Adhyaya 36

Verse 1

अड--#क+ षट्त्रिशो5ध्याय: अभिमन्युका उत्साह तथा उसके द्वारा कौरवोंकी चतुरंगिणी सेनाका संहार संजय उवाच सौभद्रस्तद्‌ वच: श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमत: । अचोदयत यन्तारं द्रोणानीकाय भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ബുദ്ധിമാനായ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ മുൻവാക്കുകൾ കേട്ട സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യു, തന്റെ സാരഥിയെ ദ്രോണസേനാവ്യൂഹത്തിലേക്ക് നീങ്ങാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു।

Verse 2

तेन संचोद्यमानस्तु याहि याहीति सारथि: । प्रत्युवाच ततो राजन्नभिमन्युमिदं वच:,राजन्‌! “चलो, चलो” ऐसा कहकर अभिमन्युके बारंबार प्रेरित करनेपर सारथिने उससे इस प्रकार कहा--

ഇങ്ങനെ “പോകൂ, പോകൂ” എന്ന് ആവർത്തിച്ച് പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട സാരഥി, ഹേ രാജാവേ, അപ്പോൾ അഭിമന്യുവിനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 3

अतिभारोथयमायुष्मन्नाहितस्त्वयि पाण्डवै: । सम्प्रधार्य क्षणं बुद्धा ततस्त्वं योद्धुमहसि

ആയുഷ്മാനേ! പാണ്ഡവർ നിന്റെ മേൽ അത്യന്തം ഭാരമുള്ള ചുമതല ഏല്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഒരു ക്ഷണം നിൽക്കി ബുദ്ധിയോടെ ആലോചിച്ച് ധർമ്മം നിശ്ചയിക്ക; പിന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യുക।

Verse 4

आचार्यो हि कृती द्रोण: परमास्त्रे कृतश्रम: । अत्यन्तसुखसंवृद्धस्त्वं चायुद्धविशारद:

ദ്രോണാചാര്യൻ സത്യത്തിൽ കൃതിയാണ്; പരമാസ്ത്രങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം മഹാശ്രമം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ നീ അത്യന്തം സുഖസൗകര്യങ്ങളിൽ വളർന്നവൻ; യുദ്ധകലയിൽ അദ്ദേഹത്തോളം നിപുണനല്ല।

Verse 5

! ४ है उस पक * हि ० ततो$भिमन्यु: प्रहसन्‌ सारथिं वाक्यमत्रवीत्‌ । सारथे को न्वयं द्रोण: समग्रं क्षत्रमेव वा

അപ്പോൾ അഭിമന്യു ചിരിച്ചുകൊണ്ട് സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു—“സാരഥേ! എനിക്കെന്ത് ദ്രോണൻ? അല്ലെങ്കിൽ മുഴുവൻ ക്ഷത്രിയസമൂഹം തന്നെയെന്ത്?”

Verse 6

ऐरावतगतं शक्रं सहामरगणैरहम्‌ | अथवा रुद्रमीशानं सर्वभूतगणार्चितम्‌ । योधयेयं रणमुखे न मे क्षत्रेड्द्य विस्मय:

ഞാൻ രണമുഖത്ത് ഐരാവതത്തിൽ ഇരുന്ന ദേവഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ശക്രനോടും (ഇന്ദ്രനോടും) യുദ്ധം ചെയ്യാം; അല്ലെങ്കിൽ സർവ്വഭൂതഗണങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്ന ഈശാനനായ രുദ്രനോടും. അതുകൊണ്ട് ഇന്ന് ഈ ക്ഷത്രിയസമൂഹത്തോടു പോരാടുന്നതിൽ എനിക്ക് യാതൊരു വിസ്മയവും ഇല്ല।

Verse 7

न ममैतद्‌ द्विषत्सैन्यं कलामहति षोडशीम्‌ | अपि विश्वजितं विष्णु मातुलं प्राप्प सूतज

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ വൈരിസൈന്യം എന്റെ ശക്തിയുടെ പതിനാറിലൊന്നിനും തുല്യമല്ല. എന്നിരുന്നാലും, ഹേ സൂതപുത്രാ, സർവ്വജയിയായ എന്റെ മാതുലൻ വിഷ്ണു ഈ സംഘർഷത്തിൽ എത്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 8

अभिमन्युश्व तां वाचं कदर्थीकृत्य सारथे:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭിമന്യു ആ വാക്കിനെ അനുചിതമെന്നു തള്ളിക്കളഞ്ഞു; യുദ്ധഭൂമിക്ക് യോജിച്ച അടിയന്തരതയും ധർമ്മനിശ്ചയവും കൊണ്ട് സാരഥിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 9

ततः संनोदयामास हयानाशु त्रिहायनान्‌

അതിനുശേഷം അവൻ മൂന്നു വയസ്സുള്ള കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ പ്രേരിപ്പിച്ചു; രഥം പുതുവേഗത്തോടെ മുന്നോട്ട് പായിച്ചു.

