Adhyaya 20
Droṇa’s Renewed Advance toward Yudhiṣṭhira; Fall of Satyajit and Allied Recoil (द्रोणस्य युधिष्ठिरप्रेप्सा—सत्यजितः पतनम्)
Upa-parva: Droṇa’s Assault on the Yudhiṣṭhira-Centered Formations (Chapter-context unit)
Sañjaya reports that Yudhiṣṭhira, seeing Droṇa close, meets him with a heavy missile-volley, triggering alarm within the Pāṇḍava host. Satyajit, characterized as a courageous defender, rushes to intercept Droṇa; a fierce exchange follows in which Droṇa repeatedly severs bows and answers counter-strikes with concentrated, anatomically targeted arrows. Vṛka (a Pāñcāla champion) intensifies the assault, at one point striking Droṇa with a large count of arrows, yet Droṇa regains dominance by cutting down Vṛka and then decisively beheading Satyajit with an ardhacandra shot. Yudhiṣṭhira withdraws rapidly; allied contingents (Pāñcāla, Matsya, Kekaya, Cedi, and others) surge forward but are checked as Droṇa routs multiple groups and is depicted through extended similes as an overwhelming, mobile force. Additional named warriors are struck down or driven back; attempts to proclaim Droṇa’s death prove premature, and the episode closes with the allied coalition shaken as Droṇa, supported by the Kauravas, maintains battlefield control.
Chapter Arc: रात बीतते ही आचार्य द्रोण रणभूमि को एक यंत्र-सा साधते हैं—गरुड़व्यूह की रचना, मानो पंख फैलाए मृत्यु स्वयं उतर आई हो। → द्रोण का लक्ष्य स्पष्ट है: धर्मराज युधिष्ठिर को पकड़ना। पाण्डव-सेना में भय की लहर दौड़ती है; युधिष्ठिर का मन आशंकित होता है। धृष्टद्युम्न उन्हें धैर्य देता है और व्यूह-भेदन का आश्वासन करता है। उधर द्रोण के पीछे-पीछे विविध जनपदों की टुकड़ियाँ—कलिंग, मगध, पौण्ड्र, मद्र, गन्धार, शकुन, पर्वतीय—पीठ और पार्श्वों को भरकर व्यूह को अभेद्य बनाती हैं। → गरुड़व्यूह का मध्य भाग तेजस्वी दृश्य बन उठता है—प्राग्ज्योतिषपुर के राजा भगदत्त हाथी पर आरूढ़, श्वेत छत्र से आच्छादित, देव-समूहों से घिरे इन्द्र की भाँति चमकते हैं; व्यूह वायु-उद्धूत समुद्र-तरंगों जैसा उछलता-गर्जता प्रतीत होता है। इसी उन्मत्त संग्राम में धृष्टद्युम्न और दुर्मुख आमने-सामने आते हैं और उनका युद्ध अध्याय का रक्त-धड़कता केंद्र बनता है। → दिन का आरम्भ ही पाण्डवों के लिए परीक्षा बन जाता है—व्यूह की भव्यता और द्रोण की नीति से भय, पर धृष्टद्युम्न के आश्वासन से संबल भी। रणभूमि पर रथ रथियों से रिक्त, घोड़े सवारों से शून्य, दिशाएँ भयातुर—युद्ध की कीमत तुरंत दिखाई देने लगती है। → गरुड़व्यूह के भीतर युधिष्ठिर की सुरक्षा और द्रोण की पकड़—क्या पाण्डव व्यूह को तोड़कर धर्मराज को बचा पाएँगे, या द्रोण का संकल्प आज फल देगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आक्ाा छा 2 विशो<्ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा गरुड़व्यूहका निर्माण
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ഭാരദ്വാജപുത്രനായ മഹാരഥൻ ദ്രോണൻ ആ രാത്രി കഴിച്ച് സുയോധനനോട് (ദുര്യോധനനോട്) ദീർഘമായി പലതും സംസാരിച്ചു. തുടർന്ന് സംശപ്തകരെ അർജുനനോടു യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തുന്ന പദ്ധതി ഒരുക്കി, അർജുനൻ ദൂരത്തേക്ക് വലിക്കപ്പെടുവാൻ. അർജുനൻ സംശപ്തകവധത്തിനായി ദൂരെയിറങ്ങിയപ്പോൾ, ദ്രോണൻ സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി ക്രമപ്പെടുത്തി പാണ്ഡവരുടെ മഹാസേനയ്ക്കെതിരെ മുന്നേറി—ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പിടികൂടുവാനുള്ള ലക്ഷ്യത്തോടെ।
Verse 2
विधाय योगं पार्थेन संशप्तकगणै: सह । निष्क्रान्ते च तदा पार्थे संशप्तकवधध॑ं प्रति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ദ്രോണൻ പാർഥനുമായി സംശപ്തകഗണത്തെ യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തുന്ന യോഗം ഒരുക്കി. പാർഥൻ സംശപ്തകവധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, ദ്രോണൻ ആ അവസരം പിടിച്ച് സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി ക്രമപ്പെടുത്തി ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പിടികൂടുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ പാണ്ഡവരുടെ മഹാസേനയ്ക്കെതിരെ മുന്നേറി।
Verse 3
व्यूढानीकस्ततो द्रोण: पाण्डवानां महाचमूम् । अभ्ययाद् भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അപ്പോൾ ദ്രോണൻ സൈന്യത്തെ വ്യൂഹബദ്ധമാക്കി പാണ്ഡവരുടെ മഹാസേനയ്ക്കെതിരെ മുന്നേറി—ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പിടികൂടുവാനുള്ള ഉദ്ദേശത്തോടെ।
Verse 4
