Adhyaya 44
अभिमन्योर् विक्रमः — Abhimanyu’s Disruptive Advance and the Gāndharva-astra Counter
Upa-parva: Abhimanyu-Vikrama (Battlefield Episode within Droṇa-parva)
Sañjaya reports that Abhimanyu, likened to Kāla (time/death) for his battlefield impact, drives into the opposing host with Indra-like vigor. He seizes Satyaśravas in the press of combat, prompting multiple mahārathas to surge forward competitively, each seeking the first strike. The army’s movement is described through oceanic and storm metaphors—units are drawn in and do not return, and the host trembles as if a ship in rough waters—signaling morale destabilization. Rukmaratha, son of the Madra ruler, attempts to rally the frightened troops and vows to capture Abhimanyu alive; he attacks with volleys but is swiftly disabled in a counter, his weapon and body struck down. Shalya’s associates then surround Abhimanyu with dense arrow-rain, briefly rendering him ‘invisible’ under missiles; Duryodhana interprets this as near-fatal overwhelm. Abhimanyu, heavily pierced and angered, employs the Gāndharva-astra (acquired by Arjuna from Gandharvas) and illusionary rathacaryā techniques, appearing manifold, confusing opponents, and inflicting severe losses—cutting weapons, standards, drivers, limbs, and heads—until Duryodhana advances, and the engagement transitions into a direct clash under sustained arrow-wounds.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताते हैं कि जयद्रथ द्वारा रोके जाने पर भी पाण्डव-पक्ष की विजय-लालसा थमती नहीं; उसी क्षण सत्यसंध, दुर्धर्ष, तेजस्वी अभिमन्यु अकेला ही कौरव-सेना के भीतर मकर की भाँति समुद्र में प्रवेश करता है। → अभिमन्यु बाण-वर्षा से कौरव-सेना में क्षोभ मचा देता है; रथसत्तम योद्धा उसे चारों ओर से घेरते हैं, रथ-रथ की टक्कर, शस्त्रों की झंकार और निरन्तर शर-वृष्टि से रणभूमि उबल उठती है। → विघ्न डालने के लिए वृषसेन का सारथि अभिमन्यु के रथ-प्रवाह में बाधा पहुँचाता है, पर अभिमन्यु क्षण भर में ही लोहमय कवचधारी वसातीय को दूरपाती बाण से हृदय में बेधकर धराशायी कर देता है; उसके क्रोध-प्रहार से शत्रुओं के धनुष, बाण, अंग-प्रत्यंग और शिर कटते दिखते हैं, और स्वर्णाभरणों की चमक ही दूर से दीखती रह जाती है। → कौरव-पंक्तियाँ क्षणिक रूप से टूटती हैं; अभिमन्यु का पराक्रम रणभूमि पर भय और विस्मय दोनों फैलाता है, और उसके चारों ओर पड़े कटे अस्त्र-शस्त्र व स्वर्णाभरण उसकी विजय-लहर का प्रमाण बनते हैं। → अभिमन्यु के इस उन्मत्त वेग को रोकने हेतु कौरव-पक्ष और अधिक कठोर घेरा कसने को उद्यत होता है—अगला प्रहार किस ओर से आएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बछ। ऑफर चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम और उसके द्वारा वसातीय आदि अनेक योद्धाओंका वध संजय उवाच सैन्धवेन निरुद्धेषु जयगृद्धिषु पाण्डुषु । सुघोरमभवदसयुद्ध॑ त्वदीयानां परै: सह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ജയലോലരായ പാണ്ഡവരെ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ തടഞ്ഞപ്പോൾ, നിന്റെ സൈന്യത്തിനും ശത്രുക്കൾക്കും ഇടയിൽ അത്യന്തം ഭീകരമായ യുദ്ധം ഉണ്ടായി.
