Adhyaya 88
Droṇa Interdicts Sātyaki; Sātyaki’s Breakthrough and Duel with Kṛtavarmā (द्रोण-निवारणम्, सात्यकि-प्रवेशः, कृतवर्म-युद्धम्)
Upa-parva: Sātyaki–Droṇa–Kṛtavarmā Saṅgrāma (Battle Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that as Yuyudhāna (Sātyaki) advances with aggressive momentum, Yudhiṣṭhira follows behind, intent on reaching Droṇa’s position and maintaining pressure on the Kaurava command. Sātyaki’s assault fractures the opposing formation, producing a vivid catalogue of battlefield disarray—disabled chariots, fallen standards, and scattered armor—used as an index of tactical rupture rather than mere spectacle. Droṇa then directly blocks Sātyaki and wounds him with precise arrows; Sātyaki answers with concentrated volleys, striking Droṇa’s charioteer, horses, and banner, while Droṇa verbally accuses him of evasion. Sātyaki replies that he proceeds on Dharmarāja’s instruction to follow Arjuna’s path, then accelerates through interlinked Kaurava divisions (Avanti, Dākṣiṇātya, Bāhlika) toward Karṇa’s sector. Droṇa pursues, but as Sātyaki penetrates deeper, Kṛtavarmā contains him; they exchange high-intensity missile sequences. Sātyaki ultimately severs Kṛtavarmā’s charioteer’s head, causing momentary loss of control in Kṛtavarmā’s team, after which Kṛtavarmā stabilizes the horses himself and resumes the engagement, while Sātyaki continues the mission-driven advance into the Kāmbhoja contingent.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के विलाप के बीच संजय कठोर उपालम्भ के साथ प्रवेश करते हैं—जो हो चुका, उस पर अब शोक का पुल बाँधना व्यर्थ है। → संजय धृतराष्ट्र को उसके पुराने निर्णयों की ओर लौटाते हैं: यदि जुए के समय युधिष्ठिर को रोका होता, यदि पुत्रों को सत्पथ पर स्थापित किया होता, यदि राजधर्म का पालन किया होता—तो आज यह व्यसन न आता। यह स्मरण-प्रहार धृतराष्ट्र के अपराधबोध और भय को तीव्र करता है। → संजय निर्णायक वाक्य में ‘कृतान्त’ (काल/विधि) के अनतिक्रमणीय विधान को सामने रखते हैं—भाग्य और कर्म-फल की यह धारा अब रोकी नहीं जा सकती; साथ ही चेतावनी देते हैं कि पाण्डव, पाञ्चाल, वृष्णि और अन्य नरेश धृतराष्ट्र की बुद्धि-विपर्यय का फल प्रत्यक्ष देखेंगे। → संजय शोक-निवारण का मार्ग बताते हैं: विलाप निष्फल है; राजन् को धैर्य, धर्म और यथार्थ-बोध अपनाना चाहिए—क्योंकि अब युद्ध का संकट पाण्डव-पराक्रम के सामने अत्यन्त घोर हो चला है। → संजय ‘कौरवों और पाण्डवों के बीच परमसंकट युद्ध’ का तत्त्वतः वृत्तान्त सुनाने की भूमिका बाँधते हैं—आगे के वर्णन में रणभूमि का निर्णायक मोड़ प्रतीक्षित है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५५ “लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अं काज षडशीतितमोब< ध्याय: संजयका धृतराष्ट्रको उपालम्भ संजय उवाच हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् । शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्पनयो महान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ഞാൻ എല്ലാം പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടിരിക്കുന്നു; അതെല്ലാം ഇപ്പോൾ നിങ്ങളോട് പറയും. സ്ഥിരമനസ്സോടെ കേൾക്കുക. ഈ പ്രതിസന്ധിക്ക് നിങ്ങളുടെ മഹാന്യായഭംഗമാണ് കാരണം.
Verse 2
गतोदके सेतुबन्धो यादृक् तादृगयं तव । विलापो निष्फलो राजन् मा शुचो भरतर्षभ
ഭരതശ്രേഷ്ഠ രാജാവേ! വെള്ളം വറ്റിയശേഷം പാലം കെട്ടുന്നത് എത്ര വ്യർത്ഥമോ, അതുപോലെ ഈ സമയത്ത് നിങ്ങളുടെ വിലാപവും നിഷ്ഫലം. ഭരതവൃഷഭാ, ദുഃഖിക്കരുത്.
