Adhyaya 46

Verse 1

धृतराष्ट्र बोले--सूत! जैसा कि तुम बता रहे हो

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സൂതാ! നീ പറയുന്നതുപോലെ, മഹാമനസ്സനായ അഭിമന്യു ഒറ്റയ്ക്കായി തന്നെ അനേകം യോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം അതിഭീകരമായ യുദ്ധം നടത്തി വിജയം നേടി. സुभദ്രാപുത്രന്റെ ഈ പരാക്രമം അത്ഭുതകരമാണ്; സഹസാ വിശ്വസിക്കാനാവാത്തതുപോലെ തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ധർമ്മം തന്നെയാണ് ആശ്രയം എന്നവർക്കിത് അത്ര അത്ഭുതമല്ല।

Verse 2

अश्रद्धेयमिवाश्चर्य सौभद्रस्याथ विक्रमम्‌ । किं तु नात्यद्धुतं तेषां येषां धर्मो व्यपाश्रय:

സൗഭദ്രന്റെ (അഭിമന്യുവിന്റെ) ഈ വിക്രമം അത്ഭുതകരം, വിശ്വസിക്കാനാവാത്തതുപോലെ; എന്നാൽ ധർമ്മം ആശ്രയമായവർക്കിത് അത്ര അത്ഭുതമല്ല।

Verse 3

दुर्योधने च विमुखे राजपुत्रशते हते । सौभगद्रे प्रतिपत्तिं कां प्रत्यपद्यन्त मामका:

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! ദുര്യോധനൻ വിമുഖനായി പിന്മാറി ഓടിപ്പോയപ്പോൾ, നൂറു രാജകുമാരന്മാർ ഹതരായപ്പോൾ, സൗഭദ്രനെ (അഭിമന്യുവിനെ) നേരിടാൻ എന്റെ പുത്രന്മാർ ഏതു മാർഗം സ്വീകരിച്ചു?

Verse 4

संजय उवाच संशुष्कास्याश्षलन्नेत्रा: प्रस्विन्ञा लोमहर्षणा: । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മഹാരാജാ! നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളുടെ വായുകൾ വരണ്ടുപോയിരുന്നു; ഭയത്താൽ കണ്ണുകൾ അസ്ഥിരമായി ചലിച്ചു; ശരീരം മുഴുവൻ വിയർപ്പിൽ നനഞ്ഞു, രോമാഞ്ചം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. ഓടിപ്പോകുന്നതിലേ അവർ ഉത്സാഹം കാണിച്ചു; ശത്രുവിനെ ജയിക്കാനുള്ള ഉത്സാഹം അവരിൽ ലേശമാത്രവും ഇല്ലായിരുന്നു.

Verse 5

हतान्‌ भ्रातृन्‌ पितृन्‌ पुत्रान्‌ सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान्‌ | उत्सृज्योत्सृज्य संजग्मुस्त्वरयन्तो हयद्विपान्‌

യുദ്ധത്തിൽ ഹതരായ സഹോദരന്മാരെയും പിതാക്കളെയും പുത്രന്മാരെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും കുലബന്ധുക്കളെയും വീണ്ടും വീണ്ടും ഉപേക്ഷിച്ച്, കുതിരകളെയും ആനകളെയും അത്യാതുരമായി ഓടിച്ചുകൊണ്ട് അവർ പലയിടത്തേക്കും പാഞ്ഞുപോയി.

Verse 6

तान्‌ प्रभग्नांस्तथा दृष्टवा द्रोणो द्रौणिर्बृहद्धल: । कृपो दुर्योधन: कर्ण: कृतवर्माथ सौबल:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജൻ! അവരെ ഇങ്ങനെ ഭഗ്നരായി പലയിടത്തേക്കും ഓടുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ദ്രോണൻ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്, ബൃഹദ്ബലൻ, കൃപൻ, ദുര്യോധനൻ, കർണ്ണൻ, കൃതവർമ്മാവ്, സൗബലൻ (ശകുനി) എന്നിവർ ക്രോധം കത്തിയുയർന്ന് അജേയനായ സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യുവിന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി; എന്നാൽ, മഹാരാജാ, നിങ്ങളുടെ ആ പൗത്രൻ അഭിമന്യു തന്റെ പരാക്രമത്താൽ അവരിൽ പലരെയും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്നോട്ടടക്കി.