व्यूढं दृष्टवा सुपर्ण तु भारद्वाजकृतं तदा । व्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद् युधिष्ठिर:,द्रोणाचार्यके बनाये हुए गरुड़व्यूहको देखकर युधिष्ठिरने अपनी सेनाका मण्डलार्धव्यूह बनाया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണൻ ഒരുക്കിയ സുപർണ (ഗരുഡ) വ്യൂഹം കണ്ട യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, പ്രതിവ്യൂഹമായി തന്റെ സൈന്യത്തെ മണ്ഡലാർദ്ധ (അർദ്ധവൃത്ത) വ്യൂഹത്തിൽ ക്രമപ്പെടുത്തി।
Verse 5
मुखं त्वासीत् सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथ: । शिरो दुर्योधनो राजा सोदर्य: सानुगैर्व॒त: । चक्षुषी कृतवर्मा5डसीद् गौतमश्चास्यतां वर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഗരുഡവ്യൂഹത്തിൽ ഗരുഡന്റെ മുഖസ്ഥാനത്ത് ഭാരദ്വാജപുത്രനായ മഹാരഥൻ ദ്രോണൻ നിന്നു. ശിരോഭാഗത്ത് സഹോദരന്മാരും അനുഗാമി സൈന്യവും ചുറ്റിനിൽക്കെ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ നിലകൊണ്ടു. ആ വ്യൂഹത്തിന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകളുടെ സ്ഥാനത്ത് അമ്പെയ്ത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഗൗതമൻ കൃപനും കൃതവർമ്മനും സ്ഥാപിതരായി।
Verse 6
भूतशर्मा क्षेमशर्मा करकाशश्न वीर्यवान् | कलिज्जा: सिंहला: प्राच्या: शूराभीरा दशेरका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഭൂതശർമാ, ക്ഷേമശർമാ, വീര്യവാനായ കരകാശനും ഉണ്ടായിരുന്നു; കൂടാതെ കലിജ്ജർ, സിംഹലർ, പ്രാച്യർ (കിഴക്കൻവർ), ശൂര-ആഭീരർ, ദശേരകർ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 7
शका यवनकाम्बोजास्तथा हंसपथाश्न ये । ग्रीवायां शूरसेनाश्व दरदा मद्रकेकया:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശകർ, യവനർ, കാംബോജർ, കൂടാതെ ഹംസപഥർ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവർ; അതുപോലെ ശൂരസേനർ, ദരദർ, മദ്രർ, കേകയർ—ഇവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 8
गजाश्वरथपत्त्योघास्तस्थु: परमदंशिता: । भूतशर्मा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആനപ്പട, കുതിരപ്പട, രഥികൾ, പാദാതികൾ എന്നിങ്ങനെ മഹാസമൂഹങ്ങൾ—അത്യന്തം ഉഗ്രരും നന്നായി പരിശീലിതരുമായവർ—തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടു. ഭൂതശർമാ, ക്ഷേമശർമാ, പരാക്രമിയായ കരകാശൻ; കലിംഗ-സിംഹല വീരർ, കിഴക്കൻ ദേശങ്ങളിലെ സൈന്യം, ശൂര-ആഭീര സംഘങ്ങൾ, ദാശേരക സംഘങ്ങൾ; ശകർ, യവനർ, കാംബോജർ, ശൂരസേനർ, ദരദർ, മദ്രർ, കേകയർ, ഹംസപഥ ദേശവീരർ—എല്ലാവരും ഉത്തമ കവചം ധരിച്ചു—ആ ‘ഗരുഡ’ വ്യൂഹത്തിന്റെ ഗ്രീവാഭാഗത്ത് നിലയുറപ്പിച്ചു. അവിടെ ഭൂരിശ്രവാ, ശല്യൻ, സോമദത്തൻ, ബാഹ്ലീകനും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 9
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिण:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവന്തിയിലെ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും; കൂടാതെ കാംബോജനായ സുദക്ഷിണനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 10
पृष्ठे कलिड्भा: साम्बष्ठा मागधा: पौण्ड्रमद्रका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നിൽ കലിംഗർ, സാംബഷ്ടർ, മാഗധർ, കൂടാതെ പൗണ്ഡ്രരും മദ്രകരും നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നു.
Verse 11
गान्धारा: शकुना: प्राच्या: पर्वतीया वसातय: । पृष्ठभागमें कलिंग, अम्बष्ठ, मगध, पौण्ड्र, मद्रक, गन्धार, शकुन, पूर्वदेश, पर्वतीय प्रदेश और वसाति आदि देशोंके वीर थे || १० $ ।।
ഗാന്ധാരരും ശകുനരും, പ്രാച്യദേശക്കാരും, പർവതപ്രദേശക്കാരും, വസാതി ജനങ്ങളും—ഇവരുടെ വീരന്മാർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. പിന്നാമ്പുറത്ത് കലിംഗ, അംബഷ്ട, മഗധ, പൗണ്ഡ്ര, മദ്രക—വീണ്ടും ഗാന്ധാരരും ശകുനരും—കൂടാതെ പ്രാച്യദേശ, പർവതവാസി, വസാതി ദേശങ്ങളിലെ ശൂരന്മാർ നിലകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 12
जयद्रथो भीमरथ: सम्पातिऋषभो जय:
രാജാവേ, ആ വ്യൂഹത്തിന്റെ ഹൃദയസ്ഥാനത്ത് ജയദ്രഥൻ, ഭീമരഥൻ, സമ്പാതി, ഋഷഭൻ, ജയൻ—യുദ്ധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള വീരന്മാർ നിലകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 13
भूमिंजयो वृषक्राथो नैषधश्च महाबल: । वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपुरस्कृता:
ഭൂമിഞ്ചയൻ, വൃഷക്രാഥൻ, മഹാബലനായ നൈഷധൻ—ഇവർ മഹാസേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; മുൻനിരയിൽ ബ്രഹ്മലോക-പുരസ്കൃതർ, ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പ്രതിഷ്ഠിതർ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 14
द्रोणेन विहितो व्यूह: पदात्यश्वरथद्विपै:
ദ്രോണൻ പദാതി, അശ്വാരോഹി, രഥ, ദ്വിപ (ആന) സേനകളാൽ യുക്തമായ വ്യൂഹം വിന്യസിച്ചു।
Verse 15
तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सव:
