Adhyaya 5
Droṇācāryaḥ Senāpatiḥ (Droṇa Appointed Commander-in-Chief)
Upa-parva: Senāpati-Niyoga (Appointment of Droṇa as Commander)
Saṃjaya reports that Duryodhana, encouraged upon seeing Karṇa prepared, raises the urgent problem of leaderless forces and asks whom to appoint after Bhīṣma. He argues that an army without a commander disperses like a boat without a helmsman or a chariot without a charioteer. Karṇa responds by acknowledging the qualifications of multiple senior warriors but warns that selecting one among rivals can demoralize the rest; he recommends Droṇa as the elder guru and universal instructor, whose authority would be broadly accepted. Duryodhana then addresses Droṇa with a formal rationale for suitability—emphasizing lineage status, learning, age, intellect, valor, administrative judgment, austerity, and gratitude—and requests protection and victory under Droṇa’s guidance. Droṇa accepts, stating his mastery of Vedic disciplines and weapons and his intent to enact the praised qualities in action against the Pāṇḍavas. The Kaurava kings perform the installation, likened to the gods appointing Skanda, and the army celebrates with instruments, auspicious proclamations, and victory-cries, interpreting the appointment as a strategic advantage.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रथ पर स्थित, पुरुषसिंह कर्ण के सामने दुर्योधन अपनी सेना की दशा और आगे की नीति पर विचार करता है—विजय की चाह के बीच नेतृत्व का प्रश्न सबसे पहले उठ खड़ा होता है। → दुर्योधन कर्ण की प्रशंसा करते हुए कहता है कि तुम्हारे संरक्षण से सेना ‘सनाथ’ है, पर बिना मार्गदर्शक के यात्रियों की तरह ‘अनायका सेना’ दोषों में गिरती है; एक ही समय सबको सेनापति नहीं बनाया जा सकता, इसलिए एक ऐसे प्रधान की आवश्यकता है जिसमें समस्त विशिष्ट गुण हों। → दुर्योधन निर्णायक प्रस्ताव रखता है—दुर्धर्ष, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोणाचार्य के रहते कोई दूसरा सेनापति टिक नहीं सकता; वे सेनानायकों, योद्धाओं और बुद्धिमानों में भी श्रेष्ठ, और स्वयं दुर्योधन के गुरु हैं। → दुर्योधन कर्ण के समक्ष स्पष्ट करता है कि विजय-इच्छुक देवताओं ने जैसे कार्तिकेय को सेनापति बनाया था, वैसे ही उसे शीघ्र द्रोणाचार्य को सेनापति नियुक्त करना चाहिए—युद्ध की दिशा अब गुरु-द्रोण के हाथों में सौंपने का संकल्प बनती है। → द्रोणाचार्य की नियुक्ति के बाद युद्ध की रणनीति और पांडव-पक्ष पर उसके प्रभाव का संकेत देकर अध्याय आगे के उग्र संघर्ष की ओर मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा अर पञठ्चमो< ध्याय: कर्णका दुर्योधनके समक्ष सेनापति-पदके लिये द्रोणाचार्यका नाम प्रस्तावित करना संजय उवाच रथस्थं पुरुषव्याप्रं दृष्टवा कर्णमवस्थितम् | हृष्टो दुर्योधनो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് സന്നദ്ധനായി നിലകൊള്ളുന്ന പുരുഷവ്യാഘ്രനായ കർണ്ണനെ കണ്ട ദുര്യോധനൻ ഹർഷിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 2
सनाथमिव मन्ये5हं भवता पालितं बलम् | अत्र कि नु समर्थ यद्धितं तत् सम्प्रधार्यताम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണാ! നീ ഈ സൈന്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ ഇത് സനാഥമായതുപോലെ എനിക്ക് തോന്നുന്നു. ഇനി ഇവിടെ നമുക്ക് എന്താണ് സാധ്യം, എന്താണ് ഹിതകരം—അത് നന്നായി ആലോചിച്ച് തീരുമാനിക്ക.
