Adhyaya 57
Adhyāya 57 — Arjuna’s Vow-Anxiety, Kṛṣṇa’s Counsel, and the Pāśupata Authorization
Upa-parva: Jayadratha-vadha-prastāva (Upa-Parva context: Arjuna’s vow and the Pāśupata counsel episode)
Saṃjaya reports Arjuna’s internal destabilization as he recalls a prior mantra and struggles to uphold his vow to kill Jayadratha by the next day. Kṛṣṇa approaches the grief-stricken Arjuna (in a visionary/dreamlike encounter), receives formal respect, and delivers a concise therapeutic counsel: do not collapse into viṣāda; kāla is difficult to overcome and governs beings; grief undermines purpose, empowers adversaries, and exhausts the self. Arjuna then states the operational problem: Jayadratha is protected by major formations, and failure would render his life ethically untenable given the vow. Kṛṣṇa responds with a doctrinal-strategic solution: seek Śiva (Vṛṣabhadhvaja) and the ancient Pāśupata astra, positioning devotion and mental concentration as prerequisites. A visionary ascent follows in which Arjuna, with Kṛṣṇa, beholds cosmic regions and reaches Śiva, who is praised through extended stotra. Śiva offers guidance to retrieve a divine bow and arrow from an amṛta-like lake, mediated by nāga forms that transform into weapon-pair. Through instruction and mantra, Arjuna receives authorization and the Pāśupata as a vow-fulfilling remedy. The chapter closes with Śiva’s leave-taking and the return to camp, emphasizing sanctioned power, disciplined acquisition, and the restoration of resolve.
Chapter Arc: नारद का वचन—पौरवक-राजा सृञ्जय के अद्भुत दान और अश्वमेध की कीर्ति का वृत्तान्त, मानो रणभूमि के धूल-धूसरित आकाश में एक दिव्य दीपक जल उठता है। → देश-देश से वेदवेत्ता, शिक्षाशास्त्र-निपुण, व्रत-स्नातक ब्राह्मण और विविध जनसमूह यज्ञ में उमड़ पड़ते हैं; दान की तैयारी बढ़ती जाती है—रथ, अश्व, गज, गृह-क्षेत्र-गोधन, स्वर्णमालाएँ, रत्न और अन्न-पर्वतों के समान ढेर। → यज्ञ के विस्तार में दक्षिणा का चरम—हजारों गौएँ अनुचरों सहित, कन्याएँ रथ-अश्व-गज पर आरूढ़, दास-दासी, ऊँट-गधे, अजाविक, तथा स्वर्ण-शृंग, रजत-खुर, कांस्य-दुग्धपात्र वाली बछड़ों सहित गौएँ; पुराणविदों द्वारा गायी जाने वाली गाथाएँ इस दान को अमर कर देती हैं। → नारद के वर्णन से यह स्थापित होता है कि पौरवक की कीर्ति दान-धर्म से स्थिर हुई; अश्वमेध का यज्ञ ‘संवितत’ होकर पूर्णता की ओर बढ़ता है और दक्षिणा-वितरण से यज्ञ की सिद्धि घोषित-सी हो जाती है। → रणकथा के बीच यह उपाख्यान क्यों—और किसके मन में किस धर्म-संकट का उत्तर देने हेतु—यह संकेत अगले प्रसंगों में खुलने को छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अर-क्रा् सप्तपजञ्चाशत्तमो< ध्याय: राजा पौरवके अद्भुत दानका वृत्तान्त नारद उवाच राजानं पौरवं वीरं मृतं सृज्जय शुश्रुम । सहस््र॑ यः सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजत्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സൃഞ്ജയ! പൗരവവംശത്തിലെ വീരരാജാവും മരിച്ചുവെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു—അവൻ ആയിരം ആയിരം വെളുത്ത കുതിരകളെ ദാനമായി വിട്ടുകൊടുത്തവൻ.”
Verse 2
तस्याश्वमेधे राजर्षेदेशाद्देशात् समीयुषाम् । शिक्षाक्षरविधिज्ञानां नासीत् संख्या विपश्चिताम्
ഹേ രാജർഷേ! അവന്റെ ആ അശ്വമേധയജ്ഞത്തിൽ ദേശദേശങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിയ ശിക്ഷാശാസ്ത്രം, അക്ഷര-ലിപിജ്ഞാനം, യജ്ഞവിധിജ്ഞാനം എന്നിവയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള പണ്ഡിതരുടെ എണ്ണം എണ്ണിത്തീരാനായില്ല.
Verse 3
वेदविद्याव्रतस्नाता वदान्या: प्रियदर्शना: । सुभिक्षाच्छादनगृहा: सुशय्यासनभोजना:
വേദവിദ്യയുടെ അധ്യയനവ്രതം പൂർത്തിയാക്കി സ്നാതകരായ, ഉദാരരും മനോഹരദർശനരുമായ പണ്ഡിതബ്രാഹ്മണർ രാജാവിൽ നിന്ന് സമൃദ്ധമായ അന്നം, വസ്ത്രം, ഗൃഹം, മനോഹരമായ ശയ്യ, ആസനം, ഭോജനം എന്നിവ ലഭിച്ചിരുന്നു.
