Adhyaya 61
धृतराष्ट्रस्य शोकविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry to Sañjaya
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-śoka-vilāpa (Lament and Inquiry after Abhimanyu’s Death)
Chapter 61.0 is a sustained interrogation by Dhṛtarāṣṭra, prompted by Abhimanyu’s death and the anticipated retaliation of Arjuna (Gāṇḍīva-bearer, Kapirāja-dhvaja). Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya what the Kauravas did “tomorrow” (i.e., the next day’s developments) while afflicted by grief and fear, and how they faced Arjuna arriving like death itself in battle. He then offers an auditory ethnography of the Kaurava encampment: the earlier sounds of praise, music, dancers, bards, ritual recitations, bowstring twang, weapon and chariot noise—especially around leaders such as Aśvatthāmā and Somadatta—are now absent, replaced by the tones of distress, signaling diminished morale. The king retrospectively connects this calamity to past political errors: he recalls advising Duryodhana to accept Kṛṣṇa’s peace initiative and to heed elders who opposed gambling and reckless escalation; he notes Duryodhana’s choice to follow the harsher counsel of Duḥśāsana and Karṇa. The chapter closes with Dhṛtarāṣṭra requesting a full report on what Duryodhana, Karṇa, Duḥśāsana, and Śakuni decided, characterizing the prince as driven by greed, anger, and desire for sovereignty, and implying a causality chain from counsel rejected to consequences endured.
Chapter Arc: Nārada turns from the battlefield’s smoke to a luminous remembrance: he begins praising King Dilīpa, whose yajñas made the earth itself seem newly minted in gold. → Detail upon detail swells the wonder—vast dakṣiṇā, brahmins honored, devas arriving with Indra, golden pathways laid for sacrifice, celestial music and apsarās dancing—until the listener is almost overwhelmed by the scale of merit and prosperity. → The marvel peaks in the vision of Dilīpa’s sacrificial grandeur: golden yūpas with shining fittings, thousands of apsarās, Viśvāvasu himself playing the vīṇā, and guests so intoxicated with ‘rāga-khāṇḍava’ sweets and rich foods that they lie strewn on the roads—an unmatched spectacle among kings. → Nārada draws the moral line: mere sight of such a truthful, strong-armed, lavishly giving king becomes salvific; and the teaching is pressed home—do not grieve over the absence or loss of a son, for dharma-filled giving and sacrifice can be ‘more meritorious than a son.’
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ श्लोक मिलाकर कुल १७ श्लोक हैं) न्््स्न्िताय् धन्य नील एकषेष्टितमो< ध्याय: राजा दिलीपका उत्त्कर्ष नारद उवाच दिलीपं चेदैलविलं मृतं सृज्जय शुश्रुम । यस्य यज्ञशतेष्वासन् प्रयुतायुतशो द्विजा: । तन्त्रज्ञानार्थसम्पन्ना यज्वान: पुत्रपौत्रिण:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സൃഞ്ജയാ! ഇലവിലയുടെ പുത്രനായ രാജാവ് ദിലീപനും മരിച്ചുവെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു. അവന്റെ നൂറ് യാഗങ്ങളിൽ എണ്ണമറ്റ ബ്രാഹ്മണർ നിയുക്തരായിരുന്നു—കർമ്മകാണ്ഡവും ജ്ഞാനകാണ്ഡവും സൂചിപ്പിക്കുന്ന താത്പര്യത്തിൽ നിപുണർ, സ്വയം യാഗകർതാക്കൾ, പുത്ര-പൗത്രസമ്പന്നർ।
Verse 2
य इमां वसुसम्पूर्णा वसुधां वसुधाधिप: । ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मुणेभ्यो हमन्यत,पृथ्वीपति दिलीपने यज्ञ करते समय अपने विशाल यज्ञमें धन-धान्यसे सम्पन्न इस सारी पृथ्वीको ब्राह्मणोंके लिये दान कर दिया था
ഭൂമിയുടെ അധിപനായ ദിലീപൻ, സുസംവിധാനത്തോടെ വിപുലമായി നടന്ന യാഗം നിർവഹിക്കുമ്പോൾ, ധനധാന്യസമൃദ്ധമായ ഈ സമസ്ത ഭൂമിയും ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനമായി നൽകി।
Verse 3
दिलीपस्य तु यज्ञेषु कृत: पन्था हिरण्मय: । तं धर्म इव कुर्वाणा: सेन्द्रा देवा: समागमन्
രാജാവ് ദിലീപന്റെ യാഗങ്ങളിൽ സ്വർണമയമായൊരു പാത നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ അവിടേക്ക് വന്നു—ധർമ്മം തന്നെയെന്നപോലെ ആ പാതയെ അലങ്കരിക്കുന്നവരായി।
Verse 4
सहस्र॑ यत्र मातड़् गच्छन्ति पर्वतोपमा: । सौवर्ण चाभवत् सर्व सद: परमभास्वरम्
അവിടെ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ മഹാകായമായ ആയിരക്കണക്കിന് ഗജരാജന്മാർ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. രാജസഭാമണ്ഡപം മുഴുവനും സ്വർണ്ണനിർമ്മിതമായിരുന്നു; അത് എപ്പോഴും പരമപ്രഭയോടെ ദീപ്തമായി നിന്നു।
Verse 5
रसानां चाभवन् कुल्या भक्ष्याणां चापि पर्वता: । सहस्रव्यामा नृपते यूपाश्चासन् हिरण्मया:
അവിടെ രസങ്ങളുടെ കനാലുകൾ ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ ഉയർന്നു നിന്നു. ഹേ നൃപതേ! ആ യാഗത്തിൽ സഹസ്രവ്യാമ വ്യാപ്തിയുള്ള സ്വർണമയ യൂപങ്ങൾ ദീപ്തമായി ശോഭിച്ചു।
Verse 6
चषालं प्रचषालं च यस्य यूपे हिरण्मये । नृत्यन्तेडप्सरसस्तस्य षट् सहस्राणि सप्त च
നാരദൻ പറഞ്ഞു—സ്വർണ്ണമയമായ യൂപത്തിൽ ചഷാലവും പ്രചഷാലവും ഘടിപ്പിച്ചിരുന്ന അവന്റെ യൂപത്തിനരികെ ആറായിരത്തി ഏഴ് അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു; മഹത്തായ യാഗപുണ്യത്തിനു ശേഷം ലഭിക്കുന്ന സ്വർഗ്ഗഫലത്തിന്റെ ദൃശ്യരൂപം തന്നെയായിരുന്നു അത്।
Verse 7
उनके यूपमें सुवर्णमय >चषाल और प्रचषाल लगे हुए थे। उनके यहाँ तेरह हजार अप्सराएँ नृत्य करती थीं ।।
അവരുടെ യൂപങ്ങളിൽ സ്വർണ്ണമയമായ ചഷാലവും പ്രചഷാലവും ഘടിപ്പിച്ചിരുന്നു. ആ രാജഭവനത്തിൽ പതിമൂന്നായിരം അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു. അവിടെ ഗന്ധർവരാജൻ വിശ്വാവസു സ്വയം സ്നേഹപൂർവ്വം വീണ വായിച്ചു; സകല ജീവികളും ആ രാജാവിനെ സത്യശീലൻ—സത്യത്തിൽ അചഞ്ചലൻ—എന്ന് കരുതി.
Verse 8
रागखाण्डवभोज्यैश्व मत्ता: पथिषु शेरते । तदेतदद्धुतं मन््ये अन्यैर्न सदृशं नृपैः
രാഗഖാണ്ഡവം മുതലായ രുചികരമായ വിഭവങ്ങൾ കഴിച്ച് മത്തന്മാരായവർ വഴികളിൽ തന്നെ കിടന്നിരുന്നു. ഇത് എനിക്ക് സത്യമായും അത്ഭുതമായി തോന്നുന്നു—മറ്റു രാജാക്കന്മാരിൽ ഇതിന് സമം ഇല്ല.
Verse 9
यदप्सु युध्यमानस्य चक्रे न परिपेततु: । उनके यहाँ आये हुए अतिथि 'रागखाण्डव” नामक मोदक और विविध भोज्यपदार्थ खाकर मतवाले हो सड़कोंपर लेट जाते थे। मेरे मतमें उनके यहाँ यह एक अद्भुत बात थी
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ജലത്തിനകത്തും യുദ്ധം ചെയ്തപ്പോൾ പോലും അവന്റെ രഥചക്രങ്ങൾ മുങ്ങുകയോ വഴുതിപ്പോകുകയോ ചെയ്തില്ല. അങ്ങനെയായിരുന്നു ദൃഢധനുസ്സുകാരനും സത്യവാദിയുമായ രാജാ ദിലീപൻ—അവന്റെ വീര്യവും സത്യനിഷ്ഠയും അതുല്യം.