അവന്റെ പക്ഷങ്ങളിലും പ്രതിപക്ഷങ്ങളിലും നിന്ന് യുദ്ധാഭിലാഷികളായ യോദ്ധാക്കൾ പാഞ്ഞിറങ്ങി പുറപ്പെട്ടു।
Verse 16
तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत् कल्पितं गजम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷ വ്യൂഹത്തിന്റെ നടുവിൽ, വിധിപ്രകാരം സൈന്യക്രമമനുസരിച്ച്, ഒരു ഗജത്തെ ക്രമപ്പെടുത്തി വെച്ചിരുന്നു।
Verse 17
माल्यदामवता राजन् श्वैतच्छत्रेण धार्यता
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അവൻ മാല്യദാമങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായിരുന്നു; അവന്റെ മീതെ ശ്വേത രാജച്ഛത്രം ധരിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; യുദ്ധകലഹത്തിനിടയിലും അവൻ ബഹുമാനചിഹ്നങ്ങളോടെ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടു।
Verse 18
नीलाञ्जनचयप्रख्यो मदान्धो द्विरदो बभौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മദാന്ധനായ ആ ദ്വിരദൻ നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരത്തെപ്പോലെ തോന്നി।
Verse 19
अतिदवृष्टो महामेघैर्यथा स्यात् पर्वतों महान् | राजाका काली कज्जलराशिके समान मदान्ध गजराज अपने मस्तककी मदवर्षके कारण महान् मेघोंकी अतिवृष्टिसे आर्द्र हुए विशाल पर्वतके समान शोभा पा रहा था ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാമേഘങ്ങളുടെ അതിവൃഷ്ടിയിൽ നനഞ്ഞ മഹാപർവ്വതം എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ആ ഗജരാജനും തന്റെ മസ്തകത്തിൽ നിന്ന് സ്രവിക്കുന്ന മദധാരയുടെ വർഷംകൊണ്ട് ദീപ്തനായി തോന്നി।
Verse 20
ततो युधिष्छिर: प्रेक्ष्य व्यूहं तमतिमानुषम्,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि संकुलयुद्धे विंशो5ध्याय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മനുഷ്യപരിധിയെ അതിക്രമിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയ ആ വ്യൂഹം കണ്ടിട്ട്, അത്യന്തം സംകുലമായ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ പ്രത്യുത്തരത്തിനായി സന്നദ്ധനായി। (ഇവിടെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ സംശപ്തകവധപർവ്വത്തിലെ സംകുലയുദ്ധപ്രകരണത്തിലെ ഇരുപതാം അധ്യായം സമാപ്തം.)
Verse 21
अजय्यमरिभि: संख्ये पार्षतं वाक्यमब्रवीत् । ब्राह्मणस्य वशं नाहमियामद्य यथा प्रभो | पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर्विधीयताम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധക്കളത്തിലെ തിരക്കിൽ ശത്രുക്കൾക്കാൽ ജയിക്കപ്പെടാത്ത പാർഷതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ, ഇന്ന് ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്റെ വശത്തിലാകുകയില്ല. പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള അശ്വങ്ങളോടുകൂടി യോജിച്ച യുദ്ധനീതി ക്രമീകരിക്കപ്പെടട്ടെ.”
Verse 22
राजा युधिष्ठिरने द्रोणाचार्यके रचे हुए उस अलौकिक तथा शत्रुओंके लिये अजेय व्यूहको देखकर युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्नसे इस प्रकार कहा--“कबूतरके समान रंगवाले घोड़ोंपर चलनेवाले वीर! आज तुम ऐसी नीतिका प्रयोग करो, जिससे मैं उस ब्राह्मणके वशमें न होऊँ' ।।
ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ പറഞ്ഞു—“സുവ്രതനായ രാജാവേ! ദ്രോണൻ എത്ര ശ്രമിച്ചാലും നിങ്ങൾ അവന്റെ വശത്തിലാകുകയില്ല. ഇന്ന് ഞാൻ അവന്റെ അനുചരന്മാരോടുകൂടി ദ്രോണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തും.”
Verse 23
मयि जीवति कौरव्य नोद्रेगं कर्तुमहसि । न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथंचन,कुरुनन्दन! मेरे जीते-जजी आपको किसी प्रकार भय नहीं करना चाहिये। द्रोणाचार्य रणक्षेत्रमें मुझे किसी प्रकार जीत नहीं सकते
“കൗരവാ! ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം നീ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണന് എങ്ങനെയും എന്നെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.”
Verse 24
संजय उवाच एवमुक्त्वा किरन् बाणान् द्रपदस्य सुतो बली । पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള അശ്വങ്ങളുള്ള മഹാബലവാനായ ദ്രുപദപുത്രൻ അമ്പുകൾ മഴപെയ്യിച്ചുകൊണ്ട് സ്വയം ദ്രോണനെ നേരെ ആക്രമിച്ചു.
Verse 25
अनिष्टदर्शनं दृष्टवा धृष्टद्युम्नमवस्थितम् | क्षणेनैवाभवद् द्रोणो नातिहृष्टमना इव,जिसका दर्शन अनिष्टका सूचक था, उस धृष्टद्युम्नको सामने खड़ा देख द्रोणाचार्य क्षणभरमें अत्यन्त अप्रसन्न और उदास हो गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അനിഷ്ടത്തിന്റെ സൂചനയായ ദർശനമുള്ള ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മുന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്നതു കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ, ദ്രോണൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ഹർഷം വിട്ടവനെന്നപോലെ അത്യന്തം അസന്തുഷ്ടനും മ്ലാനനുമായി.