Verse 10

ते प्रेषिता: सुमित्रेण द्रोणानीकाय वाजिन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സുമിത്രൻ അയച്ച കുതിരപ്പട ദ്രോണന്റെ വ്യൂഹത്തേയ്ക്ക് വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു; അമ്പുവർഷംപോലെ.

Verse 11

तमुदीक्ष्य तथा<<यान्तं सर्वे द्रोणपुरोगमा: । अभ्यवर्तन्त कौरव्या: पाण्डवाश्व तमन्वयु:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അങ്ങനെ മുന്നേറുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ദ്രോണനെ മുൻപാക്കി എല്ലാ കൗരവവീരരും മുന്നോട്ട് നീങ്ങി അവനെ നേരിടാൻ നിന്നു; പാണ്ഡവയോദ്ധാക്കൾ അവനെ പിന്തുടർന്ന് അടുത്ത് ചേർന്ന് പിന്തുണച്ചു.

Verse 12

स कर्णिकारप्रवरोच्छित ध्वज: सुवर्णवर्मार्जुनिरर्जुनादू वर: । युयुत्सया द्रोणमुखान्‌ महारथान्‌ समासदत्‌ सिंहशिशुर्यथा द्विपान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണികാരചിഹ്നം പതിഞ്ഞ ഉയർന്ന ശ്രേഷ്ഠധ്വജധാരിയും സ്വർണകവചധാരിയും ആയ അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു, വീര്യത്തിൽ പിതാവായ അർജുനനെയും മറികടന്നു. യുദ്ധേച്ഛയിൽ ജ്വലിച്ച് ദ്രോണപ്രമുഖ മഹാരഥന്മാരെ നേരെ സിംഹശിശു ആനകളിലേക്കു പാഞ്ഞുചാടുന്നതുപോലെ ആക്രമിച്ചു।

Verse 13

ते विंशतिपदे यत्ता: सम्प्रहारं प्रचक्रिरे । आसीद्‌ गाज् इवावर्तो मुहूर्तमुदधाविव

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭിമന്യു ഇരുപത് പടി മുന്നേറിയതുമാത്രം, ദ്രോണാചാര്യപ്രമുഖ യോദ്ധാക്കൾ നേരിടാൻ ഒരുങ്ങി അവനെ പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി. അവൻ ആ സൈന്യസമുദ്രത്തിലേക്ക് കടന്നതോടെ കുറച്ചുനേരം ഗംഗയുടെ ചുഴികളോടുകൂടിയ ജലം സമുദ്രത്തിൽ ചേരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന പോലെ ഒരു ചുഴലിക്കാറ്റുപോലുള്ള കലക്കം പടർന്നു।

Verse 14

शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितेरतरम्‌ । संग्रामस्तुमुलो राजन्‌ प्रावर्तत सुदारुण:,राजन! युद्धमें तत्पर हो एक-दूसरेपर घातक प्रहार करते हुए उन शूरवीरोंमें अत्यन्त दारुण एवं भयंकर संघर्ष होने लगा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന ആ ശൂരന്മാർ പരസ്പരം മാരകപ്രഹാരങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തിത്തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അത്യന്തം കലഹഭരിതവും ദാരുണവും ഭയങ്കരവുമായ ഒരു സംഗരം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു।

Verse 15

प्रवर्तमाने संग्रामे तस्मिन्नतिभयंकरे । द्रोणस्य मिषतो व्यूहं भित्वा प्राविशदार्जुनि:,वह अति भयंकर संग्राम चल ही रहा था कि द्रोणाचार्यके देखते-देखते अर्जुनकुमार अभिमन्यु व्यूह तोड़कर भीतर घुस गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ആ സംഗരം തുടരുമ്പോൾ തന്നെ, ദ്രോണൻ നോക്കി നിൽക്കേ അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു വ്യൂഹം ഭേദിച്ച് അതിനകത്ത് കടന്നു।

Verse 16

(तदभेद्यमनाधृष्य॑ द्रोणानीकं सुदुर्जयम्‌ । भित्त्वा$<र्जुनिरसम्भ्रान्तो विवेशाचिन्त्यविक्रम: ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അചിന്ത്യവിക്രമനായ അഭിമന്യു അല്പവും വിറയാതെ ദ്രോണന്റെ അഭേദ്യവും അനാധൃഷ്യവും അത്യന്തം ദുര്ജയവുമായ സൈന്യവ്യൂഹം ഭേദിച്ച് അകത്ത് കടന്നു. അകത്ത് കയറി ശത്രുസംഘങ്ങളെ വധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മഹാബലനെ, ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിയ ഗജാരോഹികൾ, അശ്വാരോഹികൾ, രഥികൾ, പദാതികൾ എന്നിങ്ങനെ തരംഗങ്ങളായി വന്നവർ നാലുവശത്തുനിന്നും വളഞ്ഞു।

