Adhyaya 197
Chapter Arc: धृतराष्ट्र-संजय संवाद की पृष्ठभूमि में रणभूमि का ताप बढ़ता है—अश्वत्थामा क्रोध से दहकता हुआ, प्रलयकाल के यम-तुल्य रूप में दिखता है, और आँसू पोंछते हुए दुर्योधन से कठोर वचन कहता है। → अश्वत्थामा अपने दिव्यास्त्र-परंपरा का स्मरण कराता है—नारायण से प्राप्त अस्त्र-विद्या का अधिकार, और यह प्रतिज्ञा कि वह इच्छानुसार पत्थरों की वर्षा, अयोमुख पक्षियों द्वारा रथियों का विदारण, तथा विविध रूप धारण कर शत्रु-सेना को विचलित करेगा; उसके कथन में यह भी उभरता है कि देव-गन्धर्व-दानव-राक्षस तक उसे रोक नहीं सकते। → अश्वत्थामा का गर्जनात्मक संकल्प—‘आज रथस्थ मुझे कोई जीत नहीं सकता’—और ‘शचीपति इन्द्र की भाँति असुरों को विद्रावित कर दूँगा’ जैसी घोषणा; उसके बाणों का ‘जैसा चाहूँ वैसा रूप’ लेकर शत्रुओं पर गिरना—यह अध्याय का उग्र शिखर है। → अध्याय का अंत निर्णायक युद्ध-परिणाम से अधिक ‘आत्म-प्रतिज्ञा’ और ‘अस्त्र-भय’ की स्थापना में होता है—कौरव पक्ष के लिए यह आश्वासन और पाण्डव पक्ष के लिए आसन्न संकट का संकेत बनता है। → अश्वत्थामा की प्रतिज्ञा के बाद प्रश्न खुला रह जाता है—क्या वह वास्तव में नारायणास्त्र/दिव्यास्त्र का प्रयोग करेगा, और पाण्डव-सेना इस प्रलय-तुल्य आक्रमण से कैसे बचेगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें धृतराष्ट्प्रशरविषयक एक सौ चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९४ ॥। का बछ। सं: पजञ्चनवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: अश्वत्थामाके क्रोधपूर्ण उदूगार और उसके द्वारा नारायणास्त्रका प्राकट्य संजय उवाच छटद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा । बाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരശ്രേഷ്ഠാ! പാപകർമ്മിയായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ വഞ്ചനയാൽ എന്റെ പിതാവിനെ വധിച്ചു എന്നു കേട്ടപ്പോൾ ദ്രൗണി അശ്വത്ഥാമന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; പിന്നെ അവൻ ക്രോധാഗ്നിയിൽ ജ്വലിച്ച് ഉഗ്രരോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു.
Verse 2
तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर्दीप्तमदृश्यत । अन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षो: कालपर्यये
രാജേന്ദ്രാ! ആ ക്രുദ്ധനായ അശ്വത്ഥാമന്റെ ദേഹം ജ്വലിക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു. പ്രളയകാലത്ത് സർവ്വജീവികളെയും അപഹരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന യമന്റെ ദീപ്തരൂപം എങ്ങനെ പ്രജ്വലിക്കുമോ, അതുപോലെ അവന്റെ രൂപവും ക്രോധത്തിൽ അവിടെ ജ്വലിച്ചു.
Verse 3
अश्रुपूर्णे ततो नेत्रे व्यपमृज्य पुन: पुन: । उवाच कोपान्नि:श्वस्य दुर्योधनमिदं वच:,अपने आँसूभरे नेत्रोंको बारंबार पोंछकर क्रोधसे लंबी साँस खींचते हुए अभश्वत्थामाने दुर्योधनसे इस प्रकार कहा--
അപ്പോൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും തുടച്ച്, ക്രോധത്തിൽ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് അശ്വത്ഥാമൻ ദുര്യോധനനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 4
पिता मम यशथा क्षुद्रैर्न्यस्तशस्त्रो निपातित: । धर्मध्वजवता पापं कृतं तद् विदितं मम
രാജാവേ! എന്റെ പിതാവ് ആയുധം താഴെ വെച്ചപ്പോൾ ആ നീചർ അദ്ദേഹത്തെ വീഴ്ത്തി വധിച്ച വിധവും; ധർമ്മത്തിന്റെ പതാക ഉയർത്തുന്ന യുധിഷ്ഠിരൻ ചെയ്ത പാപവും—അത് എല്ലാം എനിക്ക് അറിയപ്പെട്ടു.