Verse 26
(स हि जातो महाराज द्रोणस्य निधन प्रति । मर्त्यधर्मतया तस्माद् भारद्वाजो व्यमुहयत ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ദ്രോണന്റെ മരണകാരണമാകുവാൻ തന്നെയാണ് അവൻ ജനിച്ചത്; അതുകൊണ്ട് അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണൻ മർത്ത്യധർമ്മത്തിന്റെ ദൗർബല്യത്തിൽ ആശ്രയിച്ച് മോഹിതനായി. ദ്രോണന്റെ വിഷാദം കണ്ടു, ശത്രുനാശകനായ നിന്റെ പുത്രൻ ദുർമുഖൻ, ദ്രോണനെ പ്രസന്നിപ്പിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മുന്നേറാതിരിക്കാൻ തടഞ്ഞു, രാജൻ।
Verse 27
स सम्प्रहारस्तुमुल: सुघोर: समपद्यत । पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत,भरतनन्दन! उस समय शूरवीर धृष्टद्युम्न तथा दुर्मुखमें तुमुल युद्ध होने लगा, धीरे-धीरे उसने अत्यन्त भयंकर रूप धारण कर लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അപ്പോൾ പൃഷതപുത്രനായ വീരൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ദുർമുഖനും തമ്മിൽ തുമുലവും അതിഘോരവുമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉദിച്ചു; യുദ്ധം നീണ്ടുനീണ്ടപ്പോൾ അത് കൂടുതൽ ഭയാനകമായി വളർന്നു।
Verse 28
पार्षत: शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम् । भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാർഷതപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ക്ഷിപ്രമായി അമ്പുകളുടെ വലയാൽ ദുർമുഖനെ മൂടി; മഹത്തായ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണനെയും തടഞ്ഞു, അവൻ മുന്നേറാതിരിക്കുമാറാക്കി।
Verse 29
द्रोणमावारितं दृष्टवा भूशायस्तस्तवात्मज: । नानालिदड्जैः शरव्रातैः पार्षती सममोहयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണനെ തടഞ്ഞിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രൻ കൂടുതൽ പരിശ്രമിച്ചു; പലവിധ അമ്പുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ പാർഷതപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മോഹിപ്പിച്ച് കീഴടക്കാൻ ശ്രമിച്ചു।
Verse 30
तयोर्विषक्तयो: संख्ये पाउ्चाल्यकुरुमुख्ययो: । द्रोणो यौधिष्टिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरै:
പാഞ്ചാലരാജകുമാരനും കുരുകുലത്തിലെ പ്രധാനവീരനും ആയ അവർ ഇരുവരും യുദ്ധത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ആസക്തരായിരിക്കുമ്പോൾ, അതേ സമയത്ത് ദ്രോണൻ തന്റെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് യുധിഷ്ഠിരന്റെ സൈന്യത്തെ പലവിധമായി തകർത്തുകളഞ്ഞു।
Verse 31
अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्तत: । तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्वचित् क्वचित्
കാറ്റിന്റെ പ്രബലവേഗത്തിൽ മേഘങ്ങൾ എല്ലാടത്തും കീറിപ്പിരിഞ്ഞ് ചിതറുന്നതുപോലെ, യുദ്ധത്തിന്റെ തിരക്കിൽ പാർത്ഥന്റെ സൈന്യങ്ങളും ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ചിന്നിച്ചിതറി.
Verse 32
मुहूर्तमिव तद् युद्धमासीन्मधुरदर्शनम् । तत उन्मत्तवद् राजन् निर्मर्यादमवर्तत,राजन! दो घड़ीतक तो वह युद्ध देखनेमें बड़ा मनोहर लगा; परंतु आगे चलकर उनमें पागलोंकी तरह मर्यादाशून्य मारकाट होने लगी
രാജാവേ! അല്പനേരം ആ യുദ്ധം കാണാൻ മനോഹരമെന്നുപോലും തോന്നി; എന്നാൽ പിന്നെ അത് ഉന്മത്തരുപോലെ—മര്യാദകളില്ലാത്ത, നിയന്ത്രണമറ്റ കൂട്ടക്കൊലയായി മാറി.
Verse 33
नैव स्वे न परे राजन्नाज्ञायन्त परस्परम् | अनुमानेन संज्ञाभियद्धं तत् समवर्तत
രാജാവേ! ആ കലഹത്തിൽ ‘സ്വന്തം’ ‘പര’ എന്ന തിരിച്ചറിവ് പരസ്പരം നഷ്ടപ്പെട്ടു. ഊഹിച്ചോ പേരുകൾ വിളിച്ചോ മാത്രമേ മിത്രശത്രുവിനെ നിശ്ചയിച്ച് യുദ്ധം നടന്നുള്ളൂ.
Verse 34
चुडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वपि वर्मसु | तेषामादित्यवर्णाभा रश्मय: प्रचकाशिरे
അവരുടെ ചൂടാമണികളിൽ നിന്നും കണ്ഠാഭരണങ്ങളിൽ നിന്നും, കവചങ്ങളിൽ പതിപ്പിച്ച അലങ്കാരങ്ങളിൽ നിന്നുമുപോലും സൂര്യവർണ്ണമായ ദീപ്തരശ്മികൾ പടർന്നു തെളിഞ്ഞു.
Verse 35
उन वीरोंके मुकुटों, हारों, आभूषणों तथा कवचोंमें सूर्यके समान प्रभामयी रश्मियाँ प्रकाशित हो रही थीं ।।
ആ വീരന്മാരുടെ കിരീടങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ, അലങ്കാരങ്ങൾ, കവചങ്ങൾ എന്നിവയിൽ നിന്ന് സൂര്യസമമായ ദീപ്തരശ്മികൾ പ്രകാശിച്ചു. പിന്നെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാടത്തും ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പതാകകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരകളും—കൊക്കുകളുടെ നിരകളാൽ പുള്ളിപ്പുള്ളിയായി തോന്നുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ—കാണപ്പെട്ടു.
Verse 36
नरानेव नरा जघ्नुरुदग्राश्न हया हयान् । रथांश्व॒ रथिनो जष्नुर्वारणा वरवारणान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഭീകര കലാപയുദ്ധത്തിൽ മനുഷ്യർ മനുഷ്യരെ വധിച്ചു; പ്രബലമായ കുതിരകൾ കുതിരകളെ നശിപ്പിച്ചു; രഥയോദ്ധാക്കൾ രഥയോദ്ധാക്കളെ കൊന്നു; ആനകൾ മഹാന്മാരായ ആനകളെ ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തി.
