Adhyaya 35
द्रोणानीकाभिमुखगमनम् (Abhimanyu advances toward Droṇa’s host)
Upa-parva: Droṇānīka-praveśa (Abhimanyu’s assault on Droṇa’s formation) — Episode Unit
Sañjaya reports that Abhimanyu (Saubhadrā) hears Dharmarāja Yudhiṣṭhira’s instruction and orders his charioteer to drive toward Droṇa’s troops. The charioteer warns that an excessive burden has been placed upon Abhimanyu, noting Droṇa’s accomplished mastery of supreme weapons and urging deliberation before combat. Abhimanyu dismisses the caution with confident assertions of kṣatriya capacity, claiming readiness even against celestial-level opponents, and reiterates the command to advance without delay. The chariot team is urged forward; forces converge as Kauravas turn to meet him and Pāṇḍavas follow. Abhimanyu, described with exalted martial imagery, closes on leading mahārathas. A fierce engagement begins; amid tumultuous war-cries and instruments, Abhimanyu breaches the formation under Droṇa’s gaze. Encircled by combined arms (elephants, horses, chariots, infantry), he responds with rapid, precise archery, producing heavy casualties and disorder, with detailed inventories of weapons, armor, and battlefield ruin culminating in visible panic and flight among segments of the opposing side.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बतलाते हैं कि द्रोण द्वारा रक्षित, भेदना-दुष्कर व्यूह के सामने पाण्डव-सेना ठिठकती है—और उसी क्षण युधिष्ठिर की दृष्टि एक उपाय पर टिकती है। → सात्यकि, चेकितान, धृष्टद्युम्न, द्रुपद, धृष्टकेतु, घटोत्कच, द्रौपदेय, केकय, सृञ्जय आदि महारथियों की उपस्थिति के बावजूद द्रोण का क्रुद्ध अग्रगमन भय और विवशता बढ़ाता है; युधिष्ठिर बार-बार सोचते हैं कि इस ‘अनाधृष्य’ व्यूह को कैसे रोका जाए। → युधिष्ठिर अभिमन्यु से कहते हैं—‘योद्धाओं में श्रेष्ठ! व्यूह का द्वार भेदो; हम तुम्हारे पीछे-पीछे चलेंगे’; अभिमन्यु व्यूहभेदन के लिए प्रतिज्ञा-भाव से आगे बढ़ने को तैयार होता है, और पाण्डव-पक्ष की आशा एक ही रथ पर केन्द्रित हो जाती है। → अभिमन्यु को अग्रणी बनाकर व्यूहभेदन की योजना निश्चित होती है; पाण्डव-सेना का संकल्प संगठित होता है और रथ हाँके जाने का आदेश निकलता है। → अभिमन्यु व्यूह में प्रवेश करेगा—पर क्या वरिष्ठ रथी सचमुच उसके पीछे भीतर तक जा पाएँगे, या वह भीतर अलग-थलग पड़ जाएगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अंक पजञ्चत्रिशो<ड्ध्याय: युधिष्ठटिर और अभिमन्युका संवाद तथा व्यूहभेदनके लिये अभिमन्युकी प्रतिज्ञा संजय उवाच तदनीकमनाधृुष्यं भारद्वाजेन रक्षितम् | पार्था: समभ्यवर्तन्त भीमसेनपुरोगमा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണാചാര്യൻ കാത്തുസൂക്ഷിച്ച, ആക്രമിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ആ ഭീകരസേനാവ്യൂഹത്തെ ഭീമസേനൻ മുൻപന്തിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് പാർത്ഥർ ധൈര്യത്തോടെ നേരിട്ടു.
Verse 2
सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । कुन्तिभोज श्च विक्रान्तो टद्रपदश्च॒ महारथ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സാത്യകിയും ചേകിതാനനും, പൃഷതപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും, വീരനായ കുന്തിഭോജനും, മഹാരഥനായ ദ്രുപദനും—ഇവർ എല്ലാവരും അവിടെ സന്നിഹിതരായിരുന്നു.