Verse 5
अनार्य॑ सुनृशंसं च धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम् । युद्धेष्व॒पि प्रवृत्तानां ध्रुवं जयपराजयौ
ധർമ്മപുത്രന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഞാൻ അനാര്യവും അത്യന്തം ക്രൂരവുമായ വാക്ക് കേട്ടിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവർക്കു ജയവും പരാജയവും തീർച്ചയായും അനിവാര്യമാണ്.
Verse 6
न्यायवृत्तों वधो यस्तु संग्रामे युध्यतो भवेत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന സമ്മർദ്ദത്തിൽ ധർമ്മനിഷ്ഠരായി പെരുമാറുന്നവർ പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ കൊല്ലപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, അത് സ്വകാര്യ വൈരാഗ്യത്തിൽ നിന്നല്ല; യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ അനിവാര്യ സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായ മരണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 7
गत: स वीरलोकाय पिता मम न संशय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ പിതാവ് വീരലോകത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല।
Verse 8
न शोच्य: पुरुषव्याप्र यस्तदा निधनं गत: । 'पुरुषसिंह! इसमें संशय नहीं कि मेरे पिता वीरगतिको प्राप्त हुए हैं। उस समय वे मारे गये, इस बातको लेकर उनके लिये शोक करना उचित नहीं है ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ! അന്നേരം മരണത്തെത്തിയവനെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കേണ്ടതില്ല. എന്റെ പിതാവ് വീരഗതി പ്രാപിച്ചതിൽ സംശയമില്ല. എന്നാൽ ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ടിട്ടും അദ്ദേഹത്തെ മുടി പിടിച്ച് അപമാനിച്ചതാണ് ചിന്തിക്കേണ്ടത്।
Verse 9
पश्यतां सर्वसैन्यानां तन्मे मर्माणि कृन्तति । परंतु धर्ममें तत्पर रहनेपर भी जो समस्त सैनिकोंके देखते-देखते उनका केश पकड़ा गया, वह अपमान ही मेरे मर्मस्थानोंको विदीर्ण किये देता है ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സകല സൈന്യങ്ങളും നോക്കി നിൽക്കെ നടന്ന ആ അപമാനം എന്റെ മർമ്മങ്ങളെ മുറിക്കുന്നു. ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ എന്റെ പിതാവിന്റെ മുടി പിടിക്കപ്പെട്ടു—ഈ അപമാനം എന്നെ അകത്തോളം കീറിത്തെറിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 10
कामात् क्रोधादविज्ञानाद्धर्षादू बाल्येन वा पुन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാമം, ക്രോധം, അജ്ഞാനം, ഉന്മത്തമായ ഹർഷം, അല്ലെങ്കിൽ ബാല്യസഹജമായ ചപലത—ഇവയുടെ വശം ചെന്നാൽ മനുഷ്യർ ധർമ്മവിരുദ്ധമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്ത് ശ്രേഷ്ഠരെ അപമാനിക്കുന്നു. ദ്രുപദന്റെ ക്രൂരനും ദുഷ്ടാത്മാവുമായ പുത്രൻ തീർച്ചയായും എന്നെ അവഗണിച്ച് ഈ മഹാപാപം ചെയ്തു; അതിനാൽ ആ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ഈ പാപത്തിന്റെ അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ഫലം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും।
Verse 11
विधर्मकाणि कुर्वन्ति तथा परिभवन्ति च । तदिदं पार्षतेनेह महदाधर्मिकं कृतम्
മനുഷ്യർ കാമം, ക്രോധം, അജ്ഞാനം, ഹർഷം അല്ലെങ്കിൽ ബാലസഹജമായ ചപലത എന്നിവയുടെ വശംപെട്ട് ധർമ്മവിരുദ്ധമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുകയും ശ്രേഷ്ഠന്മാരെ അവമാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ പാർഷതപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ നിശ്ചയമായും മഹത്തായ അധർമ്മകൃത്യം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
Verse 12
अवज्ञाय च मां नूनं॑ नृशंसेन दुरात्मना | तस्यानुबन्ध॑ द्रष्टासौ धृष्टद्युम्न: सुदारुणम्
ആ ക്രൂരനും ദുരാത്മാവും എന്നെ അവജ്ഞ ചെയ്ത് ഈ ഘോരപാപം നിശ്ചയമായും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ആ കൃത്യത്തിന്റെ അനന്തരഫലമായി അത്യന്തം ദാരുണമായ പ്രതിഫലം ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും.