Verse 3
कर्ण उवाच ब्रृहि नः पुरुषव्याप्र त्वं हि प्राज्ञतमो नृप । यथा चार्थपति: कृत्यं पश्यते न तथेतर:
കർണൻ പറഞ്ഞു—പുരുഷവ്യാഘ്ര നരേശ്വരാ! നീയാണു ഏറ്റവും പ്രാജ്ഞൻ. നിന്റെ അഭിപ്രായം നീ തന്നെ ഞങ്ങളോട് പറയുക; കാരണം ധനത്തിന്റെ അധിപൻ തന്റെ കാര്യത്തിൽ ചെയ്യേണ്ട കർത്തവ്യം എങ്ങനെ കാണുന്നുവോ, അങ്ങനെ മറ്റാരും കാണുകയില്ല.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें कर्णका आश्वायनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ! ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒരുപോലെ നിന്റെ വചനങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നീ അന്യായമോ ധർമ്മവിരുദ്ധമോ ആയ വാക്ക് പറയുകയില്ലെന്ന് എനിക്ക് ഉറപ്പുണ്ട്. അതിനാൽ, ഹേ നരാധിപ, സംസാരിക്ക.
Verse 5
दुर्योधन उवाच भीष्म: सेनाप्रणेता55सीद् वयसा विक्रमेण च । श्रुतेन चोपसम्पन्न: सर्वेर्योधगणैस्तथा
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—കർണാ! മുമ്പ് പിതാമഹൻ ഭീഷ്മനായിരുന്നു നമ്മുടെ സേനാധിപൻ—വയസ്സിലും പരാക്രമത്തിലും വിദ്യയിലും ശ്രേഷ്ഠൻ; എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും അദ്ദേഹത്തെ അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു അംഗീകരിച്ചത്.
Verse 6
तेनातियशसा कर्ण घ्नता शत्रुगणान् मम । सुयुद्धेन दशाहानि पालिता: स्मो महात्मना
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—കർണാ! അത്യന്തം യശസ്സുള്ള ആ മഹാത്മാവ് എന്റെ ശത്രുസമൂഹങ്ങളെ സംഹരിച്ചുകൊണ്ട്, ശാസ്ത്രീയവും ഉത്തമവുമായ യുദ്ധരീതിയാൽ പത്ത് ദിവസം ഞങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചു.
Verse 7
तस्मिन्नसुकरं कर्म कृतवत्यास्थिते दिवम् । क॑ नु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनन्तरम्
അവൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ ആ കര്മ്മം നിർവഹിച്ചു ഇപ്പോൾ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ആയപ്പോൾ അവന്റെ ശേഷം സേനാധിപനായി നിയമിക്കുവാൻ യോഗ്യൻ ആരെന്ന് നീ കരുതുന്നു?
Verse 8
न विना नायकं सेना मुहूर्तमपि तिष्ठति । आहवेष्वाहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर्जले
സമരഭൂമിയിലെ ശ്രേഷ്ഠവീരാ! സേനാധിപനില്ലാതെ ഒരു സേനയ്ക്ക് ഒരു മുഹൂർത്തം പോലും നില്ക്കാനാവില്ല; തോണിക്കാരനില്ലാത്ത വള്ളം വെള്ളത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിൽക്കാത്തതുപോലെ.
Verse 9
यथा ह्मुकर्णधारा नौ रथश्नलासारथियथा । द्रवेद् यथेष्टं तद्धत् स्यादृते सेनापतिं बलम्
തോണിക്കാരനില്ലാത്ത വള്ളം വെള്ളത്തിന്റെ ഒഴുക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നിടത്തേക്ക് ഒഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെയും, സാരഥിയില്ലാത്ത രഥം ഇഷ്ടംപോലെ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതുപോലെയും, സേനാധിപനില്ലാത്ത സേനയും ഏതു ദിക്കിലേക്കും ചിതറി ഓടിപ്പോകാം.