Verse 17

नानावादित्रनिनदै: &्ष्वेडितोत्क्ुष्टगर्जितै: । हुंकारैः सिंहनादैश्व तिष्ठ तिछ्ठेति नि:स्वनै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നാനാവിധ വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം, കോലാഹലം, കൂർമ്മമായ വിസിൽ, ഉല്ലാസഗർജ്ജനം, ലല്കാരം, ഹുങ്കാരം, സിംഹനാദം എന്നിവയോടെ, വീണ്ടും വീണ്ടും “നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ” എന്ന് മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ആ വീരന്മാർ മുന്നേറി. ആനകളുടെ ചീഘ്ഗാരം, ഘുങ്ഘുരുകളുടെ റുണ്ഝുണ, അട്ടഹാസം, കൈതട്ടലിന്റെ ശബ്ദം, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘർഘരാഹടം—ഇവയാൽ ഭൂമിയെ മുഴങ്ങിച്ചൊലിപ്പിച്ച് അവർ അർജുനപുത്രന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവീണു; ആയുധങ്ങൾക്ക് മുമ്പേ ശബ്ദം തന്നെ ഭയം പ്രഹരിച്ചതുപോലെ.

Verse 18

घोरैहलहलाशब्दैर्मा गास्तिष्ठैह्ि मामिति । असावहममुत्रेति प्रवदन्तो मुहुर्मुहु:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭയങ്കരമായ “ഹലഹലാ” വിളികളിനിടയിൽ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും മുഴക്കി—“പോകരുത്, നിൽക്കൂ! എന്റെ അടുക്കൽ വരൂ! ഞാൻ ഇവിടെ—അവൻ അവിടെ!” എന്ന്. ഇങ്ങനെ തുടർച്ചയായി വെല്ലുവിളിച്ചുകൊണ്ട്, ആനകളുടെ ചീഘ്ഗാരം, ഘുങ്ഘുരുകളുടെ റുണ്ഝുണ, ഉച്ചത്തിലുള്ള ചിരി, കൈതട്ടലിന്റെ ശബ്ദം, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഘർഘരാഹടം എന്നിവകൊണ്ട് ഭൂമിയെ മുഴങ്ങിച്ചൊലിപ്പിച്ച് അവർ അർജുനപുത്രന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവീണു.

Verse 19

बंहितै: सिंजितैहासि: करनेमिस्वनैरपि । संनादयन्तो वसुधामभिदुद्रवुराजुनिम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— വാദ്യങ്ങളുടെ മുഴക്കം, ആഭരണങ്ങളുടെ ഝങ്കാരം, ഉച്ചത്തിലുള്ള അട്ടഹാസം, രഥചക്രങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനം—ഇവകൊണ്ട് ഭൂമിയെ മുഴങ്ങിച്ചൊലിപ്പിച്ച് അവർ നേരെ അർജുനപുത്രന്റെ മേൽ പാഞ്ഞു.

Verse 20

तेषामापततां वीर: शीघ्रयोधी महाबल: । क्षिप्रास्त्रो न्यवधीद्‌ राजन्‌ मर्मज्ञो मर्मभेदिभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, തനിക്കു നേരെ പാഞ്ഞുവന്നവരെ നേരിടാൻ ആ മഹാബലവാൻ വീരൻ (അഭിമന്യു) വേഗയുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും ക്ഷിപ്രമായി അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നവനും ആയിരുന്നു. മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ അറിഞ്ഞവനായി, മർമ്മഭേദക ബാണങ്ങളാൽ മുന്നേറിയ ശത്രുക്കളെ അവൻ വധിക്കുവാൻ തുടങ്ങി.

Verse 21

ते हन्यमाना विवशा नानालिऊ्लेः शितै: शरै: । अभिपेतु: सुबहुश: शलभा इव पावकम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നാനാവിധ ലാഞ്ഛനങ്ങളുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട അവർ നിർവശരായി; അനേകം കൗരവവീരർ ഭൂമിയിൽ വീണു—ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലേക്കു ശലഭക്കൂട്ടം പതിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 22

ततस्तेषां शरीरैश्व॒ शरीरावयवैश्व सः । संतस्तार क्षितिं क्षिप्रं कुशै्वेदिमिवाध्वरे

അപ്പോൾ അവൻ അവരുടെ ശരീരങ്ങളാലും ഛേദിക്കപ്പെട്ട അവയവങ്ങളാലും ഭൂമിയെ ക്ഷിപ്രമായി മൂടി—യാഗത്തിൽ വേദിക്കുമേൽ കുശപ്പുല്ല് വിരിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 23