Verse 13
अकार्य परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डव: । यो हासौ छटद्मना5<चार्य शस्त्र संन्यासयत् तदा
പരമമായ അകൃത്യം ചെയ്ത്, അസത്യം പറഞ്ഞ്, വഞ്ചനയാൽ അന്നേ സമയം ആചാര്യ ദ്രോണനെ ആയുധസംന്യാസം ചെയ്യിപ്പിച്ച ആ പാണ്ഡവനെക്കുറിച്ചാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 14
शपे सत्येन कौरव्य इष्टापूर्तेन चैव ह
ഹേ കൗരവ്യാ! എന്റെ സത്യത്താലും ഇഷ്ട-ആപൂർത്തം എന്ന യജ്ഞയാഗാദി പുണ്യകൃത്യങ്ങളാലും പൊതുഹിത ദാനധർമ്മങ്ങളാലും ഞാൻ ശപഥം ചെയ്ത് പറയുന്നു.
Verse 15
अहत्वा सर्वपाज्चालान् जीवेयं न कथंचन । सर्वोपायैर्यतिष्यामि पठचालानामहं वधे
സകല പാഞ്ചാലരെയും വധിക്കാതെ ഞാൻ എങ്ങനെയും ജീവിക്കുകയില്ല. എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും ഞാൻ പാഞ്ചാലരുടെ വധത്തിനായി പരിശ്രമിക്കും.
Verse 16
धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताहं पापकारिणम् | कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन च
യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ പാപകൃത്യക്കാരനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഞാൻ തീർച്ചയായും വധിക്കും—ഇവിടെ ആവശ്യമായ കർമ്മം ഏതായാലും, അത് മൃദുവായാലും കഠിനമായാലും।
Verse 17
“समरभूमिमें पापाचारी धृष्टद्युम्नको मैं कोमल और कठोर जिस किसी भी कर्मके द्वारा अवश्य मार डालूँगा ।। पज्चालानां वध कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव | यदर्थ पुरुषव्याघ्र पुत्रानिच्छन्ति मानवा:
യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാപാചാരിയായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഞാൻ മൃദുവായാലും കഠിനമായാലും—ആവശ്യമായ ഏതു മാർഗ്ഗത്തിലായാലും—തീർച്ചയായും വധിക്കും. പാഞ്ചാലന്മാരെ വധിച്ച്, ഹേ കൗരവ, ഞാൻ ആ ശാന്തി പ്രാപിക്കും; അതിനായിട്ടാണ്, ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്ര, മനുഷ്യർ പുത്രന്മാരെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്।
Verse 18
पित्रा तु मम सावस्था प्राप्ता निर्बन्धुना यथा
എന്റെ പിതാവിനാലാണ് എനിക്ക് ഈ അവസ്ഥ വന്നത്—ബന്ധുക്കളില്ലാത്തവനെപ്പോലെ, നിർബന്ധിതനും നിസ്സഹായനും ആയി।
Verse 19
मयि शैलप्रतीकाशे पुत्रे शिष्ये च जीवति । “मेरे पिताने मुझ पर्वत-सरीखे पुत्र और शिष्यके जीते-जी बन्धुहीनकी भाँति वह दुरवस्था प्राप्त की है ।। धिड्ममास्त्राणि दिव्यानि धिग् बाहू धिक् पराक्रमम्
ഞാൻ—പർവ്വതസദൃശമായ ശക്തിയുള്ള പുത്രനും ശിഷ്യനും—ജീവിച്ചിരിക്കെ പോലും, എന്റെ പിതാവ് ബന്ധുഹീനനെന്നപോലെ ദുരവസ്ഥയിൽ പതിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾക്ക് ശാപം; ഈ ഭുജങ്ങൾക്ക് ശാപം; എന്റെ പരാക്രമത്തിന് ശാപം!