Verse 3
अनतिक्रमणीयो<यं कृतान्तस्याद्भुतो विधि: । मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टमेतत् पुरातनम्,कालके इस अद्भुत विधानका उल्लंघन करना असम्भव है। भरतभूषण! शोक त्याग दीजिये। यह सब पुरातन प्रारब्धका फल है
കൃതാന്തന്റെ (മരണം/നിയതി) ഈ അത്ഭുതവിധി ലംഘിക്കാനാവില്ല. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കൂ; ഇത് പുരാതനമായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട ദൈവവിധി.
Verse 4
यदि त्वं हि पुरा द्यूतात् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । निवर्तयेथा: पुत्रांश्व न त्वां व्यसनमात्रजेत्,यदि आप कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर तथा अपने पुत्रोंको पहले ही जूएसे रोक देते तो आपपर यह संकट नहीं आता
നീ മുൻപേ കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ ചൂതാട്ടത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കുകയും നിന്റെ പുത്രന്മാരെയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നെങ്കിൽ, ഈ ദുരന്തം നിന്നെ ബാധിക്കുമായിരുന്നില്ല.
Verse 5
युद्धकाले पुन: प्राप्ते तदैव भवता यदि । निवर्तिता: स्यु: संरब्धा न त्वां व्यसनमाव्रजेत्
യുദ്ധകാലം വീണ്ടും വന്നപ്പോൾ, അതേ നിമിഷം നിങ്ങൾ ക്രോധം നിറഞ്ഞവരെ തടഞ്ഞ് മടക്കി അയച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ഈ ദുരന്തം നിങ്ങളെ ബാധിക്കുമായിരുന്നില്ല.
Verse 6
फिर जब युद्धका अवसर आया, उसी समय यदि आपने क्रोधमें भरे हुए अपने पुत्रोंको बलपूर्वक रोक दिया होता तो आपपर यह संकट नहीं आ सकता था ।।
വളരെ മുമ്പേ തന്നെ നിങ്ങൾ കുരുക്കളോട് ‘ഈ അനുസരണമില്ലാത്ത ദുര്യോധനനെ ബന്ധിക്കൂ’ എന്ന് കല്പിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ഈ ദുരന്തം നിങ്ങളെ ബാധിക്കുമായിരുന്നില്ല. ഇന്ന് നിങ്ങളെ വിഴുങ്ങുന്ന പ്രതിസന്ധി, നിയന്ത്രണം സാധ്യമായിരിക്കെ പുത്രന്മാരെ തടയാൻ കഴിയാതിരുന്നതിന്റെ ഫലമാണ്.
Verse 7
तत् ते बुद्धिव्यभीचारमुपलप्स्यन्ति पाण्डवा: । पज्चाला वृष्णय: सर्वे ये चान्येडपि नराधिपा:,आपकी बुद्धिके वैपरीत्यका फल पाण्डव, पांचाल, समस्त वृष्णिवंशी तथा अन्य जो- जो नरेश हैं, वे सभी भोगेंगे
പാണ്ഡവർ നിങ്ങളുടെ ഉപദേശത്തിലെ ഈ വികൃതിയും അസംഗതിയും തിരിച്ചറിയും; പാഞ്ചാലരും, എല്ലാ വൃഷ്ണികളും, മറ്റ് രാജാക്കന്മാരും—ആ തെറ്റായ നയത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ സഹിക്കേണ്ടിവരും.
Verse 8
स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्र संस्थाप्य सत्पथे । वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनमात्रजेत्
പിതൃധർമ്മം നിർവഹിച്ചു പുത്രനെ സന്മാർഗത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് ധർമ്മാനുസൃതമായി പെരുമാറിയിരുന്നെങ്കിൽ, ഈ ദുരന്തം നിങ്ങളെ ബാധിക്കുമായിരുന്നില്ല.
Verse 9
त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्म सनातनम् | दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्चवान्वगा मतम्
ലോകത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രാജ്ഞനെന്നു കരുതപ്പെടുന്ന നിങ്ങൾ, സനാതനധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് ദുര്യോധനൻ, കർണ്ണൻ, ശകുനി എന്നിവരുടെ ഉപദേശം പിന്തുടർന്നു.