Verse 7

अभ्यधावन्‌ सुसंक्रुद्धा: सौभद्रमपराजितम्‌ । ते तु पौत्रेण ते राजन्‌ प्रायशो विमुखीकृता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവർ എല്ലാവരും അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ അജേയനായ സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യുവിന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി; എന്നാൽ, രാജാ, നിങ്ങളുടെ ആ പൗത്രൻ അവരെ മിക്കവാറും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ചു.

Verse 8

एकस्तु सुखसंवृद्धो बाल्याद्‌ दर्पाच्च निर्भय: । इष्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणो5<र्जुनिमभ्ययात्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സുഖത്തിൽ വളർന്നവൻ, ബാല്യത്തിലെ ആവേശവും ദർപ്പവും മൂലം നിർഭയൻ, ധനുർവിദ്യയിൽ നിപുണനായ മഹാതേജസ്വി ലക്ഷ്മണൻ ഒറ്റയ്ക്കായി അഭിമന്യുവിനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി।

Verse 9

तमन्वगेवास्य पिता पुत्रगृद्धी न्‍्यवर्तत । अनुदुर्योधनं चान्ये न्यवर्तन्त महारथा:,पुत्रकी रक्षा चाहनेवाला पिता दुर्योधन भी उसीके साथ-साथ लौट पड़ा। फिर दुर्योधनके पीछे दूसरे महारथी लौट आये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുത്രസ്നേഹത്തിൽ ആകുലനായ അവന്റെ പിതാവ് അവനെ പിന്തുടർന്ന് തന്നെ മടങ്ങി. ദുര്യോധനനെ അനുഗമിച്ച് മറ്റു മഹാരഥന്മാരും പിൻവാങ്ങി।

Verse 10

तं॑ तेडभिषिषिचुर्बाणैमेंघा गिरिमिवाम्बुभि: । स तु तान्‌ प्रममाथैको विष्वग्वातो यथाम्बुदान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മേഘങ്ങൾ പർവ്വതത്തെ ജലധാരകളാൽ നനയ്ക്കുന്നതുപോലെ അവർ അവനെ അമ്പുകളാൽ നനച്ചു. എന്നാൽ അഭിമന്യു ഒറ്റയ്ക്കായി അവരെല്ലാവരെയും തകർത്തു—എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള കാറ്റ് മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 11

पौत्रं तव च दुर्धर्ष लक्ष्मणं प्रियदर्शनम्‌ पितु: समीपे तिष्ठन्तं शूरमुद्यतकार्मुकम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! നിങ്ങളുടെ പ്രിയദർശനനായ പൗത്രൻ ലക്ഷ്മണൻ ദുർധർഷനായ വീരൻ. ധനുസ്സുയർത്തി പിതാവിന്റെ സമീപത്തുതന്നെ നിന്നിരുന്നു।

Verse 12

अत्यन्तसुखसंवृद्ध॑ धनेश्वरसुतोपमम्‌ । आससाद रणे कार्ष्ण्मित्तो मत्तमिव द्विपम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അത്യന്തം സുഖത്തിൽ വളർന്ന് ധനേശ്വരനായ കുബേരന്റെ പുത്രനെപ്പോലെ തോന്നിയ ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കെ, അർജുനപുത്രൻ (കാർഷ്ണി) അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി—മത്തനായ ആന മറ്റൊരു മദോന്മത്ത ഗജരാജനെ നേരിടുന്നതുപോലെ।

Verse 13

लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्र: परवीरहा । शरै: सुनिशितैस्ती६णैर्बाह्वोरुरसि चार्पित:

ലക്ഷ്മണനുമായി അടുത്ത പോരിൽ ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ, പരവീരഹനായ സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യുവിന്റെ ഭുജങ്ങളിലും വക്ഷസ്സിലും അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായ അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 14

संक़रुद्धो वै महाराज दण्डाहत इवोरग: । पौत्रस्तव महाराज तव पौत्रमभाषत,महाराज! उस प्रहारसे लाठीकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए आपके पौत्र अभिमन्युने आपके दूसरे पौत्र लक्ष्मणसे कहा--

മഹാരാജാ! ആ പ്രഹാരത്തിൽ ദണ്ഡാഘാതം കിട്ടിയ സർപ്പത്തെപ്പോലെ അത്യന്തം ക്രോധം നിറഞ്ഞ നിങ്ങളുടെ പൗത്രൻ അഭിമന്യു, നിങ്ങളുടെ മറ്റൊരു പൗത്രനായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു—

Verse 15

सुदृष्ट: क्रियतां लोको हामुं लोक॑ गमिष्यसि । पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम्‌

“ദൃഷ്ടി തെളിയിച്ച് ഈ ലോകം നന്നായി കണ്ടുകൊൾക; നീ ഇനി ആ പരലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ബന്ധുക്കൾ നോക്കി നിൽക്കേ ഞാൻ നിന്നെ യമസദനത്തിലേക്ക് നയിക്കും.”

Verse 16

“लक्ष्मण! इस संसारको अच्छी तरह देख लो। अब शीघ्र ही परलोककी यात्रा करोगे। इन बान्धव-जनोंके देखते-देखते मैं तुम्हें यमलोक पहुँचाये देता हूँ” ।।

“ലക്ഷ്മണാ! ഈ ലോകം നന്നായി കണ്ടുകൊൾക. നീ ഉടൻ പരലോകയാത്ര പുറപ്പെടും. ബന്ധുക്കൾ നോക്കി നിൽക്കേ ഞാൻ നിന്നെ യമലോകത്തിലേക്ക് എത്തിക്കും.” എന്ന് പറഞ്ഞ്, പരവീരഹനായ മഹാബാഹു സൗഭദ്രൻ തൻ തൂണിയിൽ നിന്ന് കവിളൊഴിഞ്ഞ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായ ഒരു ഭല്ലബാണം പുറത്തെടുത്തു।

Verse 17

स तस्य भुजनिर्मुक्तो लक्ष्मणस्य सुदर्शनम्‌ । सुनसं सुभ्रु केशान्तं शिरो5हार्षीत्‌ सकुण्डलम्‌

അഭിമന്യുവിന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് വിട്ട ആ ഭല്ലബാണം, ലക്ഷ്മണന്റെ സുദർശനമായ, സുനാസികയും മനോഹരഭ്രൂവുകളും മനോഹര കേശാന്തവും രുചിരകുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ ശിരസ്സിനെ ധടത്തിൽ നിന്ന് വേർപ്പെടുത്തി।

Verse 18

लक्ष्मणं निहतं दृष्टवा हाहेत्युच्चुक्रुशुर्जना: । ततो दुर्योधन: क्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते

ലക്ഷ്മണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കണ്ട ജനങ്ങൾ “ഹാ! ഹാ!” എന്നു നിലവിളിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രിയപുത്രൻ വീണതോടെ ദുര്യോധനൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു.

Verse 19

घ्नतैनमिति चुक्रोश क्षत्रियान्‌ क्षत्रियर्षभ: । लक्ष्मणको मारा गया देख सब लोग जोर-जोरसे हाहाकार करने लगे। अपने प्यारे पुत्रके मारे जानेपर क्षत्रियशिरोमणि दुर्योधन कुपित हो उठा और समस्त क्षत्रियोंसे बोला --अहो! इस अभिमन्युको मार डालो” ।।

ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനായ ദുര്യോധനൻ യോദ്ധാക്കളോട് “ഇവനെ കൊല്ലുക!” എന്നു കൂകി. പ്രിയപുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടതിൽ ക്രോധം കത്തിയ അവൻ എല്ലാ ക്ഷത്രിയരോടും—“അഹോ! ഈ അഭിമന്യുവിനെ വീഴ്ത്തുക!” എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ദ്രോണൻ, കൃപൻ, കർണ്ണൻ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ, ബൃഹദ്ധലൻ എന്നിവർ മുന്നേറി.

Verse 20

तांस्तु विद्ध्वा शितैर्बाणैविमुखीकृत्य चार्जुनि:

അർജുനൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവരെ കുത്തി അവരെ പിൻമാറാൻ നിർബന്ധിച്ചു.

Verse 21

आवल्रुस्तस्य पन्थानं गजानीकेन दंशिता:

അവർ ഗജസേനയാൽ അവന്റെ പാത തടഞ്ഞ് അവനെ വളഞ്ഞു; അവന്റെ വഴിയെ കടിച്ചു കീറുന്നതുപോലെ.

Verse 22

तत्‌ प्रसक्तमिवात्यर्थ युद्धमासीद्‌ विशाम्पते

ഹേ പ്രജാനാഥാ, അവിടെ അത്യന്തം അടുത്ത് നിന്നു ഭീകരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. അപ്പോൾ അർജുനപുത്രൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ആ ധൃഷ്ടമായ ഗജസേനയെ അങ്ങനെ തന്നെ നശിപ്പിച്ചു; ആകാശത്ത് നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കുന്ന കാറ്റ് നൂറുകണക്കിന് മേഘഖണ്ഡങ്ങളെ ചിന്നിച്ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 23

ततस्तत्‌ कुण्जरानीकं व्यधमद्‌ धृष्टमार्जुनि: । यथा वायुर्नित्यगतिर्जलदान्‌ शतशोडम्बरे

അപ്പോൾ അത്യന്തം അടുത്തിടയിൽ ഭീകരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. അർജുനപുത്രൻ ധൃഷ്ടൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ആ ഗജസേനയെ, ആകാശത്തിൽ നിത്യഗതിയോടെ വീശുന്ന കാറ്റ് നൂറുകണക്കിന് മേഘകൂട്ടങ്ങളെ കീറിച്ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ, തകർത്തുകളഞ്ഞു.

Verse 24

ततः क्राथ: शरख्रातैरार्जुनिं समवाकिरत्‌ । अथेतरे संनिवृत्ता: पुनद्रोणमुखा रथा:,तदनन्तर क्राथने अर्जुनकुमार अभिमन्युपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी। इतनेहीमें द्रोण आदि दूसरे महारथी भी पुनः लौट आये

അതിനുശേഷം ക്രാഥൻ അർജുനപുത്രന്റെ മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ചു. അതേസമയം, ക്ഷണകാലം പിന്മാറിയിരുന്ന ദ്രോണനെ മുൻപാക്കി മറ്റ് രഥയോദ്ധാക്കളും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുവന്ന് മുന്നണിയിൽ എത്തി.

Verse 25

परमास्त्राणि धुन्वाना: सौभद्रमभिदुद्रुवु: । तान्‌ निवार्यार्जुनिर्बाणै: क्राथपुत्रमथार्दयत्‌

അവർ എല്ലാവരും പരമാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട് സൗഭദ്രനിലേക്കു (അഭിമന്യുവിലേക്കു) പാഞ്ഞുവന്നു. അഭിമന്യു അമ്പുകളാൽ അവരെ എല്ലാവരെയും തടഞ്ഞു; പിന്നെ ക്രാഥപുത്രനെ ശക്തമായി അമർത്തി കടുത്ത പീഡ നൽകി.

Verse 26

शरौघेणाप्रमेयेण त्वरमाणो जिघांसया । सभरनुर्बाणकेयूरो बाहू समुकुर्ट शिर:

വധിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ ത്വരിതനായി അവൻ അളവറ്റ അമ്പുമഴയ്ക്കിടയിൽ മുന്നേറി—വില്ല് വലിച്ചുറപ്പിച്ച്, ഭുജങ്ങളിൽ തൂണീരങ്ങൾ കെയൂരങ്ങളെന്നപോലെ ശോഭിച്ച്, ശിരസ്സിൽ മകുടംപോലെ ശിരസ്ത്രാണം ധരിച്ച്.

Verse 27

कुलशीलश्रुतिबलै: कीर्त्या चास्त्रबलेन च | युक्ते तस्मिन्‌ हते वीरा: प्रायशो विमुखा5भवन्‌

കുലം, ശീലം, ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, ബലം, കീർത്തി, അസ്ത്രബലം എന്നിവകൊണ്ട് സമ്പന്നനായ ആ വീരൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മുഖം തിരിച്ച് ചിതറിപ്പോയി.