Verse 20
स तथाहं करिष्यामि यथा भरतसत्तम
ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, നിങ്ങൾ ആജ്ഞാപിക്കുന്നതുപോലെ തന്നേ ഞാൻ ചെയ്യും।
Verse 21
आर्येण हि न वक्तव्या कदाचित् स्तुतिरात्मन:
കാരണം ഒരു ആര്യൻ ഒരിക്കലും സ്വയംപ്രശംസ പറയരുത്.
Verse 22
अद्य पश्यन्तु मे वीर्य पाण्डवा: सजनार्दना:
ഇന്ന് പാണ്ഡവർ—ജനാർദനൻ (കൃഷ്ണൻ) സഹിതം—എന്റെ പരാക്രമം കാണട്ടെ.
Verse 23
न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसा:
സത്യമായി, ദേവന്മാരുമല്ല, ഗന്ധർവന്മാരുമല്ല, അസുരന്മാരുമല്ല, രാക്ഷസന്മാരും അല്ല…
Verse 24
मदन्यो नास्ति लोके<स्मिन्नर्जुनाद वास्त्रवित् क्वचित्
ഈ ലോകത്തിൽ അർജുനനെ ഒഴികെ എവിടെയും അസ്ത്രവിദ്യയിൽ ഇത്ര നിപുണനായ മറ്റാരുമില്ല.
Verse 25
अहं हि ज्वलतां मध्ये मयूखानामिवांशुमान् । प्रयोक्ता देवसृष्टानामस्त्राणां प्ततागत:
ഞാൻ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സിന്റെ നടുവിൽ, സ്വന്തം കിരണങ്ങൾക്കിടയിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ നിന്നു—ദേവസൃഷ്ടമായ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ച് മടങ്ങിയവൻ.
Verse 26
“इस संसारमें मुझसे या अर्जुनसे बढ़कर दूसरा कोई अस्त्रवेत्ता कहीं नहीं है। आज मैं शत्रुकी सेनामें घुसकर प्रकाशमान अंशुधारियोंके बीच अंशुमाली सूर्यके समान तपता हुआ देवनिर्मित अस्त्रोंका प्रयोग करूँगा ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഈ ലോകത്തിൽ എന്നെയോ അർജുനനെയോ കടന്നൊരു അസ്ത്രവിദ്യാധിപൻ മറ്റാരുമില്ല. ഇന്ന് ഞാൻ ശത്രുസേനയിൽ കയറിപ്പോയി, പ്രകാശമയ അംശുധാരികളുടെ നടുവിൽ കിരണമാലി സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ച്, ദേവനിർമ്മിത ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കും. ഇന്ന് മഹാസമരത്തിൽ എന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെടുന്ന അമ്പുകൾ എന്റെ മഹാപരാക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ച് പാണ്ഡവയോദ്ധാക്കളെ തകർത്തുകളയും.”
Verse 27
अद्य सर्वा दिशो राजन् धाराभिरिव संकुला: । आवृता: पत्रिभिस्ती&णै््रष्टारो मामकैरिह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! ഇന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളും മഴധാരകളാൽ നിറഞ്ഞതുപോലെ കുഴഞ്ഞുകൂടിയിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ നമ്മുടെ പക്ഷത്തിലെ കാണികളും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മൂടപ്പെടുന്നു.”
