Adhyaya 87
द्रोणपर्व — अध्याय ८७: सात्यकेरनुयात्रा (Sātyaki’s resolve and departure to reach Arjuna)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anuyāna (Sātyaki’s pursuit toward Arjuna)
Sañjaya reports that, upon hearing Yudhiṣṭhira’s words, Sātyaki evaluates both operational risk and reputational cost, resolving to go so that none may say he approached Arjuna out of fear. He affirms hierarchical obedience—placing Yudhiṣṭhira’s command as weighty as a guru’s—and declares his commitment to the welfare of Kṛṣṇa and the Pāṇḍavas. He outlines the tactical problem: Arjuna is positioned at a distance, intent on Jayadratha’s neutralization, while Jayadratha is protected within layered defenses under prominent chariot-warriors (including figures such as Droṇa’s son, Karṇa, and Kṛpa). Sātyaki then inventories the opposing screen: elephant formations (including named corps), elite chariot units, and contingents associated with Kirātas, Kāmbojas, Śakas, and others—presented as trained and cohesive. He orders full preparation of his chariot with diverse weapons and well-conditioned horses; ritual auspiciousness and gifting accompany his departure. Before moving, he instructs Bhīma to protect the king, and with confidence in success he advances into the opposing host to rejoin Arjuna per Yudhiṣṭhira’s directive.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, अभिमन्यु-वध के शोक से व्याकुल होकर संजय से पूछते हैं—“कल (श्वोभूते) मेरे पुत्रों ने क्या किया, और सव्यसाची अर्जुन के पराक्रम को जानते हुए भी वे कैसे निर्भय होकर उस पाप-कर्म में प्रवृत्त हुए?” → राजा का विलाप आरोप में बदलता है: वे पूछते हैं कि पुत्र-शोक से क्रुद्ध, मृत्यु-समान अर्जुन को रण में आते देख कौरवों ने क्या सोचा; साथ ही वे अपने पक्ष के वरिष्ठों—शल्य, सोमदत्त, भीष्म, द्रोण, विकर्ण, बाह्लीक, कृप आदि—की स्थिति और निर्णयों पर भी प्रश्न उठाते हैं, मानो दोष और उत्तरदायित्व की खोज कर रहे हों। → धृतराष्ट्र का अंतर्द्वंद्व चरम पर पहुँचता है: एक ओर वे स्वीकारते हैं कि कृष्ण-सारथ्य और कवचधारी अर्जुन के रहते ‘पराजय नहीं’—दूसरी ओर वे संजय से सुनी बातों (भीष्म-द्रोण जैसे पुरुषसिंहों के हत होने/असमर्थ होने की आशंका) को स्मरण कर दुर्योधन की हठ और अपने पुत्रों के ‘अत्यन्त अन्याय’ पर टूट पड़ते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष किसी बाह्य समाधान में नहीं, धृतराष्ट्र के भीतर उतरते सत्य में है—कि अन्याय से उपजा यह शोक अब लौटाया नहीं जा सकता; वे संजय से युद्ध-वृत्तांत की माँग करते हुए भी अपने पुत्रों की नीति-हीनता को ही मूल कारण मानने लगते हैं। → संजय के विस्तृत वर्णन की ओर संकेत बना रहता है—अर्जुन के प्रतिशोध-प्रचंड आगमन के सामने कौरव-सेना की वास्तविक दशा और अगले संघर्ष का परिणाम क्या हुआ?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जि (जयद्रथवधपर्व) पजञ्चाशीतितमो<ध्याय: धृतराष्ट्रका विलाप धृतराष्ट उवाच श्वोभूते किमकार्षुस्ते दुःखशोकसमन्विता: । अभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामका:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! അവിടെ അഭിമന്യു വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം ദുഃഖശോകങ്ങളിൽ മുങ്ങിയ പാണ്ഡവർ പ്രഭാതത്തിൽ എന്തു ചെയ്തു? എന്റെ പക്ഷത്തിലെ ഏത് യോദ്ധാക്കളാണ് അപ്പോൾ യുദ്ധം ചെയ്തത്?
Verse 2
जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरव: सव्यसाचिन: । कथं तत् किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामका:,सव्यसाची अर्जुनके पराक्रमको जानते हुए भी मेरे पक्षवाले कौरव योद्धा उनका अपराध करके कैसे निर्भय रह सके? यह बताओ
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സവ്യസാചി അർജുനന്റെ കർമ്മങ്ങളും പരാക്രമവും അറിഞ്ഞിട്ടും എന്റെ കുരുവീരർ അവനോടു ചെയ്ത ആ അപരാധം കഴിഞ്ഞിട്ടും എങ്ങനെ നിർഭയരായി നിന്നു? പറയുക.
Verse 3
पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् । आयान्तं पुरुषव्याप्रं कथं ददृशुराहवे
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— പുത്രശോകത്തിൽ ദഹിച്ചും ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചും പ്രാണാന്തകമായ മരണത്തെപ്പോലെ മുന്നേറിവരുന്ന ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ അർജുനനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എന്റെ പുത്രന്മാർ എങ്ങനെ കണ്ടു സഹിച്ചു?