Verse 3
आर्जुनि: क्षत्रधर्मा च बृहत्क्षत्रश्न वीर्यवान् । चेदिपो धृष्टकेतुश्न माद्रीपुत्रो घटोत्कच:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച അർജുനനും, വീര്യവാനായ ബൃഹത്ക്ഷത്രനും, ചേദിരാജനായ ധൃഷ്ടകേതുവും, മാദ്രിപുത്രനായ ഘടോത്കചനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 4
युधामन्युश्न विक्रान्त: शिखण्डी चापराजित: । उत्तमौजाश्र दुर्धर्षो विराटश्व॒ महारथ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീര്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ യുധാമന്യു, യുദ്ധത്തിൽ അപരാജിതനായ ശിഖണ്ഡി, ദുര്ധർഷനായ ഉത്തമൗജൻ, മഹാരഥനായ വിരാടൻ, സാത്യകിയും ചേകിതാനനും; ദ്രുപദപുത്രനായ മഹാബലൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, പരാക്രമിയായ കുന്തിഭോജൻ, മഹാരഥനായ ദ്രുപദൻ, ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായ അഭിമന്യു, ശക്തിമാൻ ബൃഹത്ക്ഷത്രൻ, ചേദിരാജൻ ധൃഷ്ടകേതു, മാദ്രീപുത്രന്മാരായ നകുല-സഹദേവർ, വീരൻ ഘടോത്കചൻ—ഇവരോടൊപ്പം സൃഞ്ജയവംശീയ ക്ഷത്രിയരുടെ ആയിരങ്ങൾ, അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പാരംഗതരായി യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ മദിച്ച അനേകം യോദ്ധാക്കൾ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സേനാസഹിതം അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. യുദ്ധാഭിലാഷം കൊണ്ടു പ്രേരിതരായി അവർ എല്ലാവരും പെട്ടെന്നു എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി ദ്രോണാചാര്യനോട് പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 5
द्रौपदेयाश्व॒ संरब्धा: शैशुपालिश्न वीर्यवान् । केकयाश्व महावीर्या: सृञज्जयाश्व॒ सहस्रश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കോപത്തിൽ ജ്വലിച്ച ദ്രൗപദേയർ, വീര്യവാനായ ശൈശുപാലപുത്രൻ, മഹാവീര്യരായ കേകയരാജകുമാരന്മാർ, സൃഞ്ജയരുടെ ആയിരക്കണക്കിന് യോദ്ധാക്കൾ—ഇവരോടൊപ്പം സാത്യകിയും ചേകിതാനനും, ദ്രുപദപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ബലവാൻ കുന്തിഭോജൻ, മഹാരഥനായ ദ്രുപദൻ, അഭിമന്യു, ബൃഹത്ക്ഷത്രൻ, ചേദിരാജൻ ധൃഷ്ടകേതു, മാദ്രീപുത്രന്മാരായ നകുല-സഹദേവർ, ഘടോത്കചൻ, പരാക്രമിയായ യുധാമന്യു, അപരാജിതനായ ശിഖണ്ഡി, ദുര്ധർഷനായ ഉത്തമൗജൻ, മഹാരഥനായ വിരാടൻ—ഇവരും അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പാരംഗതരായി യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ മദിച്ച അനേകം മറ്റു ശൂരന്മാരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സേനാസഹിതം അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. യുദ്ധാഭിലാഷം കൊണ്ടു പ്രേരിതരായി അവർ എല്ലാവരും പെട്ടെന്നു ദ്രോണനോട് പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 6
एते चान्ये च सगणा: कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा: । समभ्यधावन् सहसा भारद्वाजं युयुत्सव:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവരും മറ്റും അനേകം യോദ്ധാക്കൾ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സംഘങ്ങളോടുകൂടി, അസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണരായി യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ മദിച്ചവരായി, പോരാടാൻ ഉത്സുകരായി, പെട്ടെന്നു ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണനോട് പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 7
समीपे वर्तमानांस्तान् भारद्वाजो$तिवीर्यवान् | असम्भ्रान्त: शरौघेण महता समवारयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിവീര്യവാനായ ഭാരദ്വാജപുത്രൻ ദ്രോണൻ, ഒട്ടും ഭ്രമിക്കാതെ, സമീപത്തെത്തിയ ആ യോദ്ധാക്കളെ മഹത്തായ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് തടഞ്ഞു; അവരുടെ മുന്നേറ്റം നിർത്തി.
