Adhyaya 24
द्रोणाभिमुखानां निवारण-युद्धम् / Interceptions on the Droṇa-front
Upa-parva: Droṇa-abhimukha-yuddha (Interceptions of the Droṇa-front)
Saṃjaya reports that a sudden battlefield panic arises when the Pāṇḍava forces appear to close upon Droṇa, obscuring him like clouds covering the sun; dust and disrupted sightlines lead some to believe Droṇa has fallen. Duryodhana responds with a command directive urging his leaders to resist the Pāṇḍava host according to strength and discipline. The chapter then unfolds as a catalog of rapid interceptions: Durmarṣaṇa engages Bhīma; Kṛtavarmā checks Śaineya; Jayadratha confronts Kṣatradharmā; Subāhu intercepts Yuyutsu; the Madra ruler contests Yudhiṣṭhira; Bāhlīka meets Drupada; Vindānuvinda press Virāṭa; Bhūtakarman blocks Śatānīka (Nakulī), but is beheaded; Viviṃśati holds back Sutasoma; other pairings include Prativindhya vs Aśvatthāman, Vikarṇa vs Śikhaṇḍin, Aṅgada vs Uttamaujas, Durmukha vs Purujit (with a notable arrow to the brow), Karṇa vs the five Kekaya brothers, and additional duels involving Kṛpa, the Cedi king, and others. The chapter culminates in the arrival of Ghaṭotkaca in a disruptive assault mode, countered by the rākṣasa Alambusa, while Saṃjaya remarks on the unprecedented density and variety of engagements focused on Droṇa’s presence/absence as the operational pivot.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, भीष्म और द्रोण के विषय में अशुभ समाचार सुनकर मोहग्रस्त हो उठता है—जीवन से विरक्ति और राज्य-भय एक साथ उसे घेर लेते हैं। → वह संजय से पूछता है कि जिन दो ‘धुरंधरों’ के सहारे वे जीते थे, उनके बाद अब शेष सेना का क्या होगा; और फिर युद्ध का क्रम—कौन किसे परास्त करता रहा—सब स्पष्ट सुनाने की जिद करता है। → धृतराष्ट्र का तीखा, व्याकुल प्रश्न-प्रहार: पाण्डवों के लौट आने पर ‘मेरी शेष सेना’ का जो ‘सुदारुण संनिपात’ हुआ, वह कैसे हुआ—और उस घड़ी कौरव-शूरों का मनोबल किसने, कैसे थामा? → संजय को आदेश मिलता है कि युद्ध-वृत्तांत क्रमशः, बिना छिपाए सुनाए; अध्याय का अंत प्रश्नों की गांठ बाँधकर अगले वर्णन के लिए मंच तैयार करता है। → पाण्डवों के पुनः लौटने पर कौरव-शेषबल की भीषण भिड़ंत का वास्तविक दृश्य और परिणाम क्या रहा—यह अगले अध्याय में खुलता है।
Shlokas
Verse 1
#फ्सपान () आकजअा+- ३. नीलकण्ठी टीकामें अश्व-शास्त्रके अनुसार घोड़ोंके रंग और लक्षण आदिका परिचय दिया गया है। उसमेंसे कुछ आवश्यक बातें यहाँ यथास्थान उद्धृत की जाती हैं। सारंगका रंग सूचित करनेवाला रंग इस प्रकार है-- सितनीलारुणो वर्ण: सारंगसदृशश्व सः । २. कबूतरका रंग बतानेवाला वचन यों मिलता है-- पारावतकपोताभ: सितनीलसमन्वयात् | 3. काम्बोज (काबुल)-के घोड़ोंका लक्षण-- महाललाटजघनस्कन्धवक्षोजवा हया: । दीर्घग्रीवायता हस्वमुष्का: काम्बोजका: स्मृता: ।। जिनके ललाट
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) മുൻപന്തിയിലായി യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയെത്തിയ ഈ രാജാക്കന്മാർ ദേവസൈന്യത്തെയും വ്യഥിപ്പിക്കുമെന്നത്ര ശക്തരാണ്. എന്തു സംഭവിച്ചു? പറയുക.
Verse 2
सम्प्रयुक्त: किलैवायं दिष्टर्भवति पूरुष: । तस्मिन्नेव च सर्वार्था: प्रदृश्यन्ते पृथग्विधा:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും മനുഷ്യൻ ദൈവവിധിയുടെ പ്രേരണയാൽ തന്നെയാണ് പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെടുന്നത്. അതേ വിധിയിലേയ്ക്കാണ് എല്ലാവരുടെയും വ്യത്യസ്ത ലക്ഷ്യങ്ങളും ഫലങ്ങളും വേറേവേറെ രൂപത്തിൽ ആശ്രിതമായി കാണപ്പെടുന്നത്.
Verse 3
दीर्घ विप्रोषित: कालमरण्ये जटिलो5जिनी । अज्ञातश्वैव लोकस्य विजहार युधिष्िर:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരൻ ദീർഘകാലം തന്റെ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്ന് വനത്തിൽ പാർത്തു; ജടാധാരിയായി, മൃഗചർമ്മം ധരിച്ച്, ലോകത്തിന് അജ്ഞാതനായി മറവിൽ കാലം കഴിച്ചു.
Verse 4
स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे । किमन्यद् दैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിനിടയിൽ തന്നെയവൻ ആ മഹാസൈന്യത്തെ വീണ്ടും ക്രമത്തിലാക്കി. എന്റെ പുത്രന്റെ കാര്യത്തിലും ദൈവസംയോഗം കൂടാതെ മറ്റെന്താണ് സംഭവിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്?
Verse 5
जो राजा युधिष्छिर दीर्घकालतक जटा और मृगचर्म धारण करके वनमें रहे और कुछ कालतक लोगोंसे अज्ञात रहकर भी विचरे हैं, वे ही आज रणभूमिमें विशाल सेना जुटाकर चढ़ आये हैं, इसमें मेरे तथा पुत्रोंके दैवयोगके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है? ।।
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ദീർഘകാലം ജടയും മൃഗചർമ്മവും ധരിച്ചു വനത്തിൽ വസിക്കുകയും, കുറേകാലം ജനങ്ങൾക്ക് അജ്ഞാതനായി സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്ത അതേ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ തന്നെയാണ് ഇന്ന് മഹാസൈന്യം സമാഹരിച്ചു യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു വന്നിരിക്കുന്നത്. എനിക്കും എന്റെ പുത്രന്മാർക്കും ഇതിൽ ദൈവയോഗം ഒഴികെ മറ്റെന്തു കാരണമുണ്ടാകാം? മനുഷ്യൻ നിശ്ചയമായും ഭാഗ്യബന്ധത്തോടെ ജനിക്കുന്നു; അതേ ഭാഗ്യം അവൻ സ്വയം ആഗ്രഹിക്കാത്ത അവസ്ഥയിലേക്കും അവനെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു।
Verse 6
द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिर: । स पुनर्भागधेयेन सहायानुपलब्धवान्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ദ്യൂതവ്യസനത്തിൽ അകപ്പെട്ട യുധിഷ്ഠിരൻ തീർച്ചയായും കഠിന ക്ലേശം അനുഭവിച്ചു. എന്നാൽ ഭാഗ്യത്തിന്റെ തിരിവാൽ അവൻ വീണ്ടും അനേകം സഹായികളെയും മിത്രരാജാക്കളെയും ലഭിച്ചു।
Verse 7
अद्य मे केकया लब्धा: काशिका: कोसलाश्ष ये । चेदयश्नापरे वड़ा मामेव समुपाश्रिता:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സൂത സഞ്ജയാ! ഇന്ന് കേകയരും കാശിയും കോസലവും എന്റെ പക്ഷത്തായി ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു; ചേദിയും മറ്റു വംഗരും എനിക്കേ ആശ്രയം തേടിയിരിക്കുന്നു।
Verse 8
पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नो तथा । इति मामब्रवीत् सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സൂത സഞ്ജയാ! വളരെ മുമ്പ് ആ മന്ദബുദ്ധിയായ ദുര്യോധനൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു—‘പിതാവേ! ഭൂമിയുടെ വലിയ ഭാഗം എന്റെ പക്ഷത്താണ്; പാർത്ഥന്റെ (അർജുനന്റെ) പക്ഷത്ത് അങ്ങനെ അല്ല.’