Verse 10
तत् तं विलपितं सर्व मया राजन् निशामितम् । अर्थ निविशमानस्य विषमिश्र॑ यथा मधु
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, നിന്റെ ഈ മുഴുവൻ വിലാപവും ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു. ഇത് വിഷം കലർന്ന തേൻപോലെ—പുറത്ത് മധുരം, ഉള്ളിൽ സ്വാർത്ഥത്തിൽ മുക്കിയതു; ഫലത്തിൽ ഘാതകം.
Verse 11
नामन्यत तदा कृष्णो राजानं पाण्डवं पुरा । न भीष्म नैव च द्रोणं यथा त्वां मन्यतेडच्युत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് കൃഷ്ണൻ പാണ്ഡവരാജാവിനെയും, ഭീഷ്മനെയും, ദ്രോണനെയും—അച്യുതൻ ഇപ്പോൾ നിന്നെ മാനിക്കുന്നത്ര മാനിച്ചിരുന്നില്ല.
Verse 12
अजानातू स यदा तु त्वां राजधर्मादधश्ष्युतम् । तदाप्रभृति कृष्णस्त्वां न तथा बहु मन्यते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ നീ രാജധർമ്മത്തിന്റെ മാനദണ്ഡത്തിന് താഴെ വീണുവെന്ന് അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞതുമുതൽ, കൃഷ്ണൻ നിന്നെ മുൻപുപോലെ ഉയർന്ന ബഹുമാനത്തോടെ കാണുന്നില്ല.
Verse 13
परुषाण्युच्यमानांश्व यथा पार्थनुपेक्षसे । तस्यानुबन्ध: प्राप्तस्त्वां पुत्राणां राज्यकामुक
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുത്രന്മാർക്ക് രാജ്യം നേടിക്കൊടുക്കണമെന്ന ആഗ്രഹമുള്ള മഹാരാജാവേ! കുന്തീപുത്രന്മാരോട് കടുത്ത വാക്കുകൾ പറയപ്പെടുമ്പോൾ നീ അവരെ അവഗണിച്ചു; ആ അന്യായത്തിന്റെ ഫലമാണ് ഇന്ന് നിന്നെ തേടിയെത്തിയത്.
Verse 14
पितृपैतामहं राज्यमपवृत्तं तदानघ । अथ पार्थरजितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിഷ്കളങ്കനായ രാജാവേ! അന്നാളുകളിൽ നീ പിതൃ-പൈതാമഹിക രാജ്യം നിന്റെ അധികാരത്തിലാക്കി; പിന്നെ പൃഥാപുത്രന്മാർ ജയിച്ച സമസ്ത ഭൂമിയുടെ മഹാസാമ്രാജ്യവും കൈവശപ്പെടുത്തി.
Verse 15
पाण्डुना निर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस्तथा । ततश्चाप्यधिकं भूय: पाण्डवैर्धर्मचारिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് പാണ്ഡു ഒരിക്കൽ രാജ്യം ജയിച്ച് കൗരവരുടെ യശസ്സിനെ തന്റെ പരാക്രമത്താൽ വിപുലമാക്കി. പിന്നീടു ധർമ്മനിഷ്ഠരായ പാണ്ഡവർ പിതാവിനെയും മറികടന്ന് ആ ആധിപത്യവും സുനാമവും ഇനിയും വർധിപ്പിച്ചു.
Verse 16
तेषां तत् तादृशं कर्म त्वामासाद्य सुनिष्फलम् | यत् पित्र्याद् भ्रंशिता राज्यात् त्वयेहामिषगृद्धिना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ അത്തരം മഹത്തായ പരിശ്രമം പോലും നിന്നെ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ പൂർണ്ണമായും നിഷ്ഫലമായി; കാരണം ലാഭലോഭത്തിൽ ആകപ്പെട്ട് നീ അവരെ പൈതൃകരാജ്യത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റിച്ചുവീഴ്ത്തി.
Verse 17
परंतु उनका वैसा महान् कर्म भी आपको पाकर अत्यन्त निष्फल हो गया; क्योंकि आपने राज्यके लोभमें पड़कर उन्हें अपने पैतृक राज्यसे भी वंचित कर दिया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ മഹത്തായ വീരകർമ്മം പോലും നിന്നെ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ അത്യന്തം നിഷ്ഫലമായി; കാരണം രാജ്യലോഭത്തിൽ ആകപ്പെട്ട് നീ അവരെ പൈതൃകരാജ്യത്തിൽ നിന്നുപോലും വഞ്ചിച്ചു. ഇനി ഇപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ! യുദ്ധവേള എത്തിയിരിക്കെ നീ പുത്രന്മാരുടെ പല ദോഷങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് പറഞ്ഞ് അവരെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത്—ഇന്ന് നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല, ഹേ നരാധിപാ.