Verse 37
समुच्छितपताकानां गजानां परमद्दिपै: । क्षणेन तुमुलो घोर: संग्राम: समपद्यत,जिनके ऊपर ऊँची पताकाएँ फहरा रही थीं, उन गजराजोंका शत्रुपक्षके बड़े-बड़े हाथियोंके साथ क्षणभरमें अत्यन्त भयंकर संग्राम छिड़ गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഉയർന്ന പതാകകൾ ഉയർത്തിയിരുന്ന ആ ഗജരാജന്മാർ ശത്രുപക്ഷത്തിലെ പരമദീപ്തമായ മഹാഗജങ്ങളുമായി ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ തുമുലവും അതിഭീകരവുമായ യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി.
Verse 38
तेषां संसक्तगात्राणां कर्षतामितरेतरम् । दन्तसंघातसंघर्षात् सधूमो5ग्निरजायत,वे एक-दूसरेसे अपने शरीरोंको सटाकर आपसमें खींचातानी करते थे। दाँतोंसे दाँतोंपर टक्कर लगनेसे धूमसहित आग-सी उठने लगती थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ശരീരങ്ങൾ ചേർത്ത് പിണഞ്ഞുകെട്ടി പരസ്പരം വലിച്ചിഴച്ച് മുറുക്കി; ദന്തങ്ങളുടെ ഇടിച്ചിലും ഉരസലും മൂലം പുക സഹിതം അഗ്നിപോലെ ജ്വാല ഉയർന്നു.
Verse 39
विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नय: । बभूवु: खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ പതാകകൾ ചിതറിപ്പോയി; കാഹളങ്ങളുടെ മുഴക്കത്തിൽ ജനിച്ച അഗ്നിജ്വാലകൾ ഉയർന്ന് ആകാശത്തെത്തിയതുപോലെ തോന്നി—മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അവർ ദൃശ്യമായി.
Verse 40
उन हाथियोंकी पीठपर फहराती हुई पताकाएँ वहाँसे टूट-टूटकर गिरने लगीं। उनके दाँतोंक आपसमें टकरानेसे आग प्रकट होने लगी। इससे वे आकाशमें छाये हुए बिजलीसहित मेघोंके समान जान पड़ते थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചില ആനകൾ യോദ്ധാക്കളെ ഉയർത്തി എറിഞ്ഞു; ചിലത് ഗർജിച്ചു; ചിലത് മരിച്ച് നിലംപതിച്ചു. ആ വാരണങ്ങളുടെ ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമി നിറഞ്ഞു; മേഘങ്ങൾ പരന്ന ശരദാകാശംപോലെ അത് തോന്നി.
Verse 41
तेषामाहन्यमानानां बाणतोमरऋष्टिभि: । वारणानां रवो जज्ञे मेघानामिव सम्प्लवे,बाण, तोमर तथा ऋष्टि आदि अस्त्र-शस्त्रोंसे मारे जाते हुए गजराजोंका चीत्कार प्रलयकालके मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था
ബാണം, തോമരം, ഋഷ്ടി മുതലായ ആയുധങ്ങളാൽ അടിക്കപ്പെടുന്ന ആ ഗജങ്ങളുടെ നിലവിളി പ്രളയകാല മേഘഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ ഉയർന്നു।
Verse 42
तोमराभिहता: केचिद् बाणैश्न परमद्दिपा: । वित्रेसु: सर्वनागानां शब्दमेवापरे5व्रजन्
ചില മഹാഗജങ്ങൾ തോമരപ്രഹരത്തിൽ പരിക്കേറ്റു; ചിലർ ബാണാഘാതത്തിൽ ക്ഷതവിഛിന്നരായി അത്യന്തം ഭീതിയിലായി; മറ്റുചിലർ എല്ലാ ഗജങ്ങളുടെയും ഗർജ്ജനം പിന്തുടർന്ന് അതേ ദിശയിലേക്കു നീങ്ങി।
Verse 43
विषाणाभिहताश्चापि केचित् तत्र गजा गजै: । चक्कुरार्तस्वनं घोरमुत्पातजलदा इव,कुछ हाथी वहाँ हाथियोंद्वारा दाँतोंस घायल किये जानेपर उत्पातकालके मेघोंके समान भयंकर आर्तनाद कर रहे थे
അവിടെ ചില ഗജങ്ങൾ മറ്റുഗജങ്ങളുടെ ദന്താഘാതത്തിൽ പരിക്കേറ്റ്, ഉത്പാതകാല മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായ ആർത്തനാദം മുഴക്കുകയായിരുന്നു।
Verse 44
प्रतीपा: क्रियमाणाश्न॒ वारणा वरवारणै: । उन्मथ्य पुनराजम्मु: प्रेरिता: परमाड्कुशैः
ശത്രുപക്ഷത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങൾ പരിക്കേൽപ്പിച്ചതിനാൽ പല ഗജങ്ങളും യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിന്തിരിഞ്ഞിരുന്നു; എന്നാൽ മഹാവതികൾ ഉത്തമ അങ്കുശങ്ങളാൽ പ്രേരിപ്പിച്ചതോടെ അവർ സ്വന്തം സൈന്യത്തെ തന്നെ ചവിട്ടിമെതിച്ച് വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു।
Verse 45
महामात्रैर्महामात्रास्ताडिता: शरतोमरै: । गजेभ्य: पृथिवीं जम्मुर्मुक्तप्रहरणाड्कुशा:
മഹാവതികളും ബാണവും തോമരവും കൊണ്ടുള്ള പ്രഹരത്തിൽ വീണു; അതിനാൽ അവർ ഗജങ്ങളുടെ മേൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു പതിച്ചു, അവരുടെ ആയുധങ്ങളും അങ്കുശങ്ങളും കൈവിട്ട് ചിതറിപ്പോയി।
Verse 46
निर्मनुष्याश्न मातज़ा विनदन्तस्ततस्ततः । छिन्ना भ्राणीव सम्पेतु: सम्प्रविश्य परस्परम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആരോഹികളില്ലാതെ മനുഷ്യശൂന്യരായ മഹാഗജങ്ങൾ വ്യാകുലമായി ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞു, ഇടയ്ക്കിടെ കരുണനാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അവർ പരസ്പരസേനകളിലേക്കു കുതിച്ചുകയറി, കീറിപ്പോയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ചിന്നിച്ചിതറി ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 47
हतान् परिवहन्तश्न पतितान् पतितायुधान् । दिशो जम्मुर्महानागा: केचिदेकचरा इव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചില മഹാഗജങ്ങൾ തങ്ങളുടെ പുറത്ത് ഹതരായി വീണു കിടക്കുന്ന, ആയുധം വീണുപോയ സവാരികളെ ചുമന്നുകൊണ്ട്, ഏകാന്തമായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ഗജരാജന്മാരെപ്പോലെ സർവ്വദിക്കുകളിലും ചുറ്റി നടന്നു.