Verse 4
नटनर्तकगन्धर्व: पूर्णकैर्वर्धमानकै: । नित्योद्योगैश्ष क्रीडद्धिस्तत्र सम परिहर्षिता:
അവിടെ നിത്യോദ്യോഗശീലികളായ നടന്മാരും നർത്തകരും ഗന്ധർവന്മാരും ‘പൂർണക’ ‘വർധമാന’ പാത്രങ്ങളോടെ ക്രീഡിച്ചു കലാപ്രദർശനം നടത്തി സഭാസദസ്സുകളെ നിരന്തരം രസിപ്പിച്ച് ഹർഷം വർധിപ്പിച്ചു।
Verse 5
यज्ञे यज्ञे यथाकालं दक्षिणा: सो5त्यकालयत् | द्विपा दशसहस्राख्या: प्रमदा: काउचनप्रभा:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഓരോ യജ്ഞത്തിലും യഥാകാലം അവൻ ധാരാളം ദക്ഷിണകൾ വിതരണം ചെയ്തു. പത്തായിരം ആനകളെയും സ്വർണ്ണപ്രഭയോടെ ദീപ്തമായ കന്യകളെയും അവൻ ദാനമായി നൽകി—ഇത്തരം രാജോചിതമായ ഉദാരത യജ്ഞധർമ്മത്തെയും ദാനനീതിയെയും നിലനിർത്തുന്നു.”
Verse 6
सध्वजा: सपताकाश्च रथा हेममयास्तथा । यः: सहस्र॑ं सहस्नाणि कन्या हेमविभूषिता:
ധ്വജവും പതാകയും ഘടിപ്പിച്ച സ്വർണ്ണമയ രഥങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ ആയിരങ്ങളായ കന്യകൾ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ആ രാജാവ് ഓരോ യജ്ഞത്തിലും യഥാകാലം ധാരാളം ദാനം നൽകി—ധർമ്മത്തിന്റെയും സമൃദ്ധിയുടെയും രാജധർമ്മബാധ്യതയുടെയും പരസ്യചിഹ്നമായി നിലകൊണ്ടു।
Verse 7
धूर्युजाश्वगजारूढा: सगृहक्षेत्रगोशता: । शतं शतसहस्राणि स्वर्णमालिमहात्मनाम्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“ഉന്നതസ്ഥാനക്കാരായ മഹാത്മാക്കൾ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ആനകളിലും ആരൂഢരായിരുന്നു; അവർക്കു വീടുകളും കൃഷിഭൂമികളും നൂറുകണക്കിന് പശുക്കളും ഉണ്ടായിരുന്നു. സ്വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അത്തരം കുലീനർ നൂറുകളായും ലക്ഷങ്ങളായും ഉണ്ടായിരുന്നു.”
Verse 8
हेमशृड्ग्यो रौप्यखुरा: सवत्सा: कांस्यदोहना:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—“അവ ഗോകൾക്ക് സ്വർണ്ണശൃംഗങ്ങളും വെള്ളിഖുരങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; ഓരോന്നിനോടും അതിന്റെ കിടാവും ഉണ്ടായിരുന്നു; അവയുടെ പാൽ കാംസ്യപാത്രങ്ങളിൽ കറക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു.”