Verse 2
प्रविश्याथार्जुनि: सेनां सत्यसंधो दुरासद: । व्यक्षो भयत तेजस्वी मकर: सागरं यथा
അതിനുശേഷം സത്യസന്ധനും ദുർജ്ജയനും തേജസ്വിയുമായ അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു നിന്റെ സൈന്യത്തിനകത്ത് കടന്ന്, മഹാമകരൻ സമുദ്രത്തെ കലക്കുന്നതുപോലെ വലിയ കലഹം സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 3
त॑ तथा शरवर्षेण क्षोभयन्तमरिन्दमम् । यथा प्रधाना: सौभद्रमभ्ययू रथसत्तमा:
ശത്രുദമൻ (അഭിമന്യു) ശരവർഷംകൊണ്ട് കൗരവസേനയെ കലക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ സേനയിലെ അഗ്രഗണ്യ മഹാരഥന്മാർ—ശ്രേഷ്ഠ രഥയോദ്ധാക്കൾ—ഒരുമിച്ച് സൗഭദ്രനെ ആക്രമിക്കാൻ മുന്നേറി.
Verse 4
तेषां तस्य च सम्मर्दो दारुग: समपद्यत | सृजतां शरवर्षाणि प्रसक्तममितौजसाम्,उस समय अति तेजस्वी कौरव योद्धा परस्पर सटे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे। उनके साथ अभिमन्युका भयंकर युद्ध होने लगा
അപ്പോൾ അവരുടെയും അവന്റെയും ഇടയിൽ ഭയങ്കരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി; അപാരശക്തിയുള്ള യോദ്ധാക്കൾ അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ കുടുങ്ങി തുടർച്ചയായി ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 5
रथव्रजेन संरुद्धस्तैरमित्रैस्तथा5<र्जुनि: । वृषसेनस्य यन्तारं हत्वा चिच्छेद कार्मुकम्
ശത്രുക്കൾ രഥസമൂഹംകൊണ്ട് അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യുവിനെ എല്ലാടവും വളഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും, അവൻ വൃഷസേനന്റെ സാരഥിയെ വീഴ്ത്തി അവന്റെ ധനുസ്സും മുറിച്ചുകളഞ്ഞു.
Verse 6
तस्य विव्याध बलवान् शरैरश्वानजिद्दागै: । वातायमानैरथ तैरश्वैरपह्तो रणात्
അപ്പോൾ ബലവാനായ വൃഷസേന നേരെ പാഞ്ഞെത്തുന്ന വേഗമേറിയ ശരങ്ങളാൽ അഭിമന്യുവിന്റെ കുതിരകളെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. അതിനാൽ ആ കുതിരകൾ കാറ്റുപോലെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു, അവനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ദൂരത്തേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി.
Verse 7
तेनान्तरेणाभिमन्योर्यन्तापासारयद् रथम् । रथव्रजास्ततो हृष्टा: साधु साथ्विति चुक्कुशु:
ഇങ്ങനെ അഭിമന്യുവിന്റെ ശ്രമത്തിൽ തടസ്സം വന്നതോടെ വൃഷസേനന്റെ സാരഥി തന്റെ രഥം അവിടെ നിന്ന് മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി. അത് കണ്ടു അവിടെ കൂടിയിരുന്ന രഥയോദ്ധാക്കളുടെ സംഘം ആഹ്ലാദത്തോടെ ‘സാധു! സാധു!’ എന്നു വിളിച്ചുകൂവി.
Verse 8
तं॑ सिंहमिव संक्रुद्धं प्रमथ्नन्तं शरैररीन् । आरादायान्तमभ्येत्य वसातीयो< भ्ययाद् द्रुतम्
സിംഹത്തെപ്പോലെ ഉഗ്രകോപത്തോടെ, അമ്പുകളാൽ ശത്രുസേനയെ തകർത്തുകൊണ്ട് അടുത്തേക്ക് മുന്നേറുന്ന അഭിമന്യുവിനെ കണ്ട വസാതീയൻ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് വന്ന് അവനെ നേരിടാൻ പാഞ്ഞു।
Verse 9
सो5भिमन्युं शरै:षष्ट्या रुक्मपुड्खैरवाकिरत् । अब्रवीच्च न मे जीवज्जीवतो युधि मोक्ष्यसे,उसने अभिमन्युपर सुवर्णमय पंखवाले साठ बाण बरसाये और कहा--“अब तू मेरे जीते-जी इस युद्धमें जीवित नहीं छूट सकेगा,
അവൻ പൊന്നുപോലെ തിളങ്ങുന്ന ചിറകുകളുള്ള അറുപത് അമ്പുകൾ അഭിമന്യുവിന് മേൽ വർഷിപ്പിച്ചു; പിന്നെ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ നീ ഈ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.”
Verse 10
तमयस्मयवर्माणमिषुणा दूरपातिना । विव्याध हृदि सौभद्र: स पपात व्यसु: क्षितौ
അപ്പോൾ സൗഭദ്രനായ അഭിമന്യു ദൂരത്തേക്ക് പായുന്ന അമ്പുകൊണ്ട് ഇരുമ്പുകവചധാരിയായ വസാതീയന്റെ ഹൃദയം തുളച്ചു; അവൻ പ്രാണനറ്റവനായി ഭൂമിയിൽ വീണു।
Verse 11
वसातीयं हत॑ दृष्टवा क्रुद्धा: क्षत्रियपुड़वा: । परिवत्रुस्तदा राजंस्तव पौत्रं जिघांसव:
രാജാവേ! വസാതീയൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ, ക്രോധം കത്തിയ ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠർ നിന്റെ പൗത്രനായ അഭിമന്യുവിനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ അപ്പോൾ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് വളഞ്ഞു.
Verse 12
विस्फारयन्तक्षापानि नानारूपाण्यनेकश: । तद् युद्धमभवद् रौद्रं सौभद्रस्यारिभि: सह,वे अपने नाना प्रकारके धनुषोंकी बारंबार टंकार करने लगे। सुभद्राकुमारका शत्रुओंके साथ वह बड़ा भयंकर युद्ध हुआ
അവർ പലവിധത്തിലുള്ള വില്ലുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മുഴക്കിത്തുടങ്ങി. അപ്പോൾ സൗഭദ്രനായ അഭിമന്യുവിനും ശത്രുക്കൾക്കും ഇടയിലെ യുദ്ധം രൗദ്രവും ഭീകരവുമായിത്തീർന്നു।
Verse 13
तेषां शरान् सेष्वसनान् शरीराणि शिरांसि च | सकुण्डलानि ख्ग्वीणि क्रुद्धश्चिच्छेद फाल्गुनि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) അവരുടെ ധനുസ്സുകളും അമ്പുകളും, ശരീരങ്ങളും, മാലയും കുണ്ഡലങ്ങളും ധരിച്ച തലകളെയും വരെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയിൽ നിർദയമായ കൃത്യതയോടെ കഷ്ണംകഷ്ണമായി വെട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു।
Verse 14
सखडूगा: साड््गुलित्राणा: सपट्टिशपरश्व धा: । अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:,सोनेके आभूषणोंसे विभूषित उनकी भुजाएँ खड्ग, दस्ताने, पट्टिश और फरसोंसहित कटी दिखायी देने लगीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പോരിൽ വെട്ടി വേർപെട്ട ഭുജങ്ങൾ അവിടെ ചിതറിക്കിടക്കുന്നതായി കണ്ടു; അവ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവയും, വാൾ, കൈരക്ഷ, പട്ടിശം, പരശു എന്നിവയോടുകൂടിയവയും ആയിരുന്നു।
Verse 15
स्रग्भिरा भरणैर्वस्त्रै: पातितैश्न महाभुजै: । वर्मभिश्नर्मभिहरिर्मुकुटैश्छत्रचामरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഭൂമി വീണുകിടന്ന മാലകൾ, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ; വെട്ടി വീണ മഹാഭുജങ്ങൾ; ഉത്തമ കവചങ്ങളും പരിചകളും; കൂടാതെ മനോഹര മുകുടങ്ങൾ, ഛത്രങ്ങൾ, ചാമരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 16
उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । अक्षेविमिथितैश्वक्रैर्भग्नैश्व बहुधा युगैः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഭൂമി യുദ്ധത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളാൽ പടർന്നുകിടന്നു—ഉപകരണങ്ങളും സാമഗ്രികളും, രഥപീഠങ്ങൾ, ഈഷാദണ്ഡങ്ങളും ദണ്ഡങ്ങളും, ബന്ധുരങ്ങൾ, ചിതറിപ്പൊടിഞ്ഞ അക്ഷങ്ങൾ, തകർന്ന ചക്രങ്ങൾ, പലവിധം ഒടിഞ്ഞ യുഗങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട്।
Verse 17
