतिद्वन्द्दी शूर राक्षस अलायुधका जो युद्धमें बड़ा वेगशाली था, मध्यम वेगका आश्रय ले सामना किया
അതുപോലെ ഘടോത്കചനും യുദ്ധത്തിൽ തന്റെ പ്രതിദ്വന്ദ്വിയായ വീരരാക്ഷസൻ അലയുധനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി; അലയുധൻ അത്യന്തം വേഗവാനായിരുന്നെങ്കിലും, ഘടോത്കചൻ മിതമായ മധ്യമവേഗം സ്വീകരിച്ച് നേരിട്ടു ഏറ്റുമുട്ടി।
Verse 28
तयोर्युद्धे महाराज चित्ररूपमिवाभवत् | यादृशं हि पुरा वृत्तं रामरावणयोर्मुधे
മഹാരാജാ! അവരിരുവരുടെയും യുദ്ധം ചിത്രവൈചിത്ര്യമാർന്ന അത്ഭുതരൂപം കൈക്കൊണ്ടു—പണ്ടുകാലത്ത് രാമനും രാവണനും തമ്മിലെ സമരത്തിൽ സംഭവിച്ച അതിശയത്തെപ്പോലെ।
Verse 29
ततो युधिष्रो राजा मद्रराजानमाहवे । विद्ध्वा पज्चाशता बाणै: पुनर्विव्याध सप्तभि:,तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने युद्धमें मद्रराज शल्यको पचास बाणोंसे घायल करके पुनः सात बाणोंद्वारा उन्हें बीध डाला
അതിനുശേഷം രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ യുദ്ധത്തിൽ മദ്രരാജൻ ശല്യനെ അമ്പതു അമ്പുകളാൽ വേദിച്ച്, പിന്നെയും ഏഴ് അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും തുളച്ചു।
Verse 30
ततः प्रववृते युद्ध तयोरत्यद्धुतं नृप । यथा पूर्व महद् युद्ध शम्बरामरराजयो:
നരേശ്വരാ! തുടർന്ന് അവരിരുവരുടെയും ഇടയിൽ അത്യന്തം അത്ഭുതകരമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—പണ്ടുകാലത്ത് ശംബരാസുരനും ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനും തമ്മിൽ നടന്ന മഹാസമരത്തെപ്പോലെ।
Verse 31
विविंशतिक्षित्रसेनो विकर्णश्र तवात्मज: । अयोधयन् भीमसेनं महत्या सेनया वृता:,आपके पुत्र विविंशति, चित्रसेन और विकर्ण--ये तीनों विशाल सेनाके साथ रहकर भीमसेनके साथ युद्ध करने लगे
നിന്റെ പുത്രന്മാരായ വിവിംശതി, ചിത്രസേന, വികർണൻ—മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിട്ടും—ഭീമസേനനോടു യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 96
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्वन्द्ययुद्धे षण्णवतितमो<ध्याय: ।। ९६ || इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्द्धयुद्धविषयक छानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധവിഷയക തൊണ്ണൂറ്റാറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on leadership accountability in crisis: whether self-preservation (retreat) can be justified when it predictably harms the collective, and how earlier unethical political actions constrain later moral and strategic options.
The chapter illustrates a causality-based ethic: harmful choices create future vulnerability, and effective leadership requires coherence between declared aims and conduct—either pursue reconciliation consistently or accept the burdens of kṣātra-duty without destabilizing others.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-level significance is implicit—this episode models how the epic ties moral causation (karma) to political-military outcomes, reinforcing the Mahābhārata’s broader didactic frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.