Verse 10
अदेशिको यथा सार्थ: सर्व: कृच्छं समृच्छति । अनायका तथा सेना सर्वान् दोषान् समरछति
വഴികാട്ടിയില്ലാത്ത യാത്രക്കാരുടെ സംഘം എല്ലാത്തരം അപകടങ്ങളിലും വീഴുന്നതുപോലെ, നായകനില്ലാത്ത സേനയും എല്ലാ ദോഷങ്ങളിലേക്കും ദുരിതങ്ങളിലേക്കും തള്ളപ്പെടുന്നു.
Verse 11
स भवान् वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु । पश्य सेनापतिं युक्तमनु शान्तनवादिह,अतः तुम मेरे पक्षके सब महामनस्वी वीरोंपर दृष्टि डालकर यह देखो कि भीष्मजीके बाद अब कौन उपयुक्त सेनापति हो सकता है
അതുകൊണ്ട് എന്റെ പക്ഷത്തിലെ മഹാത്മാക്കളായ എല്ലാ വീരന്മാരെയും നിരീക്ഷിച്ച്, ശാന്തനുവംശീയനായ ഭീഷ്മന്റെ ശേഷം ഇപ്പോൾ സേനാധിപനായി യോജ്യൻ ആരെന്ന് ഇവിടെ കാണിച്ചുതരിക.
Verse 12
य॑ हि सेनाप्रणेतारं भवान् वक्ष्यति संयुगे । त॑ वयं सहिता: सर्वे करिष्यामो न संशय:,इस युद्धस्थलमें तुम जिसे सेनापतिपदके योग्य बताओगे, नि:संदेह हम सब लोग मिलकर उसीको सेनानायक बनायेंगे
ഈ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിങ്ങൾ ആരെയാണോ സേനാപതി പദത്തിന് യോഗ്യനെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്, സംശയമില്ലാതെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു അവനെയേ സേനാനായകനാക്കും.
Verse 13
कर्ण उवाच सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमा: । सेनापतित्वमर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा
കർണ്ണൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇവർ എല്ലാവരും മഹാത്മാക്കളും പുരുഷശ്രേഷ്ഠരുമാണ്; സേനാപതി പദത്തിന് യോഗ്യരാണ്. ഇതിൽ കൂടുതൽ ആലോചന വേണ്ട.
Verse 14
कुलसंहननज्ञानैर्बलविक्रमबुद्धिभि: । युक्ता: श्रुतज्ञा धीमन््त आहवेष्वनिवर्तिन:
ഇവിടെ സന്നിഹിതരായ രാജാക്കന്മാർ എല്ലാവരും കുലജ്ഞാനം, ദേഹബലം, ജ്ഞാനം, ശക്തി, പരാക്രമം, സുദൃഢബുദ്ധി എന്നിവകൊണ്ട് സേനാപതി പദത്തിന് യോഗ്യരാണ്. അവർ എല്ലാവരും ശ്രുതി-വിദ്യയിൽ നിപുണരും ധീമന്തരും യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്തവരുമാണ്.
Verse 15
युगपन्न तु ते शक्या: कर्तु सर्वे पुर:सरा: । एक एव तु कर्तव्यो यस्मिन् वैशेषिका गुणा:
എന്നാൽ അവരെല്ലാവരെയും ഒരേ സമയം മുൻനിരനായകരാക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ വിശിഷ്ടഗുണങ്ങൾ ആരിൽ ഉള്ളുവോ അവനെയേ ഒരാളായി തിരഞ്ഞെടുക്കണം.