अनुकर्ष: पताकाभिस्तथा सारथिवाजिभि: । रथैश्न भग्नैनगिश्ष हतै: की्णाभवन्मही
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വലിക്കയറുകൾ, പതാകകൾ, സാരഥികൾ, കുതിരകൾ; തകർന്ന രഥങ്ങൾ, കൊല്ലപ്പെട്ട ഗജങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ആ ഭൂമി മുഴുവൻ ചിതറിക്കിടന്ന് മൂടപ്പെട്ടു।
Verse 18
निहतै: क्षत्रिय: श्रै्नानाजनपदेश्वरै: । जयगृद्धैर्व॒ता भूमिर्दारुणा समपद्यत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിജയലോഭത്തിൽ മുങ്ങിയ, പല ജനപദങ്ങളുടെ അധിപതികളായ ക്ഷത്രിയവീരന്മാർ ആ യുദ്ധത്തിൽ നിഹതരായി. അവരുടെ ശവങ്ങൾ ചുറ്റുമെല്ലാം പടർന്നതോടെ ഭൂമി ഭീകരമായി തോന്നി.
Verse 19
दिशो विचरतस्तस्य सर्वाश्च प्रदिशस्तथा । रणे5भिमन्यो: क्रुद्धस्य रूपमन्तरधीयत,उस रफणक्षेत्रमें कुृपित होकर सम्पूर्ण दिशा-विदिशाओंमें विचरते हुए अभिमन्युका रूप अदृश्य हो गया था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ അഭിമന്യു എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ഉപദിക്കുകളിലും സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ രൂപം കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 20
काज्चनं यद्यदस्यासीद् वर्म चाभरणानि च । धनुषश्च शराणां च तदपश्याम केवलम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവനിൽ സ്വർണമയമായി തിളങ്ങിയതെല്ലാം—കവചവും ആഭരണങ്ങളും, കൂടാതെ ധനുസ്സും അമ്പുകളും—അവ മാത്രമേ ഞങ്ങൾ കണ്ടുള്ളൂ.
Verse 21
उसके कवच, आभूषण, धनुष और बाणके जो-जो अवयव सुवर्णमय थे, केवल उन्हींको हम दूरसे देख पाते थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഒരു വീരനും കണ്ണുയർത്തി അവനെ നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അമ്പുകളാൽ യോദ്ധാക്കളുടെ ജീവൻ കവർന്നു, വ്യൂഹത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ അവൻ ആകാശത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 44
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे चतुश्नत्वारिंशो5ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ, അഭിമന്യുവിന്റെ പരാക്രമം വിവരിക്കുന്ന നാല്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The episode juxtaposes individual valor with collective containment: whether coordinated mass attack and attempted live-capture are ethically compatible with ideals of fair combat, especially when morale collapse incentivizes extreme measures.
The narrative frames battlefield outcomes as a convergence of agency and kāla: excellence can reverse tactical disadvantage (through skill and astra-vidyā), yet the wider field remains governed by volatility, fear, and time’s impersonal pressure.
No explicit phalaśruti is presented in the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Sañjaya’s similes (ocean, storm, Kāla), guiding the listener to interpret events as morally and psychologically consequential within the war’s larger arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.