Verse 9
तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोण: सुरक्षित: । निहतः पार्षतेनाजी किमन्यद् भागधेयत:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ കർശനമായി കാവലിലിരുന്ന ദ്രോണനും യുദ്ധഭൂമിയിൽ പൃഷതപുത്രൻ (ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ) കൈയ്യാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു; ഭാഗ്യം ഒഴികെ മറ്റെന്തു കാരണമുണ്ടാകാം?
Verse 10
मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम् । सर्वस्त्रिपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—രാജാക്കന്മാരുടെ നടുവിൽ മഹാബാഹുവായി, യുദ്ധത്തെ സദാ ആനന്ദത്തോടെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നവനായി, സർവ്വാസ്ത്രവിദ്യകളിലും പാരംഗതനായ ദ്രോണൻ നിന്നിരുന്നു. അത്തരക്കാരൻ എങ്ങനെ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു?
Verse 11
समनुप्राप्तकृच्छोी 5हं मोहं परममागत: । भीष्मद्रोणौ हतीौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—എന്നെ മഹാവിപത്ത് ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാൻ പരമമോഹത്തിൽ പതിച്ചിരിക്കുന്നു. ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും വധിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ടാൽ, ഇനി ജീവിക്കാൻ എനിക്ക് മനസ്സില്ല.
Verse 12
यन्मां क्षत्ताब्रवीत् तात प्रपश्यन् पुत्रगृद्धिनम् । दुर्योधनेन तत् सर्व प्राप्त सूत मया सह
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയമേ! പുത്രലോഭത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന എന്നെ കണ്ടു വിദുരൻ ഒരിക്കൽ എന്നോട് പറഞ്ഞതെല്ലാം, ഹേ സൂത, ഇന്ന് ദുര്യോധനനിൽ—എന്നോടൊപ്പം—വന്നു പതിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 13
नृशंसं तु परं नु स्यात् त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि । पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृत्स्नं न मरणं व्रजेत्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനനെ ഉപേക്ഷിച്ച് ശേഷിക്കുന്ന പുത്രന്മാരെ മാത്രം രക്ഷിക്കണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, അത് പരമ നിഷ്ഠൂരതയല്ലേ? എങ്കിലും അങ്ങനെ ചെയ്താൽ സമ്പൂർണ്ണ നാശം—എല്ലാവരുടെയും മരണം—വരാതിരിക്കാമെന്നുമുണ്ട്.
Verse 14
यो हि धर्म परित्यज्य भवत्यर्थपरो नर: । सोअस्माच्च हीयते लोकात् क्षुद्रभावं च गच्छति
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് അർത്ഥത്തിനേ മാത്രം പരനായ മനുഷ്യൻ, ഈ ലോകത്തിലെ യഥാർത്ഥ ക്ഷേമത്തിൽ നിന്നും പോലും വീഴ്ച പ്രാപിച്ച്, ക്ഷുദ്രമായ നീചാവസ്ഥയിലേക്കു പോകുന്നു.
Verse 15
अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति,संजय! आज इस राष्ट्रका उत्साह भंग हो गया। प्रधानके मारे जानेसे अब मुझे किसीका जीवन शेष रहता नहीं दिखायी देता
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ, ഇന്നും ഈ രാജ്യത്തിന്റെ ഉത്സാഹം തകർന്നിരിക്കുന്നു. മുഖ്യസ്തംഭം വീണതോടെ, ഞങ്ങൾക്ക് ജീവനും പ്രത്യാശയും എന്നൊന്നും ശേഷിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 16
कथं स्यादवशेषो हि धुर्ययोरभ्यतीतयो: । यौ नित्यमुपजीवाम: क्षमिणौ पुरुषर्षभौ
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ആ രണ്ടു അഗ്രധുരന്ധരന്മാർ ഈ ലോകം വിട്ടുപോയപ്പോൾ പിന്നെ അവശേഷിപ്പെന്ത്? ക്ഷമാശീലരായ പുരുഷർഷഭന്മാരായ അവരെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും ജീവിച്ചത്. അത്തരം തൂണുകൾ പോയാൽ എന്റെ സൈന്യത്തിലെ ഏത് പടയാളി ജീവിച്ചിരിക്കും?
Verse 17
व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत । के<्युध्यन् के व्यपाकुर्वन् के क्षुद्रा: प्राद्रवन् भयात्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നുവെന്ന് എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക. ആരൊക്കെ പൊരുതി, ആരൊക്കെ പിന്മാറി, ആരൊക്കെ നിസ്സാരർ ഭയന്ന് ഓടിപ്പോയി?
Verse 18
संजय! वह युद्ध जिस प्रकार हुआ था, सब साफ-साफ मुझसे बताओ। कौन-कौन वीर युद्ध करते थे, कौन किसको परास्त करते थे और कौन-कौन-से क्षुद्र सैनिक भयके कारण युद्धके मैदानसे भाग गये थे ।।
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ, ആ യുദ്ധം എങ്ങനെയുണ്ടായോ അതെല്ലാം എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക. ഏത് വീരന്മാർ പൊരുതി, ആരെ ആരാണ് പരാജയപ്പെടുത്തിയത്, ഭയത്താൽ ഏത് നിസ്സാര സൈനികർ रणഭൂമി വിട്ട് ഓടിപ്പോയി. കൂടാതെ ധനഞ്ജയനായ അർജുനനെക്കുറിച്ചും പറയുക—രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ എന്തെല്ലാം ചെയ്തു; കാരണം അവനിൽ നിന്നുമാണ്, ശത്രുസ്വരൂപനായ വൃകോദര ഭീമസേനനിൽ നിന്നുമാണ്, ഞങ്ങൾക്ക് ഏറ്റവും വലിയ ഭയം.
Verse 19
यथा<<सीच्च निवृत्तेषु पाण्डवेयेषु संजय । मम सैन्यावशेषस्य संनिपात: सुदारुण:,संजय! पाण्डव-सैनिकोंके पुनः युद्धभूमिमें लौट आनेपर मेरी शेष सेनाके साथ जिस प्रकार उनका अत्यन्त भयंकर संग्राम हुआ था, वह कहो
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ, പാണ്ഡവർ വീണ്ടും रणഭൂമിയിലേക്കു മടങ്ങിവന്നപ്പോൾ, എന്റെ ശേഷിച്ച സൈന്യവുമായി അവർക്കിടയിൽ ഉണ്ടായ അത്യന്തം ഭീകരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ എങ്ങനെയായിരുന്നു എന്ന് പറയുക.
Verse 20
कथं च वो मनस्तात निवृत्तेष्वडभवत् तदा । मामकानां च ये शूरा: के कांस्तत्र न्यवारयन्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—താത! പാണ്ഡവസൈന്യം തിരിഞ്ഞുവന്നപ്പോൾ അപ്പോൾ നിന്റെ മനസ്സിന്റെ നില എന്തായിരുന്നു? എന്റെ പക്ഷത്തിലെ വീരന്മാരിൽ ആരൊക്കെ അവിടെ ശത്രുപക്ഷത്തിലെ ഏത് ഏത് വീരന്മാരെ തടഞ്ഞുനിർത്തി?
Verse 24
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये चतुर्विशो5ध्याय: ।। २४ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ സംശപ്തകവധപർവ്വത്തിൽ ധൃതരാഷ്ട്രവാക്യവിഷയകമായ ഇരുപത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether warriors should prioritize personal valor and independent targets or subordinate themselves to a containment mission—accepting delaying action and risk—when the commander’s safety becomes the overriding strategic good.
Operational cohesion under uncertainty: the text illustrates how perception failures (dust, occlusion, rumor of a fall) can destabilize an army, and how command clarity and distributed responsibility can restore functional order.
No formal phalaśruti is presented; the closest meta-commentary is Saṃjaya’s evaluative note that such a battle—so densely driven by Droṇa’s perceived presence or absence—was unprecedented in memory and report, emphasizing its narrative and strategic exceptionalism.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.