Verse 8
महौघ: सलिलस्येव गिरिमासाद्य दुर्भिदम् । द्रोणं ते नाभ्यवर्तन्त वेलामिव जलाशया:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്ഭേദ്യമായ പർവതത്തെത്തുമ്പോൾ ജലത്തിന്റെ മഹാപ്രവാഹം തടയപ്പെടുന്നതുപോലെയും, സമുദ്രാദി ജലാശയങ്ങൾ തങ്ങളുടെ തീരം ലംഘിക്കാനാകാത്തതുപോലെയും, അതുപോലെ പാണ്ഡവ യോദ്ധാക്കൾക്ക് ദ്രോണാചാര്യന്റെ അത്യന്തം സമീപത്തേക്ക് കടന്നുചേരാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 9
पीड्यमाना: शरै राजन् द्रोणचापविनि:सृतै: । न शेकुः प्रमुखे स्थातुं भारद्वाजस्य पाण्डवा:,राजन! द्रोणाचार्यके धनुषसे छूटे हुए बाणोंसे अत्यन्त पीड़ित होकर पाण्डववीर उनके सामने नहीं ठहर सके
രാജാവേ! ദ്രോണാചാര്യന്റെ വില്ലിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട അമ്പുകളാൽ അത്യന്തം പീഡിതരായ പാണ്ഡവവീരർ ഭാരദ്വാജപുത്രന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।
Verse 10
तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्य भुजयोब्बलम् | यदेनं नाभ्यवर्तन्त पज्चाला: सृजजयै: सह,उस समय हमलोगोंने द्रोणाचार्यकी भुजाओंका वह अद्भुत बल देखा, जिससे कि सूंजयोंसहित सम्पूर्ण पांचालवीर उनके सामने टिक न सके
അപ്പോൾ ഞങ്ങൾ ദ്രോണാചാര്യന്റെ ഇരുകൈകളിലെ അത്ഭുതകരമായ ബലം കണ്ടു; അതിനാൽ സൃഞ്ജയന്മാരോടുകൂടിയ പാഞ്ചാലവീരന്മാർ മുഴുവനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊള്ളാനോ തിരിഞ്ഞ് നേരിടാനോ കഴിഞ്ഞില്ല।
Verse 11
तमायान्तमभिक्षुद्धं द्रोणं दृष्टवा युधिष्ठिर: । बहुधा चिन्तयामास द्रोणस्य प्रतिवारणम्,क्रोधमें भरे हुए उन्हीं द्रोणाचार्यको आते देख राजा युधिष्ठछिरने उन्हें रोकनेके उपायपर बारंबार विचार किया
ക്രോധം നിറഞ്ഞ ദ്രോണാചാര്യൻ മുന്നേറിവരുന്നത് കണ്ട യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, അദ്ദേഹത്തെ തടയാനുള്ള മാർഗം പലവട്ടം ആലോചിച്ചു।
Verse 12
अशक्यं तु तमन्येन द्रोणं मत्वा युधिष्ठिर: । अविषटहां गुरु भारं सौभद्रं समवासृजत्
ഈ സമയത്ത് ദ്രോണാചാര്യനെ നേരിടുക മറ്റാരാലും അസാധ്യമെന്ന് അറിഞ്ഞ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, ആ അസഹ്യവും മഹത്തുമായ ഭാരമൊക്കെയും സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു) മേൽ ഏല്പിച്ചു।
Verse 13
वासुदेवादनवरं फाल्गुनाच्चामितौजसम् | अब्रवीत् परवीरघ्नमभिमन्युमिदं वच:
വാസുദേവനന്ദനനായ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ഒട്ടും കുറവില്ലാത്തവനും, ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) സമമായ അമിതൗജസ്സുള്ളവനും, പരവീരഘ്നനുമായ അഭിമന്യുവിനോട് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 14
एत्य नो नार्जुनो गहेंद् यथा तात तथा कुरु । चक्रव्यूहस्य न वयं विद्यो भेदं कथंचन
പ്രിയ താതാ! നീ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ ചെയ്യുക—അർജുനനെ വരുത്തി അവൻ നമ്മെ വഴിനടത്തട്ടെ. കാരണം ചക്രവ്യൂഹം ഭേദിക്കുന്ന മാർഗം ഞങ്ങൾക്കൊരുവിധത്തിലും അറിയില്ല.