Verse 28
“राजन! जैसे बरसती हुई जलधाराओंसे सम्पूर्ण दिशाएँ ढक जाती हैं, उसी प्रकार आज सब लोग मेरे तीखे बाणोंसे सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित हुई देखेंगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! പെയ്യുന്ന മഴധാരകൾ എല്ലാ ദിക്കുകളും മൂടുന്നതുപോലെ, ഇന്ന് എല്ലാവരും എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ ദിക്കുകളെ ആച്ഛാദിതമാക്കുന്നതു കാണും. എല്ലാടവും അമ്പുകളുടെ ജാലം വിതറി, ഭീകരമായി ഗർജ്ജിക്കുന്ന ശത്രുക്കളെ മഹാവാതം വൃക്ഷങ്ങളെ വീഴ്ത്തുന്നതുപോലെ ഞാൻ വീഴ്ത്തും.”
Verse 29
न हि जानाति बीभत्सुस्तदस्त्र॑ न जनार्दन: | न भीमसेनो न यमौ न च राजा युधिष्ठिर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് ഞാൻ പ്രയോഗിക്കാനിരിക്കുന്ന ആ അസ്ത്രം ബീഭത്സു അർജുനനും അറിയില്ല; ജനാർദനൻ കൃഷ്ണനും അറിയില്ല. ഭീമസേനനും അല്ല, മാദ്രിയുടെ ഇരട്ടപുത്രന്മാരും അല്ല, രാജാ യുധിഷ്ഠിരനും അല്ല—ആർക്കും അതിന്റെ അറിവില്ല.”
Verse 30
न पार्षतो दुरात्मासौ न शिखण्डी न सात्यकि: । यदिदं मयि कौरव्य सकल्प॑ सनिवर्तनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “കൗരവവംശജാ! എന്റെ പക്കലുള്ള ഈ (അസ്ത്രം/ഉപായം)—അതിന്റെ പ്രയോഗക്രമവും ഉപസംഹാരവും ഉൾപ്പെടെ—ദുരാത്മനായ പൃഷതപുത്ര ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും അറിയില്ല; ശിഖണ്ഡിക്കും അറിയില്ല; സാത്യകിക്കും അറിയില്ല. ഇത് എനിക്കു മാത്രമേ അറിയൂ.”
Verse 31
नारायणाय मे पित्रा प्रणम्य विधिपूर्वकम् | उपहार: पुरा दत्तो ब्रह्मरूप उपस्थित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൂർവകാലത്ത് എന്റെ പിതാവ് വിധിപൂർവം നാരായണനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് വേദസ്വരൂപമായ സ്തുതി-ഉപഹാരം സമർപ്പിച്ചു. ഭഗവാൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷനായി ആ ഉപഹാരം സ്വീകരിച്ച് പിതാവിന് വരം നൽകി; അപ്പോൾ എന്റെ പിതാവ് വരമായി പരമ നാരായണാസ്ത്രം അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 32
तं स्वयं प्रतिगृह्मयाथ भगवान् स वरं ददौ । वव्रे पिता मे परममस्त्रं नारायणं तत:
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷനായി ആ ഉപഹാരം സ്വീകരിച്ച് വരം നൽകി. തുടർന്ന് എന്റെ പിതാവ് വരമായി പരമ ആയുധമായ നാരായണാസ്ത്രം തിരഞ്ഞെടുത്തു.
Verse 33
अथैनमब्रवीद् राजन् भगवान् देवसत्तम: । भविता त्वत्समो नान्य: कश्चिद् युधि नर: क्वचित्
അപ്പോൾ ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ അവനോട് പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ നിനക്കു തുല്യനായ മറ്റൊരു മനുഷ്യൻ എവിടെയും ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകുകയില്ല.”