Verse 4
कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद् धनु: । दृष्टवा पुत्रपरिद्यूनं किमकुर्वत मामका:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ധ്വജത്തിൽ കപിരാജൻ ഹനുമാൻ വിരാജിക്കുന്ന, പുത്രവിയോഗത്തിൽ വ്യഥിതനായ അർജുനൻ യുദ്ധത്തിൽ തന്റെ മഹാധനുസ്സിനെ കുലുക്കി അതിന്റെ നാദം മുഴക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ പുത്രന്മാർ എന്തു ചെയ്തു?
Verse 5
कि नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्योधन प्रति । परिदेवो महानद्य श्रुतो मे नाभिनन्दनम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! ഈ സംഗ्रामത്തിൽ ദുര്യോധനനെ സംബന്ധിച്ച് എന്താണ് സംഭവിച്ചത്? ഇന്ന് ഞാൻ മഹാവിലാപത്തിന്റെ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു; ആനന്ദത്തിന്റെയോ അഭിനന്ദനത്തിന്റെയോ വാക്കുകൾ ചെവിയിൽ പതിയുന്നില്ല.
Verse 6
बभूवुर्ये मनोग्राह्या: शब्दा: श्रुतिसुखावहा: । न श्रूयन्तेड्द्य सर्वे ते सैन्धवस्य निवेशने
സിന്ധുരാജന്റെ പാളയത്തിൽ മനസ്സിനെ ഹർഷിപ്പിക്കുകയും ചെവിക്ക് സുഖം പകരുകയും ചെയ്ത വാക്കുകൾ നിരന്തരം കേൾക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇന്ന് അവയൊന്നും അവിടെ കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല।
Verse 7
स्तुवतां नाद्य श्रूयन्ते पुत्राणां शिबिरे मम । सूतमागधसंघानां नर्तकानां च सर्वश:,मेरे पुत्रोंके शिविरमें अब स्तुति करनेवाले सूतों, मागधों एवं नर्तकोंके शब्द सर्वथा नहीं सुनायी पड़ते हैं
എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ പാളയത്തിൽ ഇന്ന് സ്തുതിഗാനം ചെയ്യുന്ന സൂതന്മാരുടെയും മാഗധസംഘങ്ങളുടെയും നർത്തകരുടെയും ശബ്ദം എങ്ങും കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല।
Verse 8
शब्देन नादिताभी क्षणम भवद् _यत्र मे श्रुति: । दीनानामद्य तं शब्दं न शुणोमि समीरितम्
ഒരു കാലത്ത് ആ ശബ്ദം എന്റെ ശ്രവണത്തെ ക്ഷണനേരം പോലും നിറച്ച് കുലുക്കിയിരുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന് ദീനരുടെ ആർത്തവിളി ഉയരുന്നതു ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല।
Verse 9
जहाँ मेरे कान निरन्तर स्वजनोंके आनन्द-कोलाहलसे गूँजते रहते थे, वहीं आज मैं अपने दीन-दु:खी पुत्रोंके द्वारा उच्चारित वह हर्षसूचक शब्द नहीं सुन रहा हूँ ।।
എന്റെ ചെവികൾ സ്വജനങ്ങളുടെ ആനന്ദകോലാഹലത്തിൽ നിരന്തരം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നിടത്തുതന്നെ, ഇന്ന് ദീനദുഃഖിതരായ എന്റെ പുത്രന്മാർ ഉച്ചരിക്കുന്ന ആ ഹർഷധ്വനി ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല। സഞ്ജയാ, മുൻപ് സത്യധൈര്യവാനായ സോമദത്തന്റെ വസതിയിൽ ഇരുന്ന് ഞാൻ ആ ഉത്തമമായ മംഗളശബ്ദം കേട്ടിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അത് ഇല്ല—ഈ നിശ്ശബ്ദത തന്നെയാണ് അവരുടെ പതനം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്।
Verse 10
तदद्य पुण्यहीनो5हमार्तस्वरनिनादितम् । निवेशनं गतोत्साहं पुत्राणां मम लक्षये