बद्धगोधाड्गुलित्राणानू सशरासनसायकान्‌ | सासिचर्माड्कुशाभीषून्‌ सतोमरपरश्चधान्‌

മഹാരാജാ! അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു നിങ്ങളുടെ സഹസ്രങ്ങളായ യോദ്ധാക്കളുടെ ഭുജങ്ങൾ ക്ഷണത്തിൽ വെട്ടിമാറ്റി—ഗോധാചർമ്മത്തിൽ ചെയ്ത അങ്കുലിത്രാണങ്ങൾ കെട്ടിയതും, ധനുസ്സും ബാണവും ശോഭിച്ചതും; ചിലർക്കു വാൾ-കവചം, അങ്കുശം, കുതിരക്കയറുകൾ; മറ്റുചിലർക്കു തോമരവും പരശുവും ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 24

सगदायोगुडप्रासान्‌ सर्ितोमरपट्टिशान्‌ | सभिन्दिपालपरिघान्‌ सशक्तिवरकम्पनान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: മഹാരാജാ! അഭിമന്യു നിങ്ങളുടെ സഹസ്രങ്ങളായ സൈനികരുടെ ഭുജങ്ങൾ വെട്ടിമാറ്റി—അവയിൽ ഗദ, ഭാരമുള്ള മുദ്ഗരം, പ്രാസം, ഋഷ്ടി, തോമരം, പട്ടിശം, ഭിന്ദിപാലം, പരിഘം, ശ്രേഷ്ഠ ശക്തി, കൂടാതെ ‘കമ്പന’ എന്ന പ്രസിദ്ധ ആയുധവും ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 25

सप्रतोदमहाशड्खान्‌ सकुन्तान्‌ सकचग्रहान्‌ । समुद्गरक्षेपणीयान्‌ सपाशपरिघोपलान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: മഹാരാജാ! പ്രതോദം, മഹാശംഖം, കുന്തം, ശത്രുവിന്റെ ചുടി പിടിച്ച പിടിത്തം, എറിയാവുന്ന മുദ്ഗരം, പാശം, പരിഘം, കല്ലുകഷണങ്ങൾ എന്നിവ വഹിച്ച ഭുജങ്ങളെയും അവൻ വെട്ടിമാറ്റി।

Verse 26

सकेयूराज्गदान्‌ बाहून्‌ हृद्यगगन्धानुलेपनान्‌ संचिच्छेदार्जुनिस्तूर्ण त्॒वदीयानां सहस्रश:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: മഹാരാജാ! അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു നിങ്ങളുടെ സഹസ്രങ്ങളായ യോദ്ധാക്കളുടെ ഭുജങ്ങൾ ക്ഷണത്തിൽ വെട്ടിമാറ്റി—കേയൂരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ഹൃദയഹാരിയായ സുഗന്ധലേപനം പുരട്ടിയതുമായ ഭുജങ്ങളെ।

Verse 27

तैः स्फुरद्धिर्महाराज शुशुभे भू: सुलोहितै: । पज्चास्यै: पन्नगैश्छिन्नैर्गरुडेनेव मारिष

മഹാരാജാവേ! രക്തചുവപ്പിൽ മുക്കി ഇനിയും വിറയുന്ന ആ അവയവങ്ങളാൽ ഭൂമി ദീപ്തമായി—ഗരുഡൻ ചിന്നിച്ചെറുത്ത പഞ്ചഫണിയുള്ള സർപ്പദേഹങ്ങൾ കൊണ്ട് നിലം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ.

Verse 28

सुनासाननकेशान्तैरब्रणैश्वारुकुण्डलै: । संदष्टौष् पुटै: क्रोधात्‌ क्षरद्धि: शोणितं बहु

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സുന്ദരമായ മൂക്കും മുഖവും കേശാന്തഭാഗവും ഉള്ള, പുണ്ണോ മുറിവോ എന്ന അടയാളമില്ലാത്ത, മനോഹര കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ദീപ്തമായ; ക്രോധത്തിൽ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ ഞെരിഞ്ഞ അധരങ്ങളോടെ ധാരാളം രക്തം ഒഴുകുന്ന—അത്തരം ശത്രുശിരസ്സുകളാൽ അഭിമന്യു അവിടെ ഭൂമിയെ മൂടി.

Verse 29

स चारुमुकुटोष्णीषैर्मणिरत्नविभूषितै: । विनालनलिनाकारैर्दिवाकरशशिप्रभै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സുന്ദരമായ മുകുടങ്ങളും ഉഷ്ണീഷങ്ങളും ധരിച്ച, മണിരത്നങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതമായ, തണ്ടില്ലാതെ വിരിഞ്ഞ താമരപോലെ തോന്നുന്ന, സൂര്യചന്ദ്രപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായ ആ ശത്രുശിരസ്സുകളാൽ അഭിമന്യു അവിടെ ഭൂമിയെ പാതിച്ചുപോലെ മൂടി.