Verse 18
न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे । चमूं विगाहा पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർ സ്വന്തം ജീവൻ രക്ഷിക്കുവാൻ നോക്കുന്നില്ല. ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠരായ അവർ പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യവ്യൂഹത്തിലേക്ക് കുതിച്ചുകയറി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു.
Verse 19
यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ । रक्षेरन् को नु तां युध्येच्चमूमन्यत्र कौरवै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും, അതുപോലെ സാത്യകിയും വൃകോദരനും (ഭീമൻ) കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന ആ സൈന്യത്തോട് കൗരവരെ ഒഴികെ മറ്റാരാണ് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ കഴിയുക?
Verse 20
येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दन: । येषां च सात्यकिर्योद्धा येषां योद्धा वृकोदर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ യോദ്ധാവ് ഗുഡാകേശൻ (അർജുനൻ), അവരുടെ മന്ത്രിയാകുന്നത് ജനാർദനൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ), അവരുടെ പക്ഷത്ത് സാത്യകിയും വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) പോലെയുള്ള മഹാവീരരും നിലകൊള്ളുമ്പോൾ—അവർക്കെതിരേ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ മർത്ത്യധർമ്മബന്ധിതനായ ഏതു ധനുർധരൻ ധൈര്യം കാണിക്കും? കൗരവർയും അവരുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരുന്ന രാജാക്കന്മാരും ഒഴികെ മറ്റാരുമില്ല।
Verse 21
को हि तान् विषहेद् योद्धूं मर्त्यधर्मा धनुर्धर: । अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മർത്ത്യധർമ്മബന്ധിതനായ ഏതു ധനുർധരൻ അവർക്കെതിരേ യുദ്ധം സഹിക്കുമെന്നു? കൗരവർയും അവരുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരുന്ന രാജാക്കന്മാരും ഒഴികെ മറ്റാരുമില്ല।
Verse 22
यावत् तु शक््यते कर्तुमन्तरजैर्जनाधिपै: । क्षत्रधर्मरतै: शूरैस्तावत् कुर्वन्ति कौरवा:,अवसरको जाननेवाले, क्षत्रिय-धर्मपरायण, शूरवीर राजालोग जितना कर सकते हैं, कौरवपक्षी नरेश उतना पराक्रम करते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നതത്രയും, ഒരേ വംശത്തിൽ ജനിച്ച, ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ള ശൂരരാജാക്കന്മാർ—കൗരവപക്ഷം അത്രയോളം തന്നെ പരാക്രമം പ്രയോഗിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിലെ അവസരവും സമയവും തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു।
Verse 23
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसंकटम् । कुरूणां पाण्डवै: सार्ध तत् सर्व शृणु तत्त्वतः,पुरुषसिंह पाण्डवोंके साथ कौरवोंका जिस प्रकार अत्यन्त संकटपूर्ण युद्ध हुआ है, वह सब आप ठीक-ठीक सुनिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ! കുരുക്കൾ പാണ്ഡവരോടൊപ്പം ഏറ്റുമുട്ടിയ അത്യന്തം ഭീഷണമായ യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നുവെന്നത്, എല്ലാം സത്യമായി എന്നിൽ നിന്നു കേൾക്കുക।
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തുള്ള ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ധൃതരാഷ്ട്രവാക്യവിഷയകമായ എൺപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 86
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संजयवाक्ये षडशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संजयवाक्यविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവത്തിൽ സഞ്ജയവാക്യമായ എൺപത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a warrior should prioritize deference to a revered authority (Droṇa’s challenge and accusation) or adhere to a mission assigned by legitimate command (Yudhiṣṭhira’s directive to follow Arjuna’s route).
The chapter illustrates that dharma in applied contexts often appears as competing obligations; clarity of mandate, disciplined execution, and accountability for consequences are portrayed as essential to ethical action under pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s significance is structural—mapping how speech, intention, and tactical sequencing produce cascading outcomes within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.