Adhyaya 63
Droṇa’s Cakra-Śakaṭa Vyūha and the Protection of Jayadratha (द्रोणकृतः चक्रशकटव्यूहः)
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa (Cakra-Śakaṭa) Episode
Sañjaya reports the dawn after night’s passing: Droṇa, foremost among weapon-bearers, advances to array all Kaurava divisions. The battlefield atmosphere is marked by martial acclamation—warriors string bows, draw blades, practice weapon-paths, and call out for Arjuna, Govinda, and Bhīma, signaling a deliberate psychological posture. Droṇa accelerates preparations by sounding the conch and personally directing placements. He addresses Jayadratha with assurance, naming supporting leaders (e.g., Saumadatti, Karṇa, Aśvatthāmā, Śalya, Vṛṣasena, Kṛpa) and enumerating substantial troop complements across cavalry, chariots, elephants, and infantry, instructing Jayadratha to hold at a measured distance. The army is then formed into an extended cakra-śakaṭa vyūha, with a difficult-to-breach padma-like rear, a concealed sūcī element, and designated guardians. Droṇa occupies the front of the śakaṭa; Jayadratha is placed behind under heavy protection. The formation’s scale evokes awe among observers, likened to a churning ocean capable of ‘engulfing’ the earth in metaphorical appraisal.
Chapter Arc: रणभूमि की धूल और शोक के बीच कथावाचक का स्वर युद्ध से हटकर राजाओं के भाग्य पर टिकता है—नारद संजय से कहते हैं कि महान ययाति भी मृत्यु को प्राप्त हुए; फिर किसका वैभव स्थायी है? → ययाति के असंख्य यज्ञों और दान-धर्म का विस्तार आता है—राजसूय, अश्वमेध, पुण्डरीक, वाजपेय, अतिरात्र, चातुर्मास्य, अग्निष्टोम—और प्रकृति तक (सरस्वती, समुद्र, पर्वत) उस पुण्यराज के लिए घृत-पय दुहने लगती है; पर भीतर की अशान्ति बनी रहती है। → भोगों से तृप्ति न मिलने पर ययाति गाथा गाते हैं—पृथ्वी का समस्त धान-जौ, सुवर्ण, पशु, स्त्रियाँ भी एक मनुष्य की तृष्णा को ‘पर्याप्त’ नहीं कर सकतीं; इसलिए शम (वैराग्य) की ओर जाना चाहिए। → ययाति कामों का परित्याग कर धैर्य धारण करते हैं, पूरु को राज्य में प्रतिष्ठित करते हैं और सदार (पत्नी सहित) वन की ओर प्रस्थान करते हैं—राजधर्म से निवृत्ति और आत्मधर्म की ओर गमन। → ययाति के उदाहरण से संजय को संकेत मिलता है कि युद्ध के बीच भी अंतिम सत्य वैराग्य है—अब यह उपदेश धृतराष्ट्र/शोकाकुल जन के निर्णयों को कैसे मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 2
पुण्डरीकसहस्रेण वाजपेयशतैस्तथा । अतिरात्रसहस्रेण चातुर्मास्यैश्व कामत: । अग्निष्टोमैश्व विविधै: सत्रैश्व॒ प्राज्यदक्षिणै:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ആയിരം പുണ്ഡരീക യാഗങ്ങളാൽ, നൂറുകണക്കിന് വാജപേയ യജ്ഞങ്ങളാൽ, ആയിരം അതിരാത്ര ഹോമങ്ങളാൽ, ഇഷ്ടപ്രകാരം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ചാതുർമാസ്യകർമ്മങ്ങളാൽ; അതുപോലെ വിവിധ അഗ്നിഷ്ടോമ യജ്ഞങ്ങളാലും ധാരാളം ദക്ഷിണയുള്ള സത്രയാഗങ്ങളാലും—(അപരിമിതമായ യജ്ഞപുണ്യം സമ്പാദിക്കപ്പെടുന്നു).”
Verse 3
नारदजी कहते हैं--सूंजय! नहुषनन्दन राजा ययातिकी भी मृत्यु हुई थी, यह मैंने सुना है। राजाने सौ राजसूय, सौ अश्वमेध, एक हजार पुण्डरीक याग, सौ वाजपेय-यज्ञ, एक सहस्र अतिरात्र याग तथा अपनी इच्छाके अनुसार चातुर्मास्य और अग्निष्टोम आदि नाना प्रकारके प्रचुर दक्षिणावाले यज्ञोंका अनुष्ठान किया ।।
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“സഞ്ജയാ! നഹുഷനന്ദനനായ രാജാ യയാതിക്കും മരണപ്രാപ്തി ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ആ രാജാവ് നൂറ് രാജസൂയങ്ങൾ, നൂറ് അശ്വമേധങ്ങൾ, ആയിരം പുണ്ഡരീക യാഗങ്ങൾ, നൂറ് വാജപേയങ്ങൾ, ആയിരം അതിരാത്രങ്ങൾ, കൂടാതെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ചാതുർമാസ്യവും അഗ്നിഷ്ടോമാദികളും ഉൾപ്പെടെ നാനാവിധവും ധാരാളം ദക്ഷിണയുമുള്ള യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു. പിന്നെ ഈ ഭൂമിയിൽ ബ്രാഹ്മണദ്രോഹികളുടെ കൈവശമുണ്ടായിരുന്ന ധനം എല്ലാം കണക്കാക്കി, അത് പിടിച്ചെടുത്തു ബ്രാഹ്മണരുടെ അധീനത്തിലാക്കി.”