Verse 10
येडपश्यन् भूरिदाक्षिण्यं तेडपि स्वर्गजितो नरा: । सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले तथा प्रचुर दक्षिणा देनेवाले सत्यवादी राजा दिलीपका जो लोग दर्शन कर लेते थे, वे मनुष्य भी स्वर्गलोकके अधिकारी हो जाते थे ।।
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അപാര ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ആ രാജാവിനെ വെറും ദർശിച്ചവരും മനുഷ്യരായിട്ടും സ്വർഗ്ഗലോകത്തിന് അർഹരാകുന്നു. (കൂടാതെ ഒരു പ്രയോഗവാക്യം ചേർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—“ഖട്വാംഗന്റെ വാസസ്ഥാനത്തിൽ അഞ്ചു വാക്കുകൾ ക്ഷയിക്കുകയില്ല.”)
Verse 11
स्वाध्यायघोषो ज्याघोष: पिबताश्नीत खादत । खटवांग (दिलीप)-के भवनमें ये पाँच प्रकारके शब्द कभी बंद नहीं होते थे--वेद- शास्त्रोंके स्वाध्यायका शब्द, धनुषकी प्रत्यंचाकी ध्वनि तथा अतिथियोंके लिये कहे जानेवाले 'खाओ, पीओ और अन्न ग्रहण करो” ये तीन शब्द || १० $ ।।
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഖട്വാംഗൻ (ദിലീപൻ) എന്നവന്റെ ഭവനത്തിൽ അഞ്ചുവിധ ശബ്ദങ്ങൾ ഒരിക്കലും നിലച്ചിരുന്നില്ല: വേദ‑ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ സ്വാധ്യായഘോഷം, ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാ‑ടങ്കാരം, അതിഥികളോടു പറയുന്ന വാക്കുകൾ—“പാനം ചെയ്യുക, ഭോജനം ചെയ്യുക, അന്നം സ്വീകരിക്കുക” എന്ന്। ഹേ സൃഞ്ജയാ! ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം എന്നീ നാലു മംഗളഗുണങ്ങളിൽ നിന്നെ മിച്ചമായവനും, നിന്റെ പുത്രനേക്കാളും പുണ്യവാനുമായ ദിലീപൻ പോലും മരിച്ചുവെങ്കിൽ, മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയണം? അതിനാൽ യജ്ഞം ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തതും ദക്ഷിണകൾ നൽകിയിട്ടില്ലാത്തതുമായ നിന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്—ഇതാണ് നാരദന്റെ വചനം।
Verse 12
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—പുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്. നിന്നേക്കാളും പുണ്യവാന്മാരും, നിന്റെ പുത്രനേക്കാളും ധർമ്മനിഷ്ഠരുമായ—ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം എന്നിവയാൽ സമ്പന്നരായ—അനേകർ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്; അവരും മരിച്ചുപോയി. പിന്നെ മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയണം? അതിനാൽ യജ്ഞം ചെയ്യാത്തതും ദക്ഷിണ നൽകാത്തതുമായ നിന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് വിലപിക്കരുത്—ഇങ്ങനെ നാരദൻ സൃഞ്ജയനെ ഉപദേശിച്ചു।
Verse 60
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വാന്തർഗതമായ അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ ഷോഡശരാജകീയോപാഖ്യാനവിഷയക അറുപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 61
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकषष्टितमो5ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, അഭിമന്യുവധപർവ്വാന്തർഗതമായ ഷോഡശരാജകീയ ഭാഗത്തിലെ ഏകഷഷ്ടിതമ അധ്യായം।
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance under consequence: whether leaders should prioritize conciliatory dharma-informed counsel or persist in escalation driven by ambition and partisan advice, even when the social and moral costs become evident.
That choices made under attachment and anger can harden into policy and later manifest as collective suffering; the chapter frames wise counsel and restraint as stabilizing forces whose rejection amplifies harm.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary operates implicitly through causal narration—linking earlier refusals (peace, anti-gambling counsel) to present distress—positioning the chapter as a reflective lens on responsibility within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.