Verse 48
ताडितास्ताड्यमानाशक्ष तोमरघ्टथिपरश्वथै: । पेतुरार्तस्वनं कृत्वा तदा विशसने गजा:,उस समय बहुत-से हाथी उस युद्धस्थलमें तोमर, ऋष्टि तथा फरसोंकी मार खाकर घायल हो आर्तनाद करके धरतीपर गिर जाते थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്ന് ആ വിശസനഭൂമിയിൽ തോമര, ഋഷ്ടി, പരശ്വധം (ഫറസ്) എന്നിവയുടെ പ്രഹരങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഏറ്റു പല ഗജങ്ങളും മുറിവേറ്റ്, ആർത്തനാദം മുഴക്കി ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 49
तेषां शैलोपमै: कार्यरनिपतद्धिः समन्ततः । आहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च,उनके पर्वताकार शरीरोंके गिरनेसे सब ओरसे आहत हुई भूमि सहसा काँपने और आर्तनाद करने लगी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പർവ്വതസദൃശമായ അവരുടെ ദേഹങ്ങൾ എല്ലാടവും വീണതുകൊണ്ട്, ചുറ്റുമെല്ലാം പ്രഹരമേറ്റ ഭൂമി പെട്ടെന്ന് കുലുങ്ങി, ആർത്തനാദം മുഴക്കുന്നതുപോലെ മുഴങ്ങി.
Verse 50
सादितै: सगजारोहै: सपताकै: समन्तत: । मातद्जैः शुशुभे भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാടവും പതാകകളോടും ഗജാരോഹികളോടും കൂടെ യുദ്ധത്തിൽ വീണു കിടക്കുന്ന മാത്തംഗങ്ങളുടെ ദേഹങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു; ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവ്വതഖണ്ഡങ്ങൾ പരന്നതുപോലെ അതിന് ഭീകരമായൊരു ശോഭ തോന്നി.
Verse 51
गजस्थाश्न महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे । रथिश्रि: पातिता भल्लैविंकीर्णाड्कुशतोमरा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ അനേകം രഥയോദ്ധാക്കളുടെ മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലബാണങ്ങൾ ഗജാരൂഢരായ മഹാവതന്മാരുടെ ഹൃദയം തുളച്ചു; അവർ പെട്ടെന്ന് വീണുമരിച്ചു. അവരുടെ അങ്കുശങ്ങളും തോമരങ്ങളും യുദ്ധഭൂമിയാകെ ചിതറിക്കിടന്നു.
Verse 52
क्रौज्चवद् विनदन्तो<5न्ये नाराचाभिहता गजा: । परान् स्वांश्वापि मृद्नन्तः परिपेतुर्दिशो दश
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മറ്റു ഗജങ്ങൾ മൂർച്ചയുള്ള ഇരുമ്പ് നാരാചബാണങ്ങളാൽ വ്രണിതരായി ക്രൗഞ്ചപക്ഷിയെപ്പോലെ നിലവിളിച്ചു. ഉന്മത്തരായി ശത്രുക്കളെയും സ്വന്തം പക്ഷത്തെയും ചവിട്ടിമെതിച്ച് പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറി ഓടി.
Verse 53
कितने हीं हाथी नाराचोंसे घायल हो क्रौंच पक्षीकी भाँति चिग्घाड़ रहे थे और अपने तथा शत्रुपक्षके सैनिकोंको भी रौंदते हुए दसों दिशाओंमें भाग रहे थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഗജങ്ങളുടെയും അശ്വങ്ങളുടെയും രഥയോദ്ധാക്കളുടെയും ശരീരക്കൂമ്പാരങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു; മാംസവും രക്തവും കലർന്ന ചെളിയായി യുദ്ധഭൂമി മാറി.
Verse 54
प्रमथ्य च विषाणाग्रै: समुत्क्षिप्ताश्न वारणै: । सचक्राश्न विचक्राश्न रथैरेव महारथा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അനേകം ഗജങ്ങൾ ദന്താഗ്രങ്ങളാൽ ചക്രമുള്ളതും ചക്രമില്ലാത്തതുമായ മഹാരഥങ്ങളെ രഥികളോടുകൂടി തകർത്തു; പിന്നെ തുമ്പിക്കൈകൊണ്ട് ഉയർത്തി ദൂരേക്ക് എറിഞ്ഞു.
Verse 55
रथाश्चन रथिभिहीना निर्मनुष्याश्न॒ वाजिन: | हतारोहाश्न मातड़्ा दिशो जम्मुर्भयातुरा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥികളില്ലാത്ത രഥങ്ങൾ, സവാരിയില്ലാത്ത അശ്വങ്ങൾ, സവാരികൾ വധിക്കപ്പെട്ട ഗജങ്ങൾ—ഭയാകുലരായി—എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.
Verse 56
जघानात्र पिता पुत्र पुत्रश्न पितरं तथा । इत्यासीत् तुमुल॑ युद्ध न प्राज़्ायत किंचन,वहाँ पिताने पुत्रको और पुत्रने पिताको मार डाला। ऐसा भयंकर युद्ध हो रहा था कि किसीको कुछ भी ज्ञात नहीं होता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ പിതാവ് തന്റെ പുത്രനെ വീഴ്ത്തി; അതുപോലെ പുത്രനും പിതാവിനെ. അത്തരം തുമുലമായ യുദ്ധക്കലഹത്തിൽ ആര്ക്കും ഒന്നും വ്യക്തമായി അറിയാനോ തിരിച്ചറിയാനോ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 57
आगुल्फेभ्योडवसीदन्ते नरा लोहितकर्दमै: । दीप्यमानै: परिक्षिप्ता दावैरिव महाद्रुमा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യർ രക്തത്തിന്റെ ചുവന്ന ചെളിയിൽ കാൽമുട്ടുകൾക്കല്ല, കണങ്കാൽ വരെ താഴ്ന്നുപോകുകയായിരുന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിവലയം ചുറ്റിനിൽക്കേ അവർ ദാവാനലത്തിൽ വളഞ്ഞ മഹാവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി.
Verse 58
शोणितै: सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च । छत्राणि च पताकाश्च सर्व रक्तमदृश्यत,योद्धाओंके वस्त्र, कवच, ध्वज और पताकाएँ रक्तसे सींच उठी थीं। वहाँ सब कुछ रक्तसे रँगकर लाल-ही-लाल दिखायी देता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വസ്ത്രങ്ങളും കവചങ്ങളും രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു; കുടകളും പതാകകളും കൂടി. അവിടെ എല്ലാം രക്തവർണ്ണമായി ചുവപ്പായി മാത്രം ദൃശ്യമായിരുന്നു.
Verse 59
हयौघाश्ष रथौघाक्ष नरीघाश्न निपातिता: । संक्षुण्णा: पुनरावृत्य बहुधा रथनेमिभि:,रणभूमिमें गिराये हुए घोड़ों, रथों और पैदलोंके समुदाय बारंबार आते-जाते रथोंके पहियोंसे कुचलकर टुकड़े-टुकड़े हो जाते थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ കുതിരകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ വീണുകിടന്നു. രഥങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും മുന്നോട്ടും പിന്നോട്ടും പാഞ്ഞതുകൊണ്ട്, ചക്രങ്ങളുടെ അരികുകൾക്കടിയിൽ അവർ പലവട്ടം ചതഞ്ഞ് തകർന്നുതുണ്ടുതുണ്ടായി.
Verse 60
सगजौघमहावेग: परासुनरशैवल: । रथौघतुमुलावर्त: प्रबभौ सैन्यसागर:,वह सेनाका समुद्र हाथियोंके समूहरूपी महान् वेग, मरे हुए मनुष्यरूपी सेवार तथा रथसमूहरूपी भयंकर भँवरोंके कारण अद्भुत शोभा पा रहा था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സൈന്യസമുദ്രം അത്ഭുതശോഭയോടെ തിളങ്ങി; ആനക്കൂട്ടങ്ങൾ അതിന്റെ മഹാവേഗ തരംഗങ്ങൾ, യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ച മനുഷ്യർ അതിലെ ശൈവലസദൃശമായ പച്ചക്കഴുപ്പ്, രഥക്കൂട്ടങ്ങൾ അതിലെ തുമുലമായ ചുഴികൾ.
Verse 61
त॑ वाहनमहानौभियोंधा जयधनैषिण: । अवगाह्याथ मज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിജയമെന്ന ധനം ആഗ്രഹിച്ച ആ യോദ്ധാക്കൾ ഭയമില്ലാതെ ആ ഭീകര സമരപ്രവാഹത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പോയി. സംഘർഷത്തിന്റെ തിരക്കിൽ അമർന്നു മുങ്ങുന്നതുപോലെ ആയാലും അവർ മോഹത്തിലായില്ല; ക്ഷാത്രധർമ്മനിശ്ചയം വിട്ടുമാറിയില്ല.
Verse 62
विजयरूपी धनकी इच्छा रखनेवाले योद्धारूपी व्यापारी वाहनरूपी बड़ी-बड़ी नौकाओंद्वारा उस सैन्य-समुद्रमें उतरकर डूबते हुए भी प्राणोंका मोह नहीं करते थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യോദ്ധാക്കളുടെ മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യുകയും അവരുടെ ധ്വജചിഹ്നങ്ങൾ അടിയേറ്റ് തകർന്നുവീഴുകയും ചെയ്തിട്ടും, അവരിൽ ഒരാളും ചിത്തഭ്രംശത്തിലായില്ല. പുറംചിഹ്നങ്ങൾ തകർന്നെങ്കിലും സമരസമുദ്രത്തിനിടയിലും അവരുടെ അന്തർലക്ഷ്യം കുലുങ്ങിയില്ല.
Verse 63
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयंकरे । मोहयित्वा परान् द्रोणो युधिष्िरमुपाद्रवत्,इस प्रकार जब अत्यन्त भयंकर घोर युद्ध चल रहा था, उस समय शत्रुओंको मोहित करके द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरपर आक्रमण किया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ഭീകരവും ഭയങ്കരവുമായ യുദ്ധം നടക്കുമ്പോൾ, ദ്രോണൻ ശത്രുക്കളെ മോഹിപ്പിച്ച് യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ആക്രമിച്ചു.
Verse 83
अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिण पार्श्रमास्थिता: । भूरिश्रवा, शल्य, सोमदत्त तथा बाह्लिक--ये वीरगण अक्षौहिणी सेनाके साथ व्यूहके दाहिने पार्श्वमें स्थित थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരു അക്ഷൗഹിണി സേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ വീരന്മാർ വ്യൂഹത്തിന്റെ വലത് (ദക്ഷിണ) പാർശ്വത്തിൽ നിലകൊണ്ടു—ഭൂരിശ്രവസ്, ശല്യൻ, സോമദത്തൻ, ബാഹ്ലികൻ.