Verse 15
“तात संशप्तकोंके साथ युद्ध करके लौटनेपर अर्जुन जिस प्रकार हमलोगोंकी निन््दा न करें (हमें असमर्थ न बतावें), वैसा कार्य करो। हमलोग तो किसी तरह भी चक्रव्यूहके भेदनकी प्रक्रियाको नहीं जानते हैं ।।
താതാ! സംശപ്തകരോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്ത് അർജുനൻ മടങ്ങിവരുമ്പോൾ അവൻ നമ്മെ കുറ്റപ്പെടുത്താതെയും അശക്തരെന്ന് വിളിക്കാതെയും ഇരിക്കേണ്ടതിന് അങ്ങനെ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുക. കാരണം ചക്രവ്യൂഹം ഭേദിക്കുന്ന മാർഗം ഞങ്ങൾക്കൊരുവിധത്തിലും അറിയില്ല. മഹാബാഹോ! നീയോ, അർജുനനോ, ശ്രീകൃഷ്ണനോ, പ്രദ്യുമ്നനോ—ഈ നാലുപേരേ ചക്രവ്യൂഹം ഭേദിക്കുവാൻ കഴിയും; അഞ്ചാമൻ ഈ കാര്യത്തിന് യോജ്യനല്ല.
Verse 16
अभिमन्यो वरं तात याचतां दातुमर्हसि । पितृणां मातुलानां च सैन्यानां चैव सर्वश:
താതാ അഭിമന്യു! നിന്റെ പിതൃപക്ഷത്തിലെ ബന്ധുക്കളും മാതുലപക്ഷത്തിലെ വീരന്മാരും, എല്ലാദിക്കുകളിലുമുള്ള സമസ്ത സൈന്യവും നിന്നോടു യാചിക്കുന്നു; അവർക്കു വരം നൽകാൻ നീയേ അർഹൻ.
Verse 17
धनंजयो हि नस्तात गर्हयेदेत्य संयुगात् क्षिप्रमस्त्रं समादाय द्रोणानीकं विशातय
താതാ! ജയമില്ലാതെ ഞങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയാൽ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) തീർച്ചയായും നമ്മെ കുറ്റപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ വേഗം ആയുധം എടുത്ത് ദ്രോണാചാര്യന്റെ സൈന്യത്തെ തകർത്തുകളയുക.
Verse 18
अभिमनयुरवाच द्रोणस्य दृढमत्युग्रमनीकप्रवरं युधि | पितृणां जयमाकाडुृक्षन्नवगाहे5विलम्बितम्
അഭിമന്യു പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! പിതൃവംശത്തിന്റെ ജയത്തെ ആഗ്രഹിച്ച്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണാചാര്യന്റെ അത്യന്തം ഭീകരവും ദൃഢവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ സൈന്യവ്യൂഹത്തിലേക്ക് ഞാൻ താമസമില്ലാതെ പ്രവേശിക്കുന്നു.