Verse 16
परंतु सब-के-सब एक ही समय सेनापति नहीं बनाये जा सकते, इसलिये जिस एकमें सभी विशिष्ट गुण हों, उसीको अपनी सेनाका प्रधान बनाना चाहिये ।।
ഈ രാജാക്കന്മാർ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നവരാണ്. ഇവരിൽ ഒരാളെ സേനാപതിയാക്കിയാൽ, ശേഷിക്കുന്നവർ ഉള്ളിൽ അസന്തോഷം കൊണ്ടു, നിന്റെ ഹിതത്തിനായി പൂർണ്ണ മനസ്സോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുകയില്ല—ഇത് വ്യക്തമാണ്. അതിനാൽ എല്ലാവരെയും ഒരേ സമയം സേനാപതിമാരാക്കാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ, വിശിഷ്ടഗുണങ്ങൾ ആരിൽ ഉള്ളുവോ അവനെയേ സേനയുടെ പ്രധാനനായി നിയമിക്കണം.
Verse 17
अयं च सर्वयोधानामाचार्य: स्थविरो गुरु: । युक्त: सेनापति: कर्तु द्रोण: शस्त्रभृतां वर:
ഇദ്ദേഹം എല്ലാ യോദ്ധാക്കളുടെ ആചാര്യനും വയോധികനും പൂജ്യഗുരുവുമാണ്; അതിനാൽ ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണാചാര്യൻ തന്നെയാണ് ഈ സമയത്ത് സേനാപതിയായി നിയമിക്കപ്പെടാൻ യുക്തൻ.
Verse 18
को हि तिष्ठति दुर्थर्षे द्रोणे शस्त्रभृतां वरे । सेनापतिःस्यादन्यो<स्माच्छुक्राज्ञिरसदर्शनात्
ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ദുർധർഷനുമായ ദ്രോണാചാര്യൻ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ—ശുക്രനും ആംഗിരസനും (ബൃഹസ്പതി) സമാനമായ മഹിമയുള്ള ഈ പുരുഷനെ വിട്ട്—മറ്റാരാണ് സേനാപതിയാകുക?
Verse 19
न च सो>प्यस्ति ते योध: सर्वराजसु भारत । द्रोणं यः समरे यान्तं नानुयास्यति संयुगे,भारत! समस्त राजाओंमें तुम्हारा कोई भी ऐसा योद्धा नहीं है, जो समरभूमिमें आगे जानेवाले द्रोणाचार्यके पीछे-पीछे न जाय
ഹേ ഭാരതാ! നിന്റെ പക്ഷത്തുള്ള എല്ലാ രാജാക്കളിലും, യുദ്ധത്തിൽ മുന്നേറുന്ന ദ്രോണാചാര്യനെ പിന്തുടരാതെ നിൽക്കുന്ന യോദ്ധാവ് ഒരുവനുമില്ല.
Verse 20
एष सेनाप्रणेतृणामेष शस्त्रभूतामपि | एष बुद्धिमतां चैव श्रेष्ठो राजन् गुरुस्तव,राजन! तुम्हारे ये गुरुदेव समस्त सेनापतियों, शस्त्रधारियों और बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं
ഹേ രാജാവേ! നിന്റെ ഗുരുദേവൻ സേനാനായകരിൽ, ആയുധധാരികളിൽ, ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ—എല്ലാവരിലും ശ്രേഷ്ഠനാണ്.
Verse 21
एवं दुर्योधनाचार्यमाशु सेनापतिं कुरु । जिगीषन्तो<सुरान् संख्ये कार्तिकेयमिवामरा:
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദുര്യോധനാ! അസുരന്മാരെ ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ദേവന്മാർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കാർത്തികേയനെ സേനാപതിയാക്കിയതുപോലെ, നീയും ആചാര്യ ദ്രോണനെ വേഗം സേനാപതിയായി നിയമിക്ക.
Frequently Asked Questions
The dilemma is selecting a single commander among multiple qualified seniors: merit-based appointment risks injuring peer honor and reducing morale, yet postponing appointment threatens organizational collapse; the text resolves this by privileging a universally acknowledged guru-authority.
Collective action requires legitimate leadership and clear role-definition; in crisis, stability often depends on choosing an authority whose acceptance is institutional (guru, elder, widely trusted), not merely competitive (peer rivalry).
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the public ritual and acclamation, which function as a narrative marker that legitimacy and morale are treated as force-multipliers within the epic’s ethical-political framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.