Verse 96
वाम॑ पार्श्व समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रत: स्थिता: । अवन्तीके विन्द और अनुविन्द तथा काम्बोजराज सुदक्षिण--ये बायें पाश्वका आश्रय लेकर द्रोणपुत्र अश्वत्थामाके आगे खड़े हुए
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇടത് പാർശ്വം ആശ്രയിച്ച്, അവന്തിയിലെ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും, കൂടാതെ കാംബോജരാജാവായ സുദക്ഷിണനും, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ മുൻപിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 113
महत्या सेनया तस्थौ नानाजनपदोत्थया । पुच्छभागमें अपने पुत्र, जाति-भाई तथा कुटुम्बके बन्धु-बान्धवोंसहित भिन्न-भिन्न देशोंकी विशाल सेना साथ लिये विकर्तनपुत्र कर्ण खड़ा था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൈന്യത്തിന്റെ പുച്ചഭാഗത്ത് വികർത്തനപുത്രൻ കർണ്ണൻ പല ജനപദങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിയ മഹാസൈന്യത്തോടുകൂടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. അവനോടൊപ്പം അവന്റെ പുത്രന്മാർ, സ്വജാതീയ ബന്ധുക്കൾ, കുടുംബബന്ധു-ബാന്ധവങ്ങൾ, സുഹൃത്ത്-സഹായികൾ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 136
व्यूहस्योरसि ते राजन् स्थिता युद्धविशारदा: । राजन! उस व्यूहके हृदयस्थानमें जयद्रथ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ വ്യൂഹത്തിന്റെ ഹൃദയസ്ഥാനത്ത് യുദ്ധവിശാരദന്മാർ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. അവിടെ മഹാസൈന്യത്തോടുകൂടെ ജയദ്രഥൻ, ഭീമരഥൻ, സമ്പാതി, ഋഷഭൻ, ജയൻ, ഭൂമിഞ്ജയൻ, വൃഷക്രാഥൻ, മഹാബലനായ നിഷധരാജൻ എന്നിവരും നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നു. അവർ എല്ലാവരും ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി പോരാടുന്നവരും യുദ്ധകലയിൽ അത്യന്തം നിപുണരുമായിരുന്നു.
Verse 143
वातोद्धूतार्णवाकार: प्रवृत्त इव लक्ष्यते । इस प्रकार पैदल, अश्वारोही, गजारोही तथा रथियोंद्वारा आचार्य द्रोणका बनाया हुआ वह व्यूह वायुके झकोरोंसे उछलते हुए समुद्रके समान दिखायी देता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പാദാതികൾ, അശ്വാരോഹികൾ, ഗജാരോഹികൾ, രഥികർ എന്നിവരാൽ നിറഞ്ഞ ആചാര്യ ദ്രോണൻ ഒരുക്കിയ ആ വ്യൂഹം കാറ്റിന്റെ കുത്തേറ്റു കുലുങ്ങുന്ന സമുദ്രംപോലെ, ചലനത്തിലേർപ്പെട്ടതുപോലെ ദൃശ്യമാകുകയായിരുന്നു.
Verse 153
सविद्युत्स्तनिता मेघा: सर्वदिग्भ्य इवोष्णगे | उसके पक्ष और प्रपक्ष भागोंसे युद्धकी इच्छा रखनेवाले योद्धा उसी प्रकार निकलने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ വ്യൂഹത്തിന്റെ പക്ഷ-പ്രപക്ഷ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് യുദ്ധേച്ഛയുള്ള യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെന്നപോലെ പുറപ്പെടാൻ തുടങ്ങി; അത് വർഷകാലത്ത് മിന്നലാൽ പ്രകാശിച്ച് ഇടിമുഴക്കത്തോടെ ഗർജ്ജിക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ സമസ്ത ദിക്കുകളിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
Verse 163
आस्थित: शुशुभे राजन्नंशुमानुदये यथा । राजन! उस व्यूहके मध्यभागमें विधिपूर्वक सजाये हुए हाथीपर आरूढ़ हो प्राग्ज्योतिषपुरके राजा भगदत्त उदयाचलपर प्रकाशित होनेवाले सूर्यदेवके समान सुशोभित हो रहे थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ആ വ്യൂഹത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് വിധിപൂർവ്വം അലങ്കരിച്ച ആനമേൽ ആരൂഢനായ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷപുരരാജാവ് ഭഗദത്തൻ ഉദയാചലത്തിൽ ഉദിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.
Verse 193
समन्वितः पर्वतीयै: शक्रो देवगणैरिव । जैसे इन्द्र देवगणोंसे घिरकर सुशोभित होते हैं
പർവ്വതരാജാക്കന്മാർ ചുറ്റിനിന്ന ഭഗദത്തൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അത്യന്തം ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു. ദേവഗണങ്ങൾ വലയുന്ന ഇന്ദ്രൻ എങ്ങനെ പ്രകാശിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ നാനാവിധ ആയുധാഭരണങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതനായി, വീരന്മാരായ അനേകം പർവ്വതനൃപന്മാർക്കിടയിൽ അവൻ മഹിമയോടെ തിളങ്ങി.
Verse 1737
कृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमास्यामिवेन्दुना । राजन! सेवकोंने राजा भगदत्तके ऊपर मुक्तामालाओंसे अलंकृत श्वेत छत्र लगा रखा था। उनका वह छत्र कृत्तिका नक्षत्रके योगसे युक्त पूर्णिमाके चन्द्रमाकी भाँति शोभा दे रहा था
രാജാവേ! സേവകർ രാജാവ് ഭഗദത്തന്റെ മീതെ മുത്തുമാലകളാൽ അലങ്കരിച്ച വെളുത്ത കുട പിടിച്ചു നിന്നിരുന്നു. ആ കുട കൃത്തികാ-യോഗമുള്ള പൗർണ്ണമിയിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests how leaders balance protective duty toward a political center (Yudhiṣṭhira) against the costs imposed on defenders; strategic necessity repeatedly overrides personal valor, raising the question of whether ends-driven targeting can remain aligned with dharma under wartime urgency.
Capability-denial and tempo control are decisive: systematically breaking weapons, disrupting mobility (horses/charioteers/standards), and concentrating force against key nodes can reverse apparent pressure even when facing large coalition surges.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as battlefield reportage, using extended similes to frame Droṇa’s agency and to situate the episode within the epic’s broader reflection on power, leadership, and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.