Verse 19
उपदिष्टो हि मे पित्रा योगोडनीकविशातने । नोत्सहे हि विनिर्गन्तुमहं कस्यांचिदापदि,पिताजीने मुझे चक्रव्यूहको भेदनकी विधि तो बतायी है; परंतु किसी आपत्तिमें पड़ जानेपर मैं उस व्यूहसे बाहर नहीं निकल सकता
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ പിതാവ് എനിക്ക് ചക്രവ്യൂഹം എന്ന അതിദുർഭേദ്യമായ ചക്രാകാര യുദ്ധവ്യൂഹം ഭേദിക്കുന്ന മാർഗം ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഏതെങ്കിലും ആപത്തിൽ ഞാൻ അതിനുള്ളിൽ കുടുങ്ങിയാൽ, അതിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടക്കാൻ എനിക്ക് ധൈര്യമില്ല।
Verse 20
युधिष्ठिर उदाच भिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ द्वारं संजनयस्व न: । वयं त्वानुगमिष्यामो येन त्वं तात यास्यसि
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—യോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ശത്രുവിന്റെ വ്യൂഹം ഭേദിച്ച് ഞങ്ങൾക്കായി ഒരു ദ്വാരം സൃഷ്ടിക്കൂ. താതാ! നീ പോകുന്ന വഴിയിലൂടെയേ ഞങ്ങളും നിന്റെ പിന്നാലെ വരികയുള്ളൂ।
Verse 21
धनंजयसमं युद्धे त्वां वयं तात संयुगे । प्रणिधायानुयास्यामो रक्षन्त: सर्वतोमुखा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—താതാ! യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങൾ നിന്നെ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) തുല്യനായി കണക്കാക്കുന്നു. മനസ്സ് നിനക്കേൽപ്പിച്ച്, എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്നെ കാത്തുകൊണ്ട്, ഞങ്ങൾ നിന്റെ പിന്നാലെ വരും।
Verse 22
भीम उवाच अहं त्वानुगमिष्यामि धृष्टद्युम्नो5थ सात्यकि: । पज्चाला: केकया मत्स्यास्तथा सर्वे प्रभद्रका:
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—താതാ! ഞാൻ നിന്റെ കൂടെ വരും; ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും സാത്യകിയും കൂടെ. പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കൾ, കേകയ രാജകുമാരന്മാർ, മത്സ്യദേശ സൈന്യം, കൂടാതെ എല്ലാ പ്രഭദ്രകരും—എല്ലാവരും നിന്നെ അനുഗമിക്കും।
Verse 23
सकृद् भिन्न त्वया व्यूहं तत्र तत्र पुन: पुनः । वयं प्रध्वंसयिष्यामो निघ्नमाना वरान् वरान्
നീ എവിടെയെവിടെ ഒരിക്കൽ പോലും വ്യൂഹം ഭേദിക്കുമോ, അവിടെയവിടെ ഞങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠന്മാരായ യോദ്ധാക്കളെ വധിച്ചുകൊണ്ട് ആ വ്യൂഹത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും തകർത്തുകളയും।
Verse 24
अभिमन्युरुवाच अहमेतत् प्रवेक्ष्यामि द्रोणानीकं दुरासदम् । पतड़ इव संक्रुद्धो ज्वलितं जातवेदसम्
അഭിമന്യു പറഞ്ഞു—ദ്രോണന്റെ ഈ ദുർലഭമായ യുദ്ധവ്യൂഹത്തിൽ ഞാൻ പ്രവേശിക്കും. ക്രുദ്ധനായ പാറ്റ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലേക്കു ചാടുന്നതുപോലെ, ഞാൻ കോപത്തോടെ ദ്രോണന്റെ ദുർജയമായ വിന്യാസം ഭേദിച്ച് കടക്കും.
Verse 25
तत् कर्माद्य करिष्यामि हित॑ यद् वंशयोर्द्धयो: । मातुलस्य च यत् प्रीतिं करिष्यति पितुश्च मे
ഇന്ന് ഞാൻ അത്തരം വീരകർമ്മം ചെയ്യും—അത് മാതൃവംശത്തിനും പിതൃവംശത്തിനും ഒരുപോലെ ഹിതകരമാകട്ടെ; എന്റെ മാമൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും എന്റെ പിതാവ് അർജുനനെയും പ്രസന്നരാക്കട്ടെ.