Verse 34
न त्विदं सहसा ब्रद्नान् प्रयोक्तव्यं कथंचन । न होतदस्त्रमन्यत्र वधाच्छत्रोर्निवर्तते
“എന്നാൽ, ബ്രാഹ്മണാ! ഈ അസ്ത്രം ഒരുവിധത്തിലും അപ്രതീക്ഷിതമായി പ്രയോഗിക്കരുത്; കാരണം ശത്രുവധം കൂടാതെ മറ്റേതൊരു മാർഗ്ഗത്തിലൂടെയും ഇത് മടങ്ങിവരുകയില്ല.”
Verse 35
न चैतच्छक्यते ज्ञातुं कं न वध्येदिति प्रभो । अवध्यमपि हन्याद्धि तस्मान्नैतत् प्रयोजयेत्
“പ്രഭോ! ഈ അസ്ത്രം ആരെയാണു വധിക്കാതിരിക്കുക എന്ന് അറിയാൻ കഴിയില്ല. വധിക്കരുതാത്തവനെയും ഇത് കൊല്ലാം; അതിനാൽ ഇത് അപ്രമാദമായി പ്രയോഗിക്കരുത്.”
Verse 36
अथ संख्ये रथस्यैव शस्त्राणां च विसर्जनम् | प्रयाचतां च शत्रूणां गमनं शरणस्य च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധമദ്ധ്യേ രഥം വിട്ടിറങ്ങുക, ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുക, ശത്രുക്കളുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു അഭയം അപേക്ഷിക്കുക, അവരുടെ ശരണം തേടുക— ഇതാണ് ആ മഹാസ്ത്രത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്ന മാർഗങ്ങൾ. യുദ്ധഭൂമിയിൽ അത്തരം ആയുധംകൊണ്ട് അവധ്യരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ സ്വയം എല്ലാതരത്തിലും പീഡിതനാകാം.
Verse 37
एते प्रशमने योगा महास्त्रस्थ परंतप । सर्वथा पीडितो हि स्यादवध्यान् पीडयन् रणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പരന്തപാ! ഈ മഹാസ്ത്രത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്ന മാർഗങ്ങൾ ഇവയാണ്: യുദ്ധഭൂമിയിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങുക, ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുക, അഭയം അപേക്ഷിക്കുക, ശത്രുവിന്റെ ശരണം തേടുക. കാരണം യുദ്ധത്തിൽ ഈ മഹാസ്ത്രംകൊണ്ട് അവധ്യരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ സ്വയം എല്ലാതരത്തിലും പീഡിതനാകാം.
Verse 38
तज्जग्राह पिता मह्य[ुमब्रवीच्चैव स प्रभु: । त्वं वधिष्यसि सर्वाणि शस्त्रवर्षाण्यनेकश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് എന്റെ പിതാവ് ആ ദിവ്യാസ്ത്രം സ്വീകരിച്ചു; ആ സമർത്ഥനായ പ്രഭു എനിക്ക് അതിന്റെ ഉപദേശം നൽകി. ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു— “ബ്രാഹ്മണാ! ഈ അസ്ത്രംകൊണ്ട് നീ യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാ ശസ്ത്രവർഷങ്ങളെയും പുനഃപുനഃ നശിപ്പിക്കും.”
Verse 39
अनेनास्त्रेण संग्रामे तेजसा च ज्वलिष्यसि । एवमुक्त्वा स भगवान् दिवमाचक्रमे प्रभु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഈ അസ്ത്രംകൊണ്ട് നീ യുദ്ധത്തിൽ തേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ പ്രഭു ഭഗവാൻ ദിവ്യലോകത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 40
एतन्नारायणादस्त्रं तत् प्राप्त पितृबन्धुना । तेनाहं पाण्डवांश्वैव पज्चालान् मत्स्यकेकयान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഇതാണ് നാരായണാസ്ത്രം; പിതൃവംശത്തിലെ ഒരു ബന്ധുവിലൂടെ ലഭിച്ചതാണ് അത്. അതിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ ഞാൻ പാണ്ഡവരെയും, പാഞ്ചാലരെയും, മത്സ്യരെയും, കേകയരെയും (ആക്രമിതരായി/വിഹ്വലരായി) കണ്ടു.
