Adhyaya 45
Droṇa-parva Adhyāya 45: Saubhadra–Lakṣmaṇa-saṃyoga and Kaurava Counter-Encirclement
Upa-parva: Saubhadrābhiyāna (Abhimanyu Episodes) — Droṇa-parva Context Unit
Dhṛtarāṣṭra responds with astonishment at Saubhadra’s (Abhimanyu’s) lone effectiveness against many, framing it as extraordinary yet consistent with those grounded in dharma. He asks how the Kauravas reacted when Duryodhana’s side faltered and many princes were slain. Sañjaya describes Kaurava troops showing visible fear and disorientation, abandoning the fallen and retreating in haste. Observing the rout, senior Kaurava leaders (Droṇa, Aśvatthāman, Kṛpa, Duryodhana, Karṇa, Kṛtavarman, Śakuni, and others) surge forward in anger but are repeatedly checked. Lakṣmaṇa (Duryodhana’s son), confident and skilled in archery, advances toward Abhimanyu; his father and other great chariot-warriors follow. A concentrated arrow-shower is met by Abhimanyu’s counter-force. Kṛṣṇa’s son (Kārṣṇi) confronts Lakṣmaṇa; Abhimanyu and Lakṣmaṇa engage directly, and Abhimanyu, enraged, declares a fatal intent and severs Lakṣmaṇa’s head with a bhalla. Duryodhana, enraged by his son’s fall, calls for Abhimanyu’s death; six prominent chariot-warriors encircle. Abhimanyu breaks their pressure and rushes toward Jayadratha’s formation, but his path is blocked by elephant corps and allied groups (Kaliṅgas, Niṣādas, and Krātha’s son). Abhimanyu disrupts the elephant ranks, wounds Krātha’s son, and dismantles his martial signs and support elements; with that leader slain, many fighters turn away, indicating a morale collapse tied to the fall of a capable commander.
Chapter Arc: चक्रव्यूह के भीतर अर्जुनपुत्र अभिमन्यु इन्द्र के समान पराक्रमी दिखता है—मानो अकेला ही रणभूमि का नियम बदल देने आया हो। → सत्यश्रवा, रुक्मरथ, उसके मित्रगण और सैकड़ों राजकुमार ‘पहले मैं, पहले मैं’ कहते हुए अभिमन्यु पर टूट पड़ते हैं; पर जो उसके निकट जाता है, वह समुद्र में गिरती नदियों की भाँति लौट नहीं पाता। सेना भय से काँपती है, जैसे आँधी में दिशाहीन नौका। → अभिमन्यु यमराज-तुल्य बनकर क्षत्रिय-समूहों को निगलता हुआ आगे बढ़ता है; उसके प्रहारों से कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ टूटती हैं और दुर्योधन की प्रतिष्ठा रण में डगमगाती है—‘दुर्योधन-पराजय’ का क्षण उभरता है। → कौरव-सेना का उत्साह क्षीण होता है; अभिमन्यु की धाक से उनके अग्रणी योद्धा बिखरते हैं और रण-प्रवाह कुछ समय के लिए पाण्डव-पक्ष के अनुकूल झुकता है। → वीर्यवान योद्धा (श्लोक संकेत: ‘एवमुक्त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव…’) सुसज्जित रथ पर चढ़कर अभिमन्यु पर झपटता है—अगला प्रहार किसका होगा, यह अध्याय के अंत में अधर में लटकता है।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात बछ। हर: पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: हल ३8 के द्वारा सत्यश्रवा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മരണസമയത്ത് കാലൻ (യമൻ) സർവ്വജീവികളുടെ പ്രാണൻ എങ്ങനെ അപഹരിക്കുമോ, അതുപോലെ അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു വീരന്മാരുടെ ആയുസ്സ് കവർന്നു അവർക്കു മരണസ്വരൂപനായിത്തീർന്നു।
Verse 2
स शक्र इव विक्रान्त: शक्रसूनो: सुतो बली । अभिमन्युस्तदानीक॑ लोडयन् समदृश्यत,इन्द्रकुमार अर्जुनका बलवान पुत्र अभिमन्यु इन्द्रके समान पराक्रमी था। वह उस समय सारे व्यूहका मन्थन करता दिखायी देता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രപുത്രനായ അർജുനന്റെ ബലവാനായ പുത്രൻ അഭിമന്യു അപ്പോൾ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ തന്നെ പരാക്രമിയായി ദൃശ്യമായിരുന്നു; അവൻ ശത്രുവിന്റെ വ്യൂഹത്തെ മർദിച്ച് ഭേദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 3
प्रविश्यैव तु राजेन्द्र क्षत्रियेन्द्रान्लकोपम: । सत्यश्रवसमादत्त व्याप्रो मृगमिवोल्बण:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠർക്കു യമസമാനനായ അഭിമന്യു സൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച ഉടൻ സത്യശ്രവസിനെ, ഉഗ്രവ്യാഘ്രം മൃഗത്തെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ, പിടിച്ചെടുത്തു।
Verse 4
सत्यश्रवसि चाक्षिप्ते त्वरमाणा महारथा: । प्रगृह्य विपुलं शस्त्रमभिमन्युमुपाद्रवन्,सत्यश्रवाके मारे जानेपर उन सभी महारथियोंने प्रचुर अस्त्र-शस्त्र लेकर बड़ी उतावलीके साथ अभिमन्युपर आक्रमण किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സത്യശ്രവസ് വീണതോടെ ആ മഹാരഥന്മാർ അത്യുത്സുകതയോടെ ധാരാളം ആയുധങ്ങൾ എടുത്ത് അഭിമന്യുവിനെ ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞെത്തി।
Verse 5
अहं पूर्वमहं पूर्वमिति क्षत्रियपुड़वा: । स्पर्धमाना: समाजम्मुर्जिघांसन्तो<र्जुनात्मजम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ആദ്യം, ഞാൻ ആദ്യം” എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ട് ആ ക്ഷത്രിയപ്രവരന്മാർ പരസ്പരം മത്സരിച്ചു കൂട്ടമായി മുന്നേറി, അർജുനപുത്രനെ വധിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ അവന്റെമേൽ പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 6
क्षत्रियाणामनीकानि प्रद्रुतान्यभिधावताम् । जग्रास तिमिरासाद्य क्षुद्रमत्स्यानिवार्णवे
അന്ന് പാഞ്ഞെത്തിയ ക്ഷത്രിയരുടെ മുന്നേറുന്ന സൈന്യനിരകളെ അഭിമന്യു കാലഗ്രാസമാക്കി; മഹാസമുദ്രത്തിൽ ‘തിമി’ എന്ന മഹാമത്സ്യം ചെറുമത്സ്യങ്ങളെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ।
Verse 7
ये केचन गतास्तस्य समीपमपलायिन: । न ते प्रतिन्यवर्तन्त समुद्रादिव सिन्धव:
യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോകാത്ത ഏതു വീരനും അന്ന് അഭിമന്യുവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് ചെന്നാൽ, അവർ പിന്നെ മടങ്ങിയെത്തിയില്ല—സമുദ്രത്തിൽ ലയിച്ച നദികൾ തിരികെ വരാത്തതുപോലെ।
Verse 8
महाग्राहगृहीतेव वातवेगभयार्दिता । समकम्पत सा सेना विश्रष्टा नौरिवार्णवे
സമുദ്രത്തിൽ വഴി തെറ്റി, കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ഭീതിയാർന്നും, മഹാഗ്രാഹത്തിന്റെ പിടിയിൽ പെട്ടും കുലുങ്ങുന്ന ഒരു നൗകപോലെ—അഭിമന്യുവിന്റെ ഭയത്തിൽ ആ സൈന്യം വിറച്ചുനിന്നു।
Verse 9
अथ रुक््मरथो नाम मद्रेश्वरसुतो बली | त्रस्तामाश्वासयन् सेनामत्रस्तो वाक्यमब्रवीत्,इसी समय मद्रराजका बलवान पुत्र रुक्मरथ आकर अपनी डरी हुई सेनाको आश्वासन देता हुआ निर्भय होकर बोला--
അപ്പോൾ മദ്രാധിപന്റെ ബലവാനായ പുത്രൻ ‘രുക്മരഥൻ’ മുന്നോട്ട് വന്നു; ഭീതിയിലായ സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, നിർഭയമായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 10
अलं त्रासेन व: शूरा नैष कश्रनिन्मयि स्थिते । अहमेन ग्रहीष्यामि जीवग्राहं न संशय:
“ശൂരന്മാരേ, ഭയം മതിയാകട്ടെ; ഞാൻ ഇവിടെ നില്ക്കുമ്പോൾ ഈ അഭിമന്യു ഒന്നുമല്ല. ഞാൻ അവനെ ജീവനോടെ തന്നെ പിടിക്കും—സംശയമില്ല.”
Verse 11
ऐसा कहकर पराक्रमी रुक्मरथ सुन्दर सजे-सजाये तेजस्वी रथपर आखरूढ़ हो सुभद्राकुमार अभिमन्युकी ओर दौड़ा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പരാക്രമിയായ രുക്മരഥൻ മനോഹരമായി അലങ്കരിച്ച തേജസ്വിയായ രഥത്തിൽ കയറി, സുഭദ്രാപുത്രൻ അഭിമന്യുവിന്റെ നേരെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു।
Verse 12
सो5भिमन्युं त्रिभिर्बाणैरविंद्ध्वा वक्षस्यथानदत् | त्रिभिश्ष दक्षिणे बाहौ सव्ये च निशितैस्त्रिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അഭിമന്യുവിന്റെ വക്ഷസ്സിൽ മൂന്നു അമ്പുകൾ കുത്തി സിംഹനാദം മുഴക്കി। പിന്നെ വലതു ഭുജത്തിൽ മൂന്നു, ഇടതു ഭുജത്തിൽ മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളും പതിപ്പിച്ചു।
Verse 13
स तस्येष्वसनं छित्त्वा फाल्गुनि: सव्यदक्षिणौ | भुजौ शिरश्र स्वक्षिभ्रु क्षितौ क्षिप्रमपातयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഫാൽഗുനിപുത്രൻ (അർജുനകുമാരൻ) രുക്മരഥന്റെ ധനുസ്സ് വെട്ടിമാറ്റി, അവന്റെ ഇടത്-വലത് ഭുജങ്ങളും, മനോഹര നേത്ര-ഭ്രൂശോഭിതമായ ശിരസ്സും ക്ഷണത്തിൽ ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തി।
Verse 14
दृष्टवा रुक्मरथं रुग्णं पुत्र शल्यस्य मानिनम् । जीवग्राहं जिघृक्षन्तं सौभद्रेण यशस्विना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സൗഭദ്രനായ അഭിമന്യുവിനെ ജീവനോടെ പിടിക്കുവാൻ ശ്രമിച്ച അഭിമാനിയായ ശല്യപുത്രൻ രുക്മരഥൻ യശസ്വിയായ സുഭദ്രാപുത്രന്റെ കൈയ്യാൽ നിഹതനായതു കണ്ടു, ശല്യപുത്രന്റെ അനേകം സുഹൃത്ത് രാജകുമാരന്മാർ—പ്രഹാരനിപുണരും യുദ്ധോന്മത്തരുമായവർ—അർജുനകുമാരനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ് അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു।
Verse 15
संग्रामदुर्मदा राजन् राजपुत्रा: प्रहारिण: । वयस्या: शल्यपुत्रस्य सुवर्णविकृतध्वजा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധമദത്തിൽ ദുർമദരായി, പ്രഹാരത്തിൽ നിപുണരായി, ശല്യപുത്രന്റെ കൂട്ടുകാരായ രാജകുമാരന്മാർ—സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് നിർമ്മിതമായ ധ്വജങ്ങൾ ധരിച്ചവർ—രുക്മരഥൻ നിഹതനായതു കണ്ടു, അർജുനകുമാരനെ എല്ലാടവും വളഞ്ഞ് മഹാവേഗത്തിൽ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു।
Verse 16
तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबला: । आर्जुनिं शरवर्षेण समन्तात् पर्यवारयन्
മഹാബലന്മാർ തങ്ങളുടെ വില്ലുകൾ താളമാത്രം വരെ വലിച്ചുകെട്ടി, അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യുവിനെ എല്ലാടവും വളഞ്ഞ് അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു।
Verse 17
शूरै: शिक्षाबलोपेतैस्तरुणैरत्यमर्षणै: । दृष्टवैकं समरे शूरं सौभद्रमपराजितम्
ശിക്ഷയും ബലവും സമ്പന്നരായ, യൗവനവാന്മാരായ, പരാജയം സഹിക്കാത്ത ശൂര രാജകുമാരന്മാർ സമരത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കുനിന്ന അപരാജിതനായ സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യുവിനെ അമ്പുസമൂഹങ്ങളാൽ മൂടുന്നതു കണ്ടു ദുര്യോധനൻ മഹാഹർഷം പ്രാപിച്ചു।
Verse 18
छाद्यमानं शखव्रातै्ष्टो दुर्योधनो 5भवत् । वैवस्वतस्य भवनं गत॑ होनममन्यत
അമ്പുസമൂഹങ്ങളാൽ മൂടപ്പെടുന്നതു കണ്ട ദുര്യോധനൻ ഹർഷിച്ചു; അഭിമന്യു വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) ഭവനത്തിലേക്കു പോയെന്നു അവൻ കരുതി।
Verse 19
सुवर्णपुड्खैरिषुभिननानालिड्लैः सुतेजनै: । अदृश्यमार्जुनिं चक्रु्निमेषात् ते नृूपात्मजा:
സ്വർണ്ണപുഞ്ചങ്ങളുള്ള, പല അടയാളങ്ങളാൽ ചിഹ്നിതമായ, തീക്ഷ്ണമായ അമ്പുകളാൽ ആ രാജകുമാരന്മാർ കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന നേരംകൊണ്ട് അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യുവിനെ ദൃശ്യമല്ലാത്തവനാക്കി।
Verse 20
ससूताश्चध्वजं तस्य स्यन्दनं तं च मारिष । आचितं समपश्याम श्वाविधं शललैरिव
മാരിഷാ! സാരഥിയോടും കുതിരകളോടും പതാകയോടും കൂടിയ അവന്റെ രഥം അമ്പുകളാൽ അങ്ങനെ മൂടപ്പെട്ടതായി ഞാൻ കണ്ടു—മുള്ളൻപന്നിയുടെ ശരീരം മുള്ളുകളാൽ നിറഞ്ഞതുപോലെ।
Verse 21
स गाढविद्ध: क्रुद्धश्न तोत्रैर्गज इवार्दित: । गान्धर्वमस्त्रमायच्छद् रथमायां च भारत
ഭാരതാ! അമ്പുകളുടെ മഴയിൽ ആഴമായി വേദനിച്ച അഭിമന്യു, അങ്കുശംകൊണ്ട് പീഡിതനായ ഗജരാജനെപ്പോലെ ക്രോധത്തോടെ ജ്വലിച്ചു. ഉടൻ അവൻ ഗാന്ധർവാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച്, രഥമായ—രഥയുദ്ധത്തിലെ നൈപുണ്യമുള്ള, ഭ്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്ന ചലനം—പ്രകടിപ്പിച്ചു.
Verse 22
अर्जुनेन तपस्तप्त्वा गन्धर्वेभ्यो यदाह्नतम् । तुम्बुरुप्रमुखेभ्यो वै तेनामोहयताहितान्
അർജുനൻ തപസ്സു ചെയ്ത് തുംബുരു മുതലായ ഗന്ധർവന്മാരിൽ നിന്ന് നേടിയ ആ അസ്ത്രം കൊണ്ടുതന്നെ അഭിമന്യു ശത്രുക്കളെ മോഹിപ്പിച്ച് ഭ്രമത്തിലാക്കി.
Verse 23
एकधा शतधा राजन् दृश्यते सम सहस्रधा । अलातचक्रवत् संख्ये क्षिप्रमस्त्राणि दर्शयन्
രാജൻ! അതിവേഗം അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്ന നൈപുണ്യം കാണിച്ചുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ അലയുന്ന അഗ്നിവളയംപോലെ അവൻ ഒരുവനായും, നൂറായും, ആയിരമായും ദൃശ്യമാകുകയായിരുന്നു.
Verse 24
रथचर्यास्त्रिमायाभिमोहयित्वा परंतप: । बिभेद शतथा राजन् शरीराणि महीक्षिताम्,महाराज! शत्रुओंको संताप देनेवाले अभिमन्युने रथचर्या तथा अस्त्रोंकी मायासे मोहित करके राजाओंके शरीरोंके सौ-सौ टुकड़े कर दिये
മഹാരാജാ! ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഭിമന്യു രഥചാര്യയും അസ്ത്രമായയും കൊണ്ട് അവരെ ഭ്രമത്തിലാക്കി, രാജാക്കന്മാരുടെ ശരീരങ്ങളെ നൂറുനൂറായി ചിതറിച്ചു കീറിമുറിച്ചു.
Verse 25
प्राणा: प्राणभृतां संख्ये प्रेषितानि शितै: शरै: । राजन प्रापुरमुं लोक॑ शरीराण्यवनिं ययु:
രാജൻ! ആ യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് പ്രാണികളുടെ പ്രാണൻ പരലോകത്തെത്തി; ശരീരങ്ങൾ മാത്രം ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്നു.
Verse 26
धनूंष्यश्वान् नियन्तृश्व ध्वजान् बाहूंश्व साड्भदान् । शिरांसि च शितैर्बाणैस्तेषां चिच्छेद फाल्गुनि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഫാൽഗുണൻ (അർജുനൻ) മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകളാൽ അവരുടെ വില്ലുകൾ, കുതിരകൾ, സാരഥികൾ, ധ്വജങ്ങൾ, അങ്കദം ധരിച്ച ഭുജങ്ങൾ, അതുപോലെ തലകളും വരെ വെട്ടിമാറ്റി.
Verse 27
चूतारामो यथा भग्न: पड्चवर्ष: फलोपग: । राजपुत्रशतं तद्धत् सौभद्रेण निपातितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഞ്ചുവർഷം നട്ട് വളർത്തി, ഫലം കായ്ക്കാൻ പാകമായ മാവുതോട്ടം വെട്ടിമാറ്റുന്നതുപോലെ, അവിടെ സൗഭദ്രൻ നൂറുകണക്കിന് രാജകുമാരന്മാരെ വീഴ്ത്തി.
Verse 28
क्रुद्धाशीविषसंकाशान् सुकुमारान् सुखोचितान् । एकेन निहतान् दृष्टवा भीतो दुर्योधनो5भवत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കോപിച്ച വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ഭയങ്കരരായിട്ടും, സുകുമാരരും സുഖജീവിതത്തിന് പതിവുള്ളവരുമായ ആ യുവരാജാക്കന്മാർ ഒരൊറ്റ യോദ്ധാവിനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട ദുര്യോധനൻ ഭീതിയിലായി.
Verse 29
रथिन: कुण्जरानश्वान् पदातींश्वापि मज्जतः । दृष्टवा दुर्योधन: क्षिप्रमुपायात् तममर्षित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥികൾ, ഗജങ്ങൾ, കുതിരകൾ, പടയാളികൾ പോലും അഭിമന്യു-രൂപിയായ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്നതുപോലെ കണ്ടു, അമർഷം കത്തിയ ദുര്യോധനൻ വേഗത്തിൽ അവനെ ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞെത്തി.
Verse 30
तयो: क्षणमिवापूर्ण: संग्राम: समपद्यत । अथाभवत् ते विमुख: पुत्र: शरशताहत:,उन दोनोंमें एक क्षणतक अधूरा-सा युद्ध हुआ। इतनेहीमें आपका पुत्र दुर्योधन सैकड़ों बाणोंसे आहत होकर वहाँसे भाग गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരിരുവരുടെയും പോരാട്ടം ഒരു ക്ഷണം മാത്രമേ ഉണ്ടായുള്ളൂ; അപൂർണ്ണമായതുപോലെ. പിന്നെ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകളാൽ പരിക്കേറ്റ് പിൻമാറി അവിടെ നിന്ന് ഓടി മാറി.
Verse 44
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगनन््युवधपर्वमें आभिमन्युका पराक्रमविषयक चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവാന്തർഗതമായ അഭിമന്യുവധപർവത്തിൽ അഭിമന്യുവിന്റെ പരാക്രമം വർണ്ണിക്കുന്ന നാല്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 45
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दुर्योधनपराजये पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ അഭിമന്യുവധപർവാന്തർഗതമായ ദുര്യോധനപരാജയം വർണ്ണിക്കുന്ന നാല്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 131
एवमुकक््त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव वीर्यवान् । सुकल्पितेनोह्म॒मान: स्यन्दनेन विराजता
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ വീര്യവാൻ സൗഭദ്രനായ (അഭിമന്യുവിന്റെ) നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു. നന്നായി സജ്ജീകരിച്ച, മുഴങ്ങുന്ന, ദീപ്തിമാനമായ രഥത്തിൽ വിരാജിച്ച് മുന്നേറി।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts admiration for dharma-grounded valor with the rapid shift to retaliatory escalation after personal loss, showing how ethical framing and reactive grief coexist in leadership decisions.
Battlefield outcomes are strongly coupled to morale and command cohesion: the fall of a prominent figure can trigger disorder, while concentrated leadership response can temporarily restore coordination—though often at ethical cost.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level reflection is indirect, conveyed through Dhṛtarāṣṭra’s evaluative astonishment and Sañjaya’s clinical reporting of morale, attachment, and escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.