Verse 26
शिशुनैकेन संग्रामे काल्यमानानि संघश: । द्रक्ष्यन्ति सर्वभूतानि द्विषत्सैन्यानि वै मया
ഞാൻ ഇനിയും ബാലകനായിരുന്നാലും, ഇന്ന് സർവ്വഭൂതങ്ങളും കാണും—യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കായി ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ കൂട്ടംകൂട്ടമായി സംഹരിച്ചതെങ്ങനെ എന്നു.
Verse 27
नाहं पार्थेन जात: स्यां न च जात: सुभद्रया । यदि मे संयुगे कश्चिज्जीवितो नाद्य मुच्यते,यदि आज मेरे साथ युद्ध करके कोई भी सैनिक जीवित बच जाय तो मैं अर्जुनका पुत्र नहीं और सुभद्राकी कोखसे मेरा जन्म नहीं
ഇന്ന് എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്ത് ഒരാളെങ്കിലും ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെട്ടാൽ, ഞാൻ പാർഥൻ (അർജുനൻ)്റെ പുത്രനല്ല; സുഭദ്രയുടെ ഗർഭജനിതനുമല്ല.
Verse 28
यदि चैकरथेनाहं समग्रं क्षत्रमण्डलम् | न करोम्यष्टधा युद्धे न भवाम्यर्जुनात्मज:
ഞാൻ ഒരൊറ്റ രഥത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ സമഗ്ര ക്ഷത്രിയമണ്ഡലത്തെ എട്ടായി വിഭജിച്ച് തകർക്കാതിരുന്നാൽ, ഞാൻ അർജുനന്റെ പുത്രനല്ല.
Verse 29
यदि मैं युद्धमें एकमात्र रथकी सहायतासे सम्पूर्ण क्षत्रियमण्डलके आठ टुकड़े न कर दूँ तो अर्जुनका पुत्र नहीं ।।
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—സൗഭദ്രാ (സുഭദ്രാനന്ദനാ), ഇങ്ങനെ വീരവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്ന നിന്റെ ബലം നിത്യവും വർധിക്കട്ടെ; കാരണം ദുർലഭമായി ആക്രമിക്കാവുന്ന ദ്രോണസേനാവ്യൂഹം ഭേദിക്കാൻ നീ ധൈര്യത്തോടെ തീരുമാനിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 30
रक्षितं पुरुषव्याप्रैर्महेष्वासैर्महाबलै: । साध्यरुद्रमरुत्तुल्यैर्वस्वग्न्यादित्यविक्रमै:
ദ്രോണാചാര്യന്റെ സേന മഹാബലികളായ മഹാധനുർധരന്മാരായ പുരുഷസിംഹ വീരന്മാർ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു—അവർ സാധ്യർ, രുദ്രർ, മരുത്ഗണങ്ങൾപോലെ ബലവാന്മാരും; വസുക്കൾ, അഗ്നി, സൂര്യൻപോലെ പരാക്രമശാലികളും ആകുന്നു।
Verse 31
संजय उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा स यन्तारमचोदयत् । सुमित्रा श्वान् रणे क्षिप्रं द्रोणानीकाय चोदय
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടനെ അവൻ തന്റെ സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു—“സുമിത്രാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ വേഗത്തിൽ കുതിരകളെ ദ്രോണസേനയിലേക്കു ഓടിക്കൊണ്ടുപോവുക.”
Verse 35
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युप्रतिज्ञायां पउ्चत्रिंशो 5 ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ, അഭിമന്യുവിന്റെ പ്രതിജ്ഞയെ സംബന്ധിക്കുന്ന മുപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The tension lies between prudent restraint (evaluating force disparity and Droṇa’s expertise) and duty-driven action (executing Yudhiṣṭhira’s directive). The chapter stages an ethical choice about whether courage should be moderated by risk analysis when the mission’s stakes are framed as collective necessity.
The text foregrounds that counsel and capability must be weighed together: confidence can mobilize decisive action, but strategic environments can convert individual brilliance into systemic vulnerability when encirclement and massed response are likely.
No explicit phalaśruti formula appears in this excerpt. The chapter’s meta-level function is narrative and ethical: it demonstrates how war reporting (Sañjaya’s account) frames heroism, consequence, and the interpretive burden of leadership choices within the epic’s larger dharma inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.