Verse 30

हितप्रियंवदैः काले बहुभि: पुण्यगन्धिभि: । द्विषच्छिरोभि: पृथिवीं स वै तस्तार फाल्गुनि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്നേരം, യഥാകാലത്ത് ഹിതവും പ്രിയവും ആയ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞിരുന്ന, പുണ്യസുഗന്ധങ്ങളാൽ സുഗന്ധിതമായ അനേകം ശത്രുശിരസ്സുകളാൽ ഫാൽഗുനി (അഭിമന്യു) അവിടെ ഭൂമിയെ പാതിച്ചു.

Verse 31

अभिमन्युके द्वारा कौरव-सेनाके प्रमुख वीरोंका संहार गन्धर्वनगराकारान्‌ विधिवत्‌ कल्पितान्‌ रथान्‌ । वीषामुखान द्वित्रिवेणून्‌ न्यस्तदण्डकबन्धुरान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗരവസേനയിലെ പ്രമുഖ വീരന്മാരെ സംഹരിച്ച അഭിമന്യു, ഗന്ധർവനഗരംപോലെ വിശാലവും വിധിപൂർവ്വം അണിയിച്ചൊരുക്കിയതുമായ അനേകം രഥങ്ങളെ തന്റെ അമ്പുകളാൽ തകർത്ത് ചിതറിച്ചു. രഥങ്ങളുടെ പ്രധാന ഈഷാദണ്ഡങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞു; ദ്വി-ത്രിവേണുകൾ ചിതറി; തൂണുകളും താങ്ങുകളും പിഴുതുപോയി; ബന്ധങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പോയി; താഴത്തെ ഘടനയും കൂബരാധാരവും പൊട്ടിപ്പിളർന്നു; ചക്രവളയങ്ങളും അരിപ്പാളികളും തകർന്നു; അലങ്കാരങ്ങളും ഇരിപ്പിടങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും നശിച്ചു. കുടകളും മറകളും വീണു; രഥാരൂഢ യോദ്ധാക്കൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ ശരപ്രഹാരത്തിൽ എല്ലാദിക്കുകളിലും ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങൾ അവശിഷ്ടങ്ങളായി.

Verse 32

विजड्घाकूबरांस्तत्र विनेमिदशनानपि | विचक्रोपस्करोपस्थान्‌ भग्नोपकरणानपि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ അഭിമന്യു തന്റെ ശരങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളുടെ ഗന്ധർവനഗരസദൃശമായ വിശാലവും വിധിപൂർവം സുസജ്ജിതവുമായ അനേകം രഥങ്ങളെ തുണ്ടുതുണ്ടാക്കി, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദൃശ്യനായി. ആ രഥങ്ങളുടെ ഈഷാദണ്ഡങ്ങൾ തകർന്നു; ത്രിവേണുക്കൾ ചൂർണ്ണമായി; സ്തംഭദണ്ഡങ്ങൾ പിഴുതുവീണു; ബന്ധനങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പോയി; ജംഘയും കൂബറും ഭഗ്നമായി; ചക്രങ്ങളുടെ മേൽഭാഗങ്ങളും അരകളും നശിച്ചു; അലങ്കാരങ്ങളും ഇരിപ്പിടങ്ങളും സർവ്വോപകരണങ്ങളും ചിതറിപ്പോയി. ഛത്രവും ആവരണവും വീണു; ആ രഥങ്ങളിലെ യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാവരും ഹതരായി—ഇങ്ങനെ സഹസ്രങ്ങളായ രഥങ്ങൾ ധ്വംസപ്പെട്ടു.

Verse 33

प्रपातितोपस्तरणान्‌ हतयोधान्‌ सहस्रश: । शरैविशकलीकुर्वन्‌ दिक्षु सर्वास्वदृश्यत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭിമന്യു എല്ലാദിക്കുകളിലും ദൃശ്യനായി; ശരങ്ങളാൽ ശത്രുരഥങ്ങളെ വിശകലീകരിച്ച്, അവയുടെ ഇരിപ്പിട-ഉപകരണങ്ങൾ തകർത്തുവീഴ്ത്തി, സഹസ്രങ്ങളായ യോദ്ധാക്കളെ ഹതനാക്കി. ഗന്ധർവനഗരസദൃശമായ വിശാല സുസജ്ജിത രഥങ്ങൾ ക്ഷണത്തിൽ ശിഥിലമായി.