Verse 9
रत्नानां विविधानां च विविधांश्चान्नपर्वतान्
നാരദൻ പറഞ്ഞു— “(അവൻ) നാനാവിധ രത്നങ്ങളും, കൂടാതെ നാനാവിധ അന്നപർവ്വതങ്ങളെന്നപോലെ ഭക്ഷണകൂമ്പാരങ്ങളും അർപ്പിച്ചു।”
Verse 10
तत्रास्य गाथा गायन्ति ये पुराणविदो जना:,उस यज्ञके सम्बन्धमें प्राचीन बातोंको जाननेवाले लोग इस प्रकार गाथा गाते हैं --
അവിടെ ആ യാഗത്തെക്കുറിച്ച് പുരാണവിദ്യ അറിയുന്നവർ ഇപ്രകാരം ഗാഥ പാടുന്നു।
Verse 11
अड्गस्य यजमानस्य स्वधर्माधिगता: शुभा: । गुणोत्तरास्तु क्रतवस्तस्यासन् सार्वकामिका:
നാരദൻ പറഞ്ഞു— “അംഗദേശത്തിലെ യജമാനനായ ആ രാജാവിന്റെ യാഗങ്ങൾ സ്വധർമ്മാനുസാരമായി ലഭിച്ചതും മംഗളകരവുമായിരുന്നു. പിന്നെയും അവന്റെ ക്രതുക്കൾ ക്രമേണ ഗുണോത്തരങ്ങളായി, എല്ലാ ധർമ്മസമ്മത ആഗ്രഹങ്ങളും സഫലമാക്കുവാൻ ശേഷിയുള്ളവയായി നിലകൊണ്ടു।”
Verse 12
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्वैत्येत्युदाहरत्
നാരദൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ സൃഞ്ജയ! ശ്വൈത്യരാജാവ് മരിച്ചുപോയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ—ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം എന്ന നാലിലും നിന്നേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനും, നിന്റെ പുത്രനേക്കാൾ പോലും അധികം പുണ്യവാനുമായിരുന്നവൻ—അപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കരുത്. ഹേ സൂഞ്ജയ! ശ്വൈത്യനെ ഉദാഹരണമായി ഉദ്ധരിക്ക; അവനും കഴിഞ്ഞുപോയപ്പോൾ, യാഗവും ദക്ഷിണയും ഇല്ലാത്ത നിന്റെ പുത്രനുവേണ്ടി ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകരുത്।”
Verse 57
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये सप्तपञ्चाशत्तमोडध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ഷോഡശരാജകീയ പ്രസംഗത്തിൽ അമ്പത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തം।
Verse 73
गवां सहस्रानुचरान् दक्षिणामत्यकालयत् | वे कन्याएँ रथ
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ആ യാഗത്തിൽ രാജാവ് അപൂർവമായ ദക്ഷിണ നിശ്ചയിച്ചു. ആയിരക്കണക്കിന് പശുക്കളെ അവയുടെ ആയിരക്കണക്കിന് അനുചരന്മാരോടുകൂടി ദാനം ചെയ്തു. കന്യകൾ രഥങ്ങളിലും അശ്വങ്ങളിലും ഗജങ്ങളിലും ആരൂഢരായിരുന്നു; അവരുടെ കൂടെ നൂറുകണക്കിന് വീടുകളും നിലങ്ങളും പശുക്കളും കൂടി നൽകി. സ്വർണമാലകളാൽ അലങ്കൃതമായ ആ മഹാദാനത്തിൽ പശു-വൃഷഭങ്ങൾ ഒരു കോടി വരെ, അനേകം അനുചരന്മാരോടുകൂടി ദാനം ചെയ്ത് രാജധർമ്മത്തിലെ ദാനധർമ്മം പ്രകാശിപ്പിച്ചു।
Verse 83
दासीदासखरोष्टराश्व प्रादादाजाविकं बहु । सोनेके सींग, चाँदीके खुर और कांसेके दुग्ध-पात्रवाली बहुत-सी बछड़ेसहित गौएँ तथा दास, दासी, गदहे, ऊँट एवं बकरी और भेड़ आदि भारी संख्यामें दान किये
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ധാരാളം ദാനം ചെയ്തു: ദാസന്മാരും ദാസിമാരും, കഴുതകൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, കുതിരകൾ; കൂടാതെ അനവധി ആടുകളും ചെമ്മരിയാടുകളും. കിടാക്കളോടുകൂടിയ നിരവധി പശുക്കളെയും നൽകി—അവയുടെ കൊമ്പുകൾ സ്വർണ്ണം, കുളമ്പുകൾ വെള്ളി, പാൽ കറക്കാൻ കാംസ്യപാത്രങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ ദാനത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയാൽ ലോകധാരകമായ ദാനധർമ്മം അവൻ പ്രകാശിപ്പിച്ചു।
Verse 96
तस्मिन् संवितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् । उस विशाल यज्ञमें नाना प्रकारके रत्नों तथा भाँति-भाँतिके अन्नोंके पर्वत-समान ढेर उन्होंने दक्षिणारूपमें दिये
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ആ യാഗം വിധിപൂർവം വിപുലമായി ആരംഭിച്ചപ്പോൾ രാജാവ് അപൂർവമായ ദക്ഷിണ വിഭജിച്ചു നൽകി. ആ മഹായാഗത്തിൽ നാനാവിധ രത്നങ്ങളുടെയും പലവിധ ധാന്യങ്ങളുടെയും പർവ്വതസമാന കൂമ്പാരങ്ങൾ ദക്ഷിണാരൂപത്തിൽ ദാനം ചെയ്തു; യാഗക്രമവും ലോകധർമ്മവും നിലനിൽക്കാൻ അതു സഹായിച്ചു।
Frequently Asked Questions
Arjuna faces a dharma-sankat between vow-integrity (pratijñā) and realistic battlefield constraints: failure would violate his ethical self-conception, yet success appears blocked by large-scale protective strategy.
Grief-driven cognition is portrayed as functionally destructive; disciplined composure under kāla enables right action, and extraordinary solutions must be pursued through authorized, devoted, and instructed channels.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is to anchor later battlefield efficacy in a prior framework of sanctioned power, disciplined reception (mantra), and ethical intent rather than mere force.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.