Verse 45

हि 27005 ० अब ? हुक अआ 5 क ”+ $* %// हा ्, । 0 "इ क +-

ഇവിടെ ദ്രോണപർവ്വം 46-ാം അധ്യായം 45-ാം ശ്ലോകത്തിനായി നൽകിയ സംസ്കൃതപാഠം ദോഷപ്പെട്ട/വികൃതമായതായി തോന്നുന്നു; അതിനാൽ ശരിയായ ദേവനാഗരി പാഠമില്ലാതെ വിശ്വസനീയമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല।

Verse 46

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि लक्ष्मणवधे षट्चत्वारिंशो<ध्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിനകത്തെ ലക്ഷ്മണവധപ്രസംഗമായ നാൽപ്പത്തിയാറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 193

कृतवर्मा च हार्दिक्य: षड्‌ रथा: पर्यवारयन्‌ । तब द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, बृहदबल और हृदिकपुत्र कृतवर्मा--इन छ: महारथियोंने अभिमन्युको घेर लिया

ഹൃദീകപുത്രനായ കൃതവർമ്മനും ആ ആറു രഥികരും അഭിമന്യുവിനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞു—ദ്രോണൻ, കൃപൻ, കർണ്ണൻ, അശ്വത്ഥാമാവ്, ബൃഹദ്ബലൻ, കൃതവർമ്മൻ; ഈ ആറു മഹാരഥന്മാർ ചേർന്ന് യുവവീരനെ വളയംവച്ചു।

Verse 203

वेगेनाभ्यपतत्‌ क्रुद्ध: सैन्धवस्य महद्‌ बलम्‌ | यह देख अर्जुनकुमारने अपने पैने बाणोंद्वारा उन सबको घायल करके भगा दिया और क्रोधमें भरकर बड़े वेगसे जयद्रथकी विशाल सेनापर धावा किया

ക്രോധം നിറഞ്ഞ് അവൻ മഹാവേഗത്തോടെ സൈന്ധവനായ ജയദ്രഥന്റെ മഹാസൈന്യത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി. മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ എല്ലാവരെയും വ്രണപ്പെടുത്തി അവരെ ചിതറിച്ചിട്ട്, പിന്നെയും ഉഗ്രവേഗത്തോടെ ജയദ്രഥസേനയിൽ കുതിച്ചു വീണു।

Verse 216

कलिलज्जश्न निषादाश्न क्राथपुत्रश्न वीर्यवान्‌ । उस समय कलिंगदेशीय सैनिक, निषादगण तथा पराक्रमी क्राथपुत्र--इन सबने कवच धारण करके गजसेनाके द्वारा अभिमन्युका रास्ता रोक दिया

അപ്പോൾ കലിംഗദേശീയ യോദ്ധാക്കൾ, നിഷാദഗണങ്ങൾ, പരാക്രമശാലികളായ ക്രാഥപുത്രർ—എല്ലാവരും കവചം ധരിച്ചു ഗജസേനയോടെ അഭിമന്യുവിന്റെ വഴി തടഞ്ഞു നിന്നു।

Verse 2636

सच्छत्रध्वजयन्तारं रथं चाश्वान्‌ न्यपातयत्‌ | फिर उसने असंख्य बाणसमूहोंद्वारा क्राथपुत्रको मार डालनेकी इच्छासे जल्दी करते हुए उसकी धनुष-बाणों और केयूरसहित दोनों भुजाओं

പിന്നീട് ക്രാഥപുത്രനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ അവൻ ത്വരിതമായി അനവധി അമ്പുസമൂഹങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു. അവന്റെ ധനുസ്സും ബാണങ്ങളും, കെയൂരങ്ങളോടുകൂടിയ ഇരുഭുജങ്ങളും, കിരീടമണിഞ്ഞ ശിരസ്സും, ചത്ര-ധ്വജവും, സാരഥിയോടുകൂടിയ രഥവും അശ്വങ്ങളും—എല്ലാം നിലംപതിപ്പിച്ചു.