Verse 34

पुनर्दधिपान्‌ द्विपारोहान्‌ वैजयन्त्यड्कुशध्वजान्‌ । तूणान्‌ वर्माण्यथो कक्ष्या ग्रैवेयांश्व॒ सकम्बलान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീണ്ടും അഭിമന്യു മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളുടെ ആനകളെയും ആനപ്പുറത്തുള്ള സവാരിക്കാരെയും പാകന്മാരെയും; അവരുടെ വൈജയന്തീ പതാകകൾ, അങ്കുശങ്ങൾ, ധ്വജങ്ങൾ; കൂടാതെ തൂണികൾ, വർമ്മങ്ങൾ, കക്ഷ്യാബന്ധങ്ങൾ, ഗ്രൈവേയങ്ങൾ, ആനകളുടെ കംബളാവരണങ്ങൾ എന്നിവയും വെട്ടിമുറിച്ചു.

Verse 35

घण्टा:शुण्डाविषाणाग्रान्‌ छत्रमाला: पदानुगान्‌ । शरैरनिशितधाराग्रै: शात्रवाणामशातयत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭിമന്യു അതിമൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളുടെ ഘണ്ടകൾ, ശുണ്ഡകൾ, ദന്താഗ്രങ്ങൾ, ഛത്രങ്ങൾ, മാലകൾ, കൂടാതെ പാദാനുഗ പാദരക്ഷകരെയും വെട്ടിവീഴ്ത്തി; ഇങ്ങനെ യുദ്ധമദ്ധ്യേ അവരുടെ ആഡംബരവും രക്ഷയും രണ്ടും തകർത്തു.

Verse 36

वनायुजानू्‌ पर्वतीयान्‌ काम्बोजानथ बाह्लिकान्‌ | स्थिरबालधिकर्णाक्षाञ्जवनान्‌ साधुवाहिन:,इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे षट्त्रिंशो5ध्याय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ വനായുജരും പർവതീയരും, കാംബോജരും ബാഹ്ലികരും; യവനരും ഉണ്ടായിരുന്നു—സ്ഥിരബലമുള്ളവർ, പ്രസ്ഫുട കർണ്ണനേത്രങ്ങളുള്ളവർ, ഉത്തമാശ്വവാഹിനിക്ക് പ്രസിദ്ധർ. ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ദ്രോണമർവണി അഭിമന്യുവധപർവണി അഭിമന്യുപരാക്രമേ ഷട്ത്രിംശോഽധ്യായഃ.

Verse 37

आरूढाज्गशिक्षितैर्योधै: शकक्‍्त्यृष्टिप्रासयोधिभि: । विध्वस्तचामरमुखान्‌ विप्रविद्धप्रकीर्णकान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അശ്വാരോഹണയുദ്ധത്തിൽ നന്നായി പരിശീലിതരും ശക്തി, ഋഷ്ടി, പ്രാസം മുതലായ ആയുധങ്ങളിൽ നിപുണരുമായ യോദ്ധാക്കൾ, മുൻനിരയും ധ്വജ-ചാമരങ്ങളും തകർന്നവരെ കുത്തിവീഴ്ത്തി ചിതറിച്ചു; യുദ്ധത്തിന്റെ കൊടുങ്കലത്തിൽ അവർ പരിക്കേറ്റ് ആശയക്കുഴപ്പത്തോടെ എല്ലാടവും പിരിഞ്ഞുവീണു.

Verse 38

निरस्तजिद्दानयनान्‌ निष्कीर्णान्त्रयकृद्घनान्‌ । हतारोहांश्छिन्नघण्टान्‌ क्रव्यादगणमोदकान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ജയഗർവ്വം തകർന്ന യോദ്ധാക്കൾ കിടന്നു; കണ്ണുകൾ നിശ്ചലവും നിർജീവവും; ആന്ത്രങ്ങൾ പുറത്തേക്ക് ചോർന്നു, ശരീരങ്ങൾ രക്തഭാരത്തിൽ കനത്തിരുന്നു. സവാരികൾ ഹതരായി; അവരുടെ മണികൾ മുറിഞ്ഞുവീണ് നിശ്ശബ്ദമായി; മാംസഭക്ഷികൾ ആനന്ദത്തോടെ കൂട്ടംകൂട്ടമായി ചേരുകയായിരുന്നു.

Verse 39

निकृत्तचर्मकवचान्‌ शकृन्मूत्रासृगाप्लुतान्‌ । निपातयजन्नश्ववरांस्तावकान्‌ स व्यरोचत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളെ—ചർമ്മവും കവചവും മുറിഞ്ഞു ചിതറിയതും, മല-മൂത്ര-രക്തത്തിൽ കുതിർന്നതുമായവയെ—അവൻ തുടർച്ചയായി വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ആ ഭീകരകർമ്മത്തിലേയും അവൻ ദീപ്തനായി തോന്നി.