Verse 4
सरस्वती पुण्यतमा नदीनां तथा समुद्रा: सरित: साद्रयश्न । ईजानाय पुण्यतमाय राज्ञे घृतं पयो दुदुहुनाहुषाय
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“നദികളിൽ ഏറ്റവും പുണ്യവതി സരസ്വതി; അതുപോലെ സമുദ്രങ്ങളും മറ്റു നദികളും പർവ്വതങ്ങളും. യജ്ഞത്തിൽ നിരതനായ ആ പരമ പുണ്യശാലിയായ നഹുഷവംശരാജാവിനായി അവ ഗൃഹ്തവും പാലും ‘ദോഹിച്ചു’ നൽകി—ധർമ്മയജ്ഞത്തിന് പ്രകൃതിയുതന്നെ കൈത്താങ്ങായതുപോലെ.”
Verse 5
व्यूढे देवासुरे युद्धे कृत्वा देवसहायताम् । चतुर्धा व्यभजत् सर्वा चतुर्भ्य: पृथिवीमिमाम्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ദേവാസുരയുദ്ധം നിരണയിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൻ ദേവന്മാർക്ക് സഹായം ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഈ സമസ്ത ഭൂമിയെ നാലായി വിഭജിച്ച്, ഋത്വിജ്, അധ്വര്യു, ഹോതൃ, ഉദ്ഗാതൃ—ഈ നാലു യാജ്ഞിക ബ്രാഹ്മണ-കർമ്മങ്ങൾക്ക് വിധിപ്രകാരം വിതരണം ചെയ്തു; അതുവഴി യജ്ഞധർമ്മം ഉറച്ചുനിന്നു.”
Verse 6
यज्ञैर्ननाविधैरिष्टवा प्रजामुत्पाद्य चोत्तमाम् । देवयान्यां चौशनस्यां शर्मिष्ठायां च धर्मत:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“നാനാവിധ യജ്ഞങ്ങളാൽ ഇഷ്ടി നടത്തി, ധർമ്മപ്രകാരം ഉത്തമ സന്തതിയെ ജനിപ്പിച്ച അവൻ, ശുക്രന്റെ പുത്രി ദേവയാനിയിലും ദാനവരാജന്റെ പുത്രി ശർമിഷ്ഠയിലും ധർമ്മാനുസൃതമായി സന്താനത്തെ പ്രാപിച്ചു.”
Verse 7
देवारण्येषु सर्वेषु विजहारामरोपम: । आत्मन: कामचारेण द्वितीय इव वासव:
എല്ലാ ദേവവനങ്ങളിലും ആ ദേവസദൃശനായ രാജാവ് തന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം സ്വേച്ഛയായി വിഹരിച്ചും ക്രീഡിച്ചും നടന്നു—രണ്ടാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ.
Verse 8
यदा नाभ्यगमच्छान्तिं कामानां सर्ववेदवित् । ततो गाथामिमां गीत्वा सदार: प्राविशद् वनम्
ഭോഗങ്ങളിൽ നിന്നു പോലും ശാന്തി ലഭിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, സർവ്വവേദജ്ഞനായ രാജാവ് യയാതി ഈ ഗാഥ പാടി ഭാര്യമാരോടുകൂടെ വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 9
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । नालमेकस्य तत् सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत्
ഈ ഭൂമിയിലെ നെല്ലും യവവും, സ്വർണ്ണവും, പശുക്കളും, സ്ത്രീകളും മറ്റു ഭോഗവസ്തുക്കളുമെല്ലാം ഒന്നിച്ചാലും ഒരാളെ പോലും തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ മതിയാകില്ല; എന്ന് അറിഞ്ഞ് മനസ്സിനെ ശമത്തിലേക്കും സംയമത്തിലേക്കും നയിക്കണം.
Verse 10
एवं कामान् परित्यज्य ययातिर्धुतिमेत्य च । पूरुं राज्ये प्रतिष्ठाप्प प्रयातो वनमी श्वर:
ഇങ്ങനെ രാജാവ് യയാതി ധൈര്യം കൈക്കൊണ്ട് ആഗ്രഹങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ചു; പുത്രൻ പൂരുവിനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് ആ അധിപൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 11
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സൃഞ്ജയ! നിനക്കാൾ ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം എന്നീ നാലു മംഗളഗുണങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠരായും, നിന്റെ പുത്രനേക്കാൾ പോലും പുണ്യവാന്മാരായും ഉണ്ടായവർ പോലും ജീവിച്ചുനില്ക്കാനായില്ലെങ്കിൽ, മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയണം? അതിനാൽ യജ്ഞം ചെയ്യാതെയും ദക്ഷിണ നൽകാതെയും ഉണ്ടായ നിന്റെ ആ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്.”
Verse 63
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये त्रिषष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ ‘ഷോഡശരാജകീയ’ ഉപാഖ്യാനവിഷയകമായ അറുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The implicit tension lies in prioritizing a tactical objective—shielding a key ally through layered formations—while the epic’s broader ethic continually questions how far strategic necessity may press against ideals of fair engagement and proportionality.
The chapter functions as a case study in organized command: effective leadership combines morale management, clear role assignment, multi-layered defense, and coherent integration of mixed troop types to create controlled access and resilience under pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-level significance is conveyed through simile and witness-response (awe among siddhas and cāraṇas), framing the vyūha as an exemplary instance of strategic form shaping narrative causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.