ഇന്ന് ഞാൻ പുണ്യമറ്റവനായി തോന്നുന്നു; എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ വസതി ആർത്തവിളികളാൽ മുഴങ്ങുന്നു, അവരുടെ ഉത്സാഹം ക്ഷയിച്ചുപോയതായി ഞാൻ കാണുന്നു।
Verse 11
परंतु आज पुण्यहीन मैं अपने पुत्रोंके घरको उत्साहशून्य एवं आर्तनादसे गूँजता हुआ देख रहा हूँ ।।
എന്നാൽ ഇന്ന്, പുണ്യമില്ലാത്തവനായി, എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ ഭവനങ്ങൾ ഉത്സാഹശൂന്യമായി ആർത്തനാദങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു. വിവിംശതി, ദുർമുഖൻ, ചിത്രസേനൻ, വികർണ്ണൻ എന്നിവരുടെയും എന്റെ മറ്റു പുത്രന്മാരുടെയും വസതികളിൽ മുൻപുപോലെ ആനന്ദധ്വനി ഇനി കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല।
Verse 12
ब्राह्म॒णा: क्षत्रिया वैश्या यं शिष्या: पर्युपासते । द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम्
ഓ സൂത സഞ്ജയാ! എന്റെ പുത്രന്മാർക്കു പരമാശ്രയമായ മഹാധനുർധരൻ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്—ബ്രാഹ്മണ, ക്ഷത്രിയ, വൈശ്യ വർഗങ്ങളിലെ ശിഷ്യർ സമീപത്തു നിന്നു ഭക്തിയോടെ സേവിച്ചു ഉപാസിക്കുന്നവൻ—അവനെക്കുറിച്ച് (എനിക്കു പറയുക)।
Verse 13
वितण्डालापसंलापैद्रूतवादित्रवादितै: । गीतैश्न विविधैरिष्टे रमते यो दिवानिशम्
ഓ സൂത സഞ്ജയാ! ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്—വിതണ്ഡാവാദം, പ്രസംഗം, പരസ്പരസംഭാഷണം, ദ്രുതലയത്തിൽ മുഴങ്ങുന്ന വാദ്യനാദം, നാനാവിധ പ്രിയഗീതങ്ങൾ എന്നിവയിൽ രാവും പകലും രമിച്ചവൻ—ഇന്ന് അവന്റെ ഭവനത്തിൽ മുൻപുപോലെ ഹർഷധ്വനി ഇല്ല।
Verse 14
उपास्यमानो बहुभि: कुरुपाण्डवसात्वतै: । सूत तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणे्यथा पुरा
ഓ സൂത സഞ്ജയാ! കുരു, പാണ്ഡവ, സാത്വത വീരന്മാരിൽ പലരും സമീപത്തു നിന്നു സേവിച്ചു ഉപാസിച്ചിരുന്ന ആ ദ്രോണപുത്രന്റെ ഭവനത്തിൽ ഇന്ന് മുൻപുപോലെ ശബ്ദകോലാഹലം ഇല്ല।
Verse 15
द्रोणपुत्र॑ महेष्वासं गायना नर्तकाश्न ये । अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनि:,महाधनुर्धर द्रोणपुत्रकी सेवामें जो गायक और नर्तक अधिक उपस्थित होते थे, उनकी ध्वनि अब नहीं सुनायी देती है
ദ്രോണപുത്രനായ ആ മഹാധനുർധരനെ സേവിക്കാൻ വലിയ എണ്ണത്തിൽ എത്തിയിരുന്ന ഗായകരുടെയും നർത്തകരുടെയും ശബ്ദം ഇപ്പോൾ കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല।
Verse 16
विन्दानुविन्दयो: सायं शिबिरे यो महाध्वनि:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, വിന്ദനും അനുവിന്ദനും ഉള്ള ശിബിരത്തിൽ സന്ധ്യാസമയത്ത് മുമ്പ് കേട്ടിരുന്ന ആ മഹാധ്വനി—നർത്തകസംഘങ്ങളുടെ താള-ഗീതഗംഭീരസ്വരം—ഇന്ന് കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല।
Verse 17
श्रूयते सोडद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु । नित्यं प्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान्
കേകയരുടെ ഭവനങ്ങളിൽ നിത്യവും പ്രമുദിതരായവരുടെ താള-ഗീതത്തിന്റെ മഹാസ്വരം പതിവായി കേട്ടിരുന്നതു; ഇന്ന് അതുപോലെ കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല।
Verse 18
सप्त तन्तून् वितनन््वाना याजका यमुपासते
ഏഴ് തന്തുക്കൾ വിരിച്ചുകൊണ്ട് യാജകർ ഉപാസിക്കുന്ന ആ ഒരുവനെയെ.
Verse 19
ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्न तोमरासिरथध्वनि:
വില്ലുനാരിന്റെ ജ്യാഘോഷവും ബ്രഹ്മഘോഷവും, കൂടെ കുന്തം-വാൾ-രഥങ്ങളുടെ കോലാഹലവും ഉയർന്നു।
Verse 20
नानादेशसमुत्थानां गीतानां यो5भवत् स्वन:
നാനാദേശങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ഗാനങ്ങളുടെ ആ സ്വരം…
Verse 21
यदा प्रभृत्युपप्लव्याच्छान्तिमिच्छठ्जनार्दन:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! തന്റെ ദിവ്യ മഹിമയിൽ നിന്നൊരിക്കലും ച്യുതനാകാത്ത ഭഗവാൻ ജനാർദനൻ സർവ്വജീവികളോടും കരുണകൊണ്ട് സമാധാനം സ്ഥാപിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു ഉപപ്ലവ്യയിൽ നിന്ന് ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്ക് വന്നപ്പോൾ, ഞാൻ എന്റെ മൂഢനായ പുത്രൻ ദുര്യോധനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 22
आगत: सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युत: । ततो5हमन्लुवं सूत मन्द दुर्योधनं तदा
ഹേ സൂത സഞ്ജയാ! സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും അനുകമ്പ കാണിക്കുവാൻ അച്യുതൻ വന്നപ്പോൾ, അന്നേരം ഞാൻ മന്ദബുദ്ധിയായ ദുര്യോധനനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 23
वासुदेवेन तीर्थन पुत्र संशाम्य पाण्डवै: । कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगा:
മകനേ! തീർത്ഥസ്വരൂപനായ വാസുദേവനെ മധ്യസ്ഥനാക്കി പാണ്ഡവരോടു സമാധാനം ചെയ്ക. ഇതാണ് കാലോചിതമായ കടമയെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ദുര്യോധനാ! ഇതിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറരുത്.
Verse 24
शमं चेद् याचमान॑ त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् | हितार्थमभिजल्पन्तं न तवास्ति रणे जय:
സമാധാനത്തിനായി യാചിക്കുന്ന കേശവനെ—നിന്റെ ഹിതം മാത്രമേ പറയുന്ന അവനെ—നീ നിരസിച്ചാൽ, യുദ്ധത്തിൽ നിനക്ക് വിജയം ഉണ്ടാകില്ല.
Verse 25
प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम् । अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत
എന്നാൽ അവൻ സർവ്വധനുർധരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനായ ദാശാർഹനെ (ശ്രീകൃഷ്ണനെ) മറുപടി പറഞ്ഞ് നിരസിച്ചു; അദ്ദേഹം അനുനയവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞിട്ടും, അന്യായബുദ്ധിയാൽ ദുര്യോധനൻ അത് അംഗീകരിച്ചില്ല.
Verse 26
(कर्णदुःशासनमते सौबलस्य च दुर्मते: । प्रत्याख्यातो महाबाहुः कुलान्तकरणेन मे ।।
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— കർണ്ണൻ, ദുഃശാസനൻ, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ള ശകുനി എന്നിവരുടെ ഉപദേശത്തിൽ വീണു, നമ്മുടെ കുലനാശകനായ എന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ മഹാബാഹു ശ്രീകൃഷ്ണനെ അവമാനിച്ചു. പിന്നെ കാലം തന്നെ തള്ളിനീക്കുന്നതുപോലെ ആ ദുർമതി എന്റെ ഉപദേശം ഉപേക്ഷിച്ച് ദുഃശാസനനും കർണ്ണനും—ഈ രണ്ടുപേരുടെ അഭിപ്രായം മാത്രമേ പിന്തുടർന്നുള്ളൂ.
Verse 27
न हाहं द्यूतमिच्छामि विदुरो न प्रशंसति । सैन्धवो नेच्छति द्यूतं भीष्मो न द्यूतमिच्छति
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— എനിക്ക് ദ്യൂതം വേണ്ടായിരുന്നു; വിദുരനും അതിനെ പ്രശംസിച്ചില്ല. സൈന്ധവരാജൻ ജയദ്രഥനും പാശകളി ആഗ്രഹിച്ചില്ല; ഭീഷ്മനും ദ്യൂതത്തിന് മോഹം പുലർത്തിയില്ല.
Verse 28
शल्यो भूरिश्रवाश्वैव पुरुमित्रो जयस्तथा । अश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय,संजय! शल्य, भूरिश्रवा, पुरुमित्र, जय, अश्व॒त्थामा, कृपाचार्य और द्रोणाचार्य भी जूआ होने नहीं देना चाहते थे
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! ശല്യൻ, ഭൂരിശ്രവസ്, പുരുമിത്രൻ, ജയൻ—അതുപോലെ അശ്വത്ഥാമാവ്, കൃപൻ, ദ്രോണൻ—ഇവരും ദ്യൂതം നടക്കരുതെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു.
Verse 29
एतेषां मतमादाय यदि वर्तेत पुत्रक: । सज्ञातिमित्र: ससुहृच्चिरं जीवेदनामय:,यदि बेटा दुर्योधन इन सबकी राय लेकर चलता तो भाई-बन्धु, मित्र और सुहृदोंसहित दीर्घकालतक नीरोग एवं स्वस्थ रहकर जीवन धारण करता
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ പുത്രൻ ഇവരുടെ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ച് നടന്നിരുന്നെങ്കിൽ, ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും സ്നേഹിതരും കൂടെ ദീർഘകാലം രോഗമില്ലാതെ ജീവിച്ചേനേ.
Verse 30
श्लक्ष्णा मधुरसम्भाषा ज्ञातिबन्धुप्रियंवदा: । कुलीना: सम्मता: प्राज्ञा: सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवा:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡവർ സൗമ്യരും മധുരഭാഷികളും, ജ്ഞാതിബന്ധുക്കൾക്ക് പ്രിയമാകുന്ന വാക്കുകൾ പറയുന്നവരുമാണ്. അവർ കുലീനരും മാന്യരുമായ പ്രാജ്ഞർ; അതിനാൽ അവർ സുഖം പ്രാപിക്കും.
Verse 31
धमपिक्षी नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम् | प्रेत्यभावे च कल्याण प्रसादं प्रतिपद्यते
ധർമ്മത്തെ തന്നെ ആശ്രയമായി കരുതുന്ന മനുഷ്യൻ നിത്യവും എല്ലായിടത്തും സുഖം പ്രാപിക്കുന്നു. മരണാനന്തരവും അവൻ ക്ഷേമവും ശാന്തമായ പ്രസാദവും കൈവരിക്കുന്നു.
Verse 32
अहंस्ति पृथिवीं भोक्तुं समर्था: साधनेडपि च । तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही,'पाण्डव पृथ्वीका राज्य भोगनेमें और उसे प्राप्त करनेमें भी समर्थ हैं। यह समुद्रपर्यन्त पृथ्वी उनके बाप-दादोंकी भी है
അവർ ഭൂമിയുടെ രാജ്യം അനുഭവിക്കാൻ സമർത്ഥരാണ്; അത് നേടാനുള്ള മാർഗങ്ങളിലും നിപുണരാണ്. അതിലുപരി, സമുദ്രാന്തമായ ഈ ഭൂമി അവരുടെ പിതാക്കളുടെയും പിതാമഹന്മാരുടെയും പിതൃപാരമ്പര്യ അവകാശവുമാണ്.
Verse 33
नियुज्यमाना: स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि । सन्ति मे ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवा:
താതാ! പാണ്ഡവരെ യഥാവിധി നിയോഗിച്ച് മാർഗ്ഗം കാണിച്ചാൽ അവർ എപ്പോഴും ധർമ്മപഥത്തിൽ തന്നെ സ്ഥിരരായിരിക്കും. എന്റെ ബന്ധുക്കളിൽ പലരും ഉണ്ട്; അവരുടെ വാക്ക് പാണ്ഡവർ തീർച്ചയായും കേൾക്കും.
Verse 34
शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मन: । द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लीकस्य कृपस्य च
വത്സാ! ശല്യൻ, സോമദത്തൻ, മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, വികർണൻ, ബാഹ്ലീകൻ, കൃപൻ—ഈ പൂജ്യരായ ഭാരതവംശീയ വൃദ്ധർ നിന്റെ ഹിതാർത്ഥം പാണ്ഡവരോട് എന്തെങ്കിലും പറഞ്ഞാൽ, പാണ്ഡവർ അവരുടെ വാക്ക് തീർച്ചയായും അനുസരിക്കും.
Verse 35
अन््येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम् | त्वदर्थ ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हि ते
താതാ! അതുപോലെ മറ്റു വൃദ്ധരായ മഹാത്മാക്കളായ ഭാരതന്മാർ നിന്റെ ഹിതാർത്ഥം സംസാരിച്ചാലും, പാണ്ഡവർ അവരുടെ വാക്ക് തീർച്ചയായും അനുസരിക്കും.
Verse 36
कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्तान् ब्रूयादतो5न्यथा । कृष्णो न धर्म संजहाात् सर्वे ते हि तदन््वया:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! അവരിൽ ആരെയാണ് നീ പാണ്ഡവരെക്കുറിച്ച് ഇതിന് വിരുദ്ധമായി പറയാൻ കഴിയുന്നവനെന്ന് കരുതുന്നത്? ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഒരിക്കലും ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല; പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും അവന്റെ പാത തന്നെ പിന്തുടരുന്നവരാണ്.
Verse 37
मयापि चोक्तास्ते वीरा वचन धर्मसंहितम् । नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवा:,“मेरे कहनेपर भी वे मेरे धर्मयुक्त वचनकी अवहेलना नहीं करेंगे; क्योंकि वीर पाण्डव धर्मात्मा हैं!
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഞാനും ആ വീരന്മാരോട് ധർമ്മസമ്മതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അവർ മറ്റെങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുകയില്ല; കാരണം പാണ്ഡവർ ധർമ്മാത്മാക്കളാണ്.
Verse 38
इत्यहं विलपन् सूत बहुश: पुत्रमुक्तवान् | न च मे श्रुतवान् मूढो मन््ये कालस्य पर्ययम्
സൂതാ! ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ മകനോട് പലവട്ടം പലതും പറഞ്ഞു; എന്നാൽ ആ മൂഢൻ എന്റെ വാക്കുകളിൽ ഒന്നും കേട്ടില്ല. അതിനാൽ, സൂതാ, കാലചക്രം നമ്മുടെ വിരുദ്ധമായി തിരിഞ്ഞുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 39
वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्न सात्यकि: । उत्तमौजाश्च पाज्चाल्यो युधामन्युश्न दुर्जय:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—വൃകോദരൻ (ഭീമൻ)യും അർജുനനും നിൽക്കുന്ന പക്ഷത്ത്, വൃഷ്ണിവീരൻ സാത്യകി, പാഞ്ചാലവീരൻ ഉത്തമൗജ, ജയിക്കാനാകാത്ത യുധാമന്യു എന്നിവരും ഉള്ളപ്പോൾ—ജീവിതാശയോടെ ഈ ലോകത്ത് ആരാണ് അത്തരം വീരന്മാരോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ധൈര്യപ്പെടുക?
Verse 40
धृष्टद्युम्नश्न दुर्धर्ष: शिखण्डी चापराजित: । अश्मका: केकयार्नैव क्षत्रधर्मा च सौमकि:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ദുര്ധർഷനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും, അപരാജിതനായ ശിഖണ്ഡിയും, അശ്മകരും, കേകയരും, സോമകപുത്രൻ ക്ഷത്രധർമ്മനും കൂടിയുണ്ട്.
Verse 41
चैद्यश्न॒ चेकितानश्न पुत्र: काश्यस्य चाभिभू: । द्रौपदेया विराटश्न द्रपदश्ष महारथ:
ചേദിരാജൻ ധൃഷ്ടകേതു, ചേകിതാനൻ, കാശിരാജപുത്രൻ അഭിഭൂ, ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ, രാജാവ് വിരാടൻ, മഹാരഥൻ ദ്രുപദൻ—ഇവർ എല്ലാം ഒരുമിച്ച് നില്ക്കുന്നിടത്ത്; അവരുടെ കൂടെ ഭീമസേനൻ, അർജുനൻ, വൃഷ്ണിവീരൻ സാത്യകി, പാഞ്ചാലരുടെ ശ്രേഷ്ഠ യോദ്ധാക്കൾ എന്നിവരും മറ്റ് വീരന്മാരും നില്ക്കുമ്പോൾ—ഈ ലോകത്തിൽ ജീവിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആരാണ് സ്വമേധയാ അവരുടെ വിരുദ്ധമായി യുദ്ധം തിരഞ്ഞെടുക്കുക?
Verse 42
यमौ च पुरुषव्याप्रौ मन्त्री च मधुसूदन: । क एताज्जातु युध्येत लोके5स्मिन् वै जिजीविषु:
ആ ഇരട്ട സഹോദരന്മാർ—പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാർ—കൂടാതെ മന്ത്രദാതാവായ മധുസൂദനൻ (കൃഷ്ണൻ) ഉള്ളിടത്ത്, ഈ ലോകത്തിൽ ജീവിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആരാണ് ഒരിക്കലും അവരുടെ വിരുദ്ധമായി യുദ്ധം ചെയ്യുക?
Verse 43
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान् प्रसहेद् वा परान् मम । अन्यो दुर्योधनात् कर्णाच्छकुने श्वापि सौबलात्
അവർ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് പാഞ്ഞുകയറുമ്പോൾ, എന്റെ പക്ഷത്തിൽ അവരുടെ പ്രഹാരം സഹിക്കുവാൻ മറ്റാരുണ്ട്—ദുര്യോധനൻ, കർണ്ണൻ, അല്ലെങ്കിൽ സുബലപുത്രൻ ശകുനി ഒഴികെ?
Verse 44
दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पठ्चमम् । अथवा दुर्योधन, कर्ण, सुबलपुत्र शकुनि तथा चौथे दुःशासनके सिवा मैं पाँचवें किसी ऐसे वीरको नहीं देखता, जो दिव्यास्त्र प्रकट करनेवाले मेरे इन शत्रुओंका वेग सह सके ।।
ദുര്യോധനൻ, കർണ്ണൻ, സുബലപുത്രൻ ശകുനി, നാലാമൻ ദുഃശാസനൻ—ഇവരെ ഒഴികെ അഞ്ചാമനായി ആരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്ന ആ ശത്രുക്കളുടെ വേഗം സഹിക്കുവാൻ കഴിയുന്നവൻ. അവരുടെ രഥത്തിൽ വിഷ്വക്സേനൻ ധനുസ്സും അമ്പും കൈയിൽ പിടിച്ച് നില്ക്കുന്നു.
Verse 45
तेषामथ विलापानां नाय॑ दुर्योधन: स्मरेत्
അവരുടെ വിലാപങ്ങൾക്കിടയിലും ഈ ദുര്യോധനൻ അവരെ ഓർക്കുന്നതേയില്ല.
Verse 46
तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शनात्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ഭാവിയിലെ ഫലങ്ങളെ കണക്കിലെടുത്ത് ദൂരദർശിയായ വിദുരൻ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ, ഇപ്പോൾ അവൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയായി നമ്മിൽ ഫലിക്കുന്നു. ഇത് കണ്ടിട്ട് ഞാൻ കരുതുന്നു—സാത്യകിയും അർജുനനും കൈകൊണ്ട് സ്വന്തം സൈന്യം നശിക്കുന്നതു കണ്ടു എന്റെ പുത്രന്മാർ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കണം.
Verse 47
दृष्टवेमां फलनिर्व॑त्ति मनन््ये शोचन्ति पुत्रका: । सेनां दृष्टवाभिभूतां मे शैनेयेनार्जुनेन च
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ഈ ഫലം ഇപ്പോൾ സാക്ഷാൽ സംഭവിക്കുന്നതു കണ്ടിട്ട്, എന്റെ പുത്രന്മാർ വിലപിക്കുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. കാരണം ശൈനേയൻ (സാത്യകി)യും അർജുനനും എന്റെ സൈന്യത്തെ കീഴടക്കി തകർക്കുന്നതു അവർ കാണുന്നു.
Verse 48
शून्यान् दृष्टवा रथोपस्थान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका: । हिमात्यये यथा कक्ष शुष्क॑ वातेरितो महान्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— പല രഥങ്ങളുടെ പീഠങ്ങൾ രഥികൾ ഇല്ലാതെ ശൂന്യമായി കാണുമ്പോൾ, എന്റെ പുത്രന്മാർ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. ശീതകാലാന്ത്യത്തിൽ കാറ്റാൽ ഉണർന്ന മഹാഗ്നി ഉണങ്ങിയ പുല്ലിനെ ദഹിപ്പിച്ചു പാഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ, പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) എന്റെ സൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിച്ച് മുന്നേറും. സഞ്ജയാ, നീ വിവരണത്തിൽ നിപുണൻ; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ മുഴുവൻ വാർത്തയും എനിക്കു പറയുക.
Verse 49
अनि्निर्दहेत् तथा सेनां मामिकां स धनंजय: । आचक्ष्व मम तत् सर्व कुशलो हासि संजय:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— അങ്ങനെ തന്നെ ധനഞ്ജയൻ അഗ്നിപോലെ എന്റെ സൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിക്കും. സഞ്ജയാ, നീ നിപുണൻ; അതെല്ലാം എനിക്കു വിശദമായി പറയുക.
Verse 50
यदुपायात सायाह्रे कृत्वा पार्थस्य किल्बिषम् | अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि व:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— താതാ, അഭിമന്യു വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം പാർത്ഥനോട് (അർജുനനോട്) മഹാ അപരാധം ചെയ്തു, നിങ്ങൾ സായാഹ്നത്തിൽ ശിബിരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവന്നപ്പോൾ—നിങ്ങളുടെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ എങ്ങനെയായിരുന്നു?
Verse 51
न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्चन: । अपकृत्य महत् तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामका:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—താതാ! ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനന്റെ കർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നു യുദ്ധത്തിൽ ഉയരുന്ന മഹാപ്രതികാരം എന്റെ പുത്രന്മാർ ഒരിക്കലും സഹിക്കുകയില്ല. അവർ മഹാ അപകാരം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഫലം സഹിക്കാനുള്ള ശക്തി അവർക്കുണ്ടാകില്ല.
Verse 52
तात! गाण्डीवधारी अर्जुनका महान् अपकार करके मेरे पुत्र युद्धमें उनके पराक्रमको कभी नहीं सह सकेंगे ।।
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—താതാ! ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനനോട് മഹാ അപകാരം ചെയ്തതിനാൽ എന്റെ പുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ പരാക്രമം ഒരിക്കലും സഹിക്കുകയില്ല. എങ്കിലും കാര്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെ ആയപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ ഏത് കർത്തവ്യം നിശ്ചയിച്ചു? കർണൻ യുക്തമായ പ്രവർത്തിയായി എന്ത് നിർദ്ദേശിച്ചു? ദുഃശാസനും സൗബലപുത്രൻ ശകുനിയും എന്ത് ഉപദേശം നൽകി—എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് പറഞ്ഞു?
Verse 53
सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय । यद् वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर्भूशम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! യുദ്ധത്തിൽ ഒരുമിച്ചുകൂടിയ എന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാർക്കു എന്തു സംഭവിച്ചു, താതാ, അതെല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.
Verse 54
लोभानुगस्य दुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मन: । राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतस: । दुर्नीतं वा सुनीतं॑ वा तन्ममाचक्ष्व संजय
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! ലോഭത്തെ പിന്തുടരുന്ന, ദുർബുദ്ധിയുള്ള, ക്രോധം മൂലം വികൃതചിത്തനായ, രാഗം കൊണ്ട് മുറിവേറ്റ മനസ്സുള്ള, രാജ്യലാലസയിൽ മൂഢനായ ദുര്യോധനൻ ചെയ്തതെല്ലാം—അത് ദുർനീതിയോ സുനീതിയോ, അധർമ്മമോ ധർമ്മമോ—എല്ലാം എനിക്ക് പറയുക.
Verse 85
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये पज्चाशीतितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, ധൃതരാഷ്ട്രവാക്യമായി എൺപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമാകുന്നു.
Verse 176
नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सोउद्य न स्वनः । विन्द और अनुविन्दके शिविरमें संध्याके समय जो महान् शब्द सुनायी पड़ता था
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, മുമ്പ് നർത്തകസംഘങ്ങളുടെ താള‑ലയത്തോടുകൂടി ഉയർന്നിരുന്ന ഉത്സാഹജനകമായ കോലാഹലം ഇനി കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല. വിന്ദ‑അനുവിന്ദരുടെ ശിബിരത്തിൽ സന്ധ്യാസമയത്ത് ഉയർന്നിരുന്ന മഹാശബ്ദവും, സദാ ആനന്ദിതരായ കേകയരുടെ ഭവനങ്ങളിൽ പാട്ടിന്റെയും താളത്തിന്റെയും ഉച്ചഘോഷവും—ഇന്നോ എല്ലാം നിശ്ശബ്ദമായി.
Verse 183
सौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनि: । वेद-विद्याके भण्डार जिस सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवाके यहाँ सातों यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले याजक सदा रहा करते थे
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സൗമദത്തി, ശ്രുതി‑നിധിയായ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ ഭവനത്തിൽ നിന്ന് ഇനി ഒരു ശബ്ദവും കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഏഴ് യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ നിരന്തരം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന യാജകർ സദാ പാർത്തിരുന്നിടത്ത്, ആ ബ്രാഹ്മണരുടെ വാക്കുകളും ഇന്നോ കേൾക്കാനില്ല.
Verse 193
द्रोणस्यासीदविरतो गृहे तं न शृणोम्यहम् । द्रोणाचार्यके घरमें निरन्तर धनुषकी प्रत्यंचाका घोष
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണാചാര്യന്റെ ഭവനത്തിൽ മുമ്പ് നിരന്തരം ധനുസ്സിന്റെ പ്രത്യഞ്ചയുടെ ഘോഷവും, വേദമന്ത്രോച്ചാരണത്തിന്റെ ധ്വനിയും, കൂടാതെ കുന്തം, വാൾ, രഥം എന്നിവയുടെ കോലാഹലവും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ആ സ്ഥലത്ത് അവയെ ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല.
Verse 446
संनद्धश्नार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजय: । रथपर बैठे हुए भगवान् श्रीकृष्ण हाथोंमें बागडोर लेकर जितना सारथ्य करते हैं तथा जिनकी ओरसे कवचधारी अर्जुन युद्ध करनेवाले हैं, उनकी कभी पराजय नहीं हो सकती
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ പക്ഷത്ത് കവചധാരിയായ അർജുനൻ യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധനായി നിൽക്കുമ്പോൾ, അവർക്കു പരാജയം ഉണ്ടാകില്ല. കൂടാതെ രഥാസനത്തിൽ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കൈകളിൽ രശ്മികൾ പിടിച്ച് പൂർണ്ണ പ്രാവീണ്യത്തോടെ സാരഥ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ, ആരുടെ വേണ്ടി കവചധാരിയായ അർജുനൻ യുദ്ധം ചെയ്യുമോ അവർ ഒരിക്കലും കീഴടക്കപ്പെടുകയില്ല.
Verse 453
हतौ हि पुरुषव्याप्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ वै | संजय! यह दुर्योधन मेरे उन विलापोंको कभी याद नहीं करेगा। तुम कहते हो कि 'पुरुषसिंह भीष्म और द्रोणाचार्य मारे गये”
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ, പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും ഹതരായെന്ന് നീ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എങ്കിലും ആ ദുര്യോധനൻ എന്റെ വിലാപങ്ങളെ ഒരിക്കലും ഓർക്കുകയില്ല. നീ പറയുന്നു—‘മനുഷ്യസിംഹങ്ങളായ ഭീഷ്മ‑ദ്രോണർ നിഹതരായി’ എന്ന്.
Verse 2036
वादित्रनादितानां च सोडउ्द्य न श्रूयते महान् । नाना प्रदेशोंसे आये हुए लोगोंके गाये हुए गीतोंका और बजाये हुए बाजोंका भी जो महान् शब्द श्रवण-गोचर होता था, वह अब नहीं सुनायी देता है
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് വ്യക്തമായി കേൾക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആ മഹാശബ്ദം—പല ദേശങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിയവർ പാടിയ ഗാനങ്ങളുടെയും മുഴങ്ങുന്ന വാദ്യങ്ങളുടെയും—ഇപ്പോൾ കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല।
Frequently Asked Questions
Sātyaki must reconcile urgent battlefield obedience with the risk of being perceived as acting from fear; he explicitly frames action as duty-driven rather than reputation-damaging retreat.
Legitimate authority and collective responsibility can require swift, high-risk action; ethical agency is shown through clarity of intent, disciplined preparation, and prioritizing protection of the vulnerable command center.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as operational narration and character-ethics exposition within the war report, emphasizing intent, hierarchy, and readiness rather than devotional reward claims.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.