Verse 40

एको विष्णुरिवाचिन्त्यं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्‌ | राजन्‌! आपके वनायुज

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഒറ്റയ്ക്കുള്ള വീരൻ അഭിമന്യു വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ അചിന്ത്യവും അത്യന്തം ദുഷ്കരവുമായ കര്‍മ്മം ചെയ്ത് ദീപ്തനായി; രഥം-ഗജം-അശ്വം എന്ന മൂന്നു അങ്കങ്ങളാൽ യുക്തമായ നിന്റെ മഹാബലം അവൻ മഥിച്ചു തകർത്തു.

Verse 41

यथासुरबल घोरें त्रयम्बकेण महौजसा । जैसे महान्‌ तेजस्वी त्रिनेत्रधारी भगवान्‌ रुद्रने असुरोंकी सेनाको मथ डाला था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഘോരയുദ്ധത്തിൽ മഹൗജസ്വിയായ ത്ര്യമ്പകൻ (രുദ്രൻ) അസുരസേനയെ മഥിച്ചുതകർത്തതുപോലെ, അർജുനപുത്രൻ അഭിമന്യു रणത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്കു അസഹ്യമായ കര്‍മ്മം ചെയ്ത് രഥ-ഗജ-അശ്വയുക്തമായ നിന്റെ സേനയെ ചവിട്ടിത്തകർത്തു.

Verse 42

एवमेकेन तां सेनां सौभद्रेण शितै: शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരിക്കൽ കാർത്തികേയൻ അസുരസൈന്യത്തെ തകർത്തുതരിപ്പിച്ചതുപോലെ, സൗഭദ്രൻ അഭിമന്യു ഒറ്റയ്ക്കായി തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ സമസ്ത കൗരവസൈന്യത്തെയും കീറിച്ചിതറിച്ചു. അത് കണ്ടപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രന്മാരും സൈനികരും ഭയാകുലരായി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കിത്തുടങ്ങി. അവരുടെ വായ് വരണ്ടു, കണ്ണുകൾ അസ്ഥിരമായി ചലിച്ചു, ശരീരമൊട്ടാകെ വിയർപ്പ് പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു, രോമാഞ്ചം ഉയർന്നു. ഇനി അവരുടെ ഉത്സാഹം യുദ്ധവിജയത്തിലല്ല—പലായനത്തിലേക്കാണ് തിരിഞ്ഞത്; ശത്രുവിനെ ജയിക്കാനുള്ള ആവേശം ഹൃദയത്തിൽ ലേശമാത്രവും ശേഷിച്ചില്ല.

Verse 43

भृशं विप्रहतां दृष्टवा स्कन्देनेवासुरीं चमूम्‌ । त्वदीयास्तव पुत्राश्न॒ वीक्षमाणा दिशो दश

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്കന്ദൻ അസുരസൈന്യത്തെ എങ്ങനെ ഭീകരമായി തകർത്തുവോ, അതുപോലെ ആ സൈന്യം പൂർണ്ണമായി ചിതറിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടു നിന്റെ ആളുകൾ—നിന്റെ പുത്രന്മാരടക്കം—പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കിത്തുടങ്ങി. ഭയം അവരെ കീഴടക്കി; ധൈര്യവും വിജയാശയും തകർന്നു. ധർമ്മയുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചു നിൽക്കുന്നതിനുപകരം അവരുടെ മനസ്സ് പലായനത്തിലേക്കാണ് വഴിമാറിയത്.

Verse 44

संशुष्कास्याश्षलन्नेत्रा: प्रस्विन्ना रोमहर्षिण: । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ വായ് വരണ്ടിരുന്നു, കണ്ണുകൾ തളർന്നുകുലുങ്ങി; അവർ വിയർപ്പിൽ നനഞ്ഞിരുന്നു, രോമാഞ്ചം ഉയർന്നിരുന്നു. അവരുടെ ഉത്സാഹം പലായനത്തിലേക്കായിരുന്നു; ശത്രുവിജയത്തിനായി അവർ പൂർണ്ണമായും നിരുത്സാഹരായി.

Verse 45

गोत्रनामभिरन्योन्यं क्रन्दन्तो जीवितैषिण: । हतान्‌ पुत्रान्‌ पितृन्‌ भ्रातृन्‌ बन्धून्‌ सम्बन्धिनस्तथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജീവൻ രക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവർ പരസ്പരം ഗോത്രനാമങ്ങളും വ്യക്തിനാമങ്ങളും വിളിച്ചുപറഞ്ഞ് കരുണയായി കരഞ്ഞു. കൊല്ലപ്പെട്ട പുത്രന്മാർ, പിതാക്കൾ, സഹോദരങ്ങൾ, ബന്ധുക്കൾ, മറ്റ് ബന്ധുക്കൾ എന്നിവർക്കായി അവർ വിലപിച്ചു.

Verse 46

प्रातिष्ठन्त समुत्सृज्य त्वरयन्तो हयद्विपान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ എഴുന്നേറ്റ്, അതിവേഗം കുതിരകളെയും ആനകളെയും ഓടിച്ചുകൊണ്ട് പിന്മാറി. ജീവൻ രക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ അവർ പരസ്പരം ഗോത്രനാമങ്ങളും പേരുകളും വിളിച്ചുപറഞ്ഞു. അപ്പോൾ നിന്റെ സൈന്യം ഭയത്തിൽ അങ്ങനെ വിറച്ചു; അവിടെ കിടന്നിരുന്ന കൊല്ലപ്പെട്ട പുത്രന്മാരെയും പിതൃതുല്യ മുതിർന്നവരെയും സഹോദരന്മാരെയും ബന്ധുക്കളെയും മറ്റു ബന്ധുക്കളെയും പോലും ഉപേക്ഷിച്ച് യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പലായനം ചെയ്തു, കുതിരകളെയും ആനകളെയും അശാന്തമായ ത്വരയിൽ മുന്നോട്ടു തള്ളിക്കൊണ്ടുപോയി.

Verse 73

पितरं चार्जुनं युद्धे न भीर्मामुपयास्यति । 'शत्रुओंकी यह सारी सेना मेरी सोलहवीं कलाके बराबर भी नहीं है। सूतनन्दन! विश्वविजयी विष्णुस्वरूप मामा श्रीकृष्णको तथा पिता अर्जुनको भी युद्धमें विपक्षीके रूपमें सामने पाकर मुझे भय नहीं होगा”

യുദ്ധത്തിൽ പിതാവായ അർജുനൻ തന്നെ എതിർന്നു വന്നാലും എനിക്കു ഭയം വരികയില്ല. സൂതനന്ദനേ! ശത്രുക്കളുടെ ഈ സമസ്ത സേന എന്റെ ശക്തിയുടെ പതിനാറിലൊരുഭാഗത്തിനും തുല്യമല്ല. വിശ്വവിജയിയായ വിഷ്ണുസ്വരൂപൻ മാമൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും പിതാവായ അർജുനനെയും പ്രതിപക്ഷമായി നേരിട്ടാലും എന്റെ മനസ്സ് ഭയപ്പെടുകയില്ല.

Verse 86

याहीत्येवाब्रवीदेनं द्रोणानीकाय मा चिरम्‌ | अभिमन्युने सारथिके पूर्वोक्त कथनकी अवहेलना करके उससे यही कहा--“तुम शीघ्र द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर चलो”

മുമ്പ് പറഞ്ഞ ഉപദേശം അവഗണിച്ച് അഭിമന്യു സാരഥിയോട് കടുപ്പത്തോടെ പറഞ്ഞു—“പോ; വൈകാതെ—ദ്രോണാചാര്യരുടെ സേനയിലേക്കു വേഗം നീക്കുക.”

Verse 96

नातिहृष्टमना: सूतो हेमभाण्डपरिच्छदान्‌ । तब सारथिने सुवर्णमय आभूषणोंसे भूषित तथा तीन वर्षकी अवस्थावाले घोड़ोंको शीघ्र आगे बढ़ाया। उस समय उसका मन अधिक प्रसन्न नहीं था

സാരഥിയുടെ മനസ്സ് അത്ര സന്തോഷത്തിലായിരുന്നില്ല; എങ്കിലും സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, മൂന്നു വയസ്സുള്ള—സ്വർണ്ണസജ്ജങ്ങളോടുകൂടിയ—കുതിരകളെ അവൻ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് ഓടിച്ചു.

Verse 106

द्रोणमभ्यद्रवन्‌ राजन्‌ महावेगपराक्रमम्‌ । राजन! सारथि सुमित्रद्वारा द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर हाँके हुए वे घोड़े महान्‌ वेगशाली और पराक्रमी द्रोणकी ओर दौड़े

രാജാവേ! സുമിത്രൻ എന്ന സാരഥി ദ്രോണാചാര്യരുടെ സേനയിലേക്കു കുതിരകളെ ഓടിച്ചപ്പോൾ, അവ മഹാവേഗവും പരാക്രമവും കൊണ്ട് ദ്രോണന്റെ ദിശയിലേക്കു നേരെ പാഞ്ഞു.

Verse 413

अभिनच्च पदात्योघांस्त्वदीयानेव सर्वश: । इस प्रकार अर्जुनकुमार अभिमन्युने रणक्षेत्रमें शत्रुओंके लिये असहा पराक्रम करके आपके पैदल योद्धाओंके समूहोंका सभी प्रकारसे विनाश आरम्भ किया

ഇങ്ങനെ അർജുനപുത്രനായ അഭിമന്യു യുദ്ധഭൂമിയിൽ അസഹ്യമായ പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ച് നിങ്ങളുടെ പാദാതിസൈന്യത്തിന്റെ കൂട്ടങ്ങളെ എല്ലാതരത്തിലും നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.