Verse 41
यथा यथाहमिच्छेयं तथा भूत्वा शरा मम
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ, അങ്ങനെ തന്നെയായി എന്റെ അമ്പുകൾ അതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കും.”
Verse 42
यथेष्टमश्मवर्षेण प्रवर्षिष्ये रणे स्थित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധമദ്ധ്യേ അചഞ്ചലമായി നിന്നുകൊണ്ട്, എന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം കല്ലുകളുടെ മഴ പെയ്യിക്കും. ഇരുമ്പുകൊക്കുള്ള പക്ഷികളാൽ മഹാരഥന്മാരെയുമെല്ലാം ഓടിച്ചുവിടും; ശത്രുക്കൾമേൽ മൂർച്ചയുള്ള പരശുക്കളും മഴപോലെ ചൊരിയും—ഇതിൽ അല്പമെങ്കിലും സംശയമില്ല.”
Verse 43
अयोमुखैश्न विहगैद्रावयिष्ये महारथान् । परश्वधांश्व निशितानुत्स्रक्ष्येडहमसंशयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഇരുമ്പുകൊക്കുള്ള പക്ഷികളാൽ മഹാരഥന്മാരെയുമെല്ലാം ഓടിച്ചുവിടും; ശത്രുക്കൾമേൽ മൂർച്ചയുള്ള പരശുക്കൾ എറിഞ്ഞുവിടും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.”
Verse 44
सो<हं नारायणास्त्रेण महता शत्रुतापन: । शत्रून् विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന ഞാൻ ഇപ്പോൾ മഹത്തായ നാരായണാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കും; പാണ്ഡവരെ അപമാനിച്ച് പീഡിപ്പിച്ച് എന്റെ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കും.”
Verse 45
मित्रब्रह्मगुरुद्रोही जाल्मक: सुविगर्लित: । पाञज्चालापसदश्चाद्य न मे जीवन् विमोक्ष्यते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“മിത്രത്തോടും ബ്രാഹ്മണനോടും ഗുരുവോടും ദ്രോഹം ചെയ്ത ആ നീചൻ, അത്യന്തം നിന്ദ്യൻ, പാഞ്ചാലരുടെ കളങ്കമായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ—ഇന്ന് എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.”
Verse 46
तच्छुत्वा द्रोणपुत्रस्य पर्यवर्तत वाहिनी । ततः सर्वे महाशड्खान् दध्मु: पुरुषसत्तमा:,द्रोणपुत्र अश्वत्थामाकी वह बात सुनकर कौरवोंकी सेना लौट आयी। फिर तो सभी पुरुषश्रेष्ठ वीर बड़े-बड़े शंख बजाने लगे
ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടതോടെ കൗരവസൈന്യം തിരിഞ്ഞുവന്നു. പിന്നെ പുരുഷശ്രേഷ്ഠരായ വീരന്മാർ മഹാശംഖങ്ങൾ ഊതി യുദ്ധഭൂമിയിൽ പുതുധൈര്യം പകർന്നു.
Verse 47
भेरीक्षाभ्यहनन् हृष्टा डिण्डिमांश्न सहस्रश: । तथा ननाद वसुधा खुरनेमिप्रपीडिता
ഹർഷോന്മാദത്തോടെ യോദ്ധാക്കൾ ആയിരക്കണക്കിന് ഭേരികളും ഡിണ്ഡിമങ്ങളും അടിച്ചു. കുതിരക്കുളമ്പുകളും രഥചക്രങ്ങളുടെ അരികുകളും അമർത്തിയതാൽ പീഡിതമായ ഭൂമിയും മുഴങ്ങി.
Verse 48
स शब्दस्तुमुल: खं द्यां पृथिवीं च व्यनादयत् । सबने प्रसन्न होकर रणभेरियाँ बजायीं, सहस्रों डंके पीटे, घोड़ोंकी टापों और रथोंके पहियोंसे पीड़ित हुई रणभूमि मानो आर्तनाद करने लगी। वह तुमुल ध्वनि आकाश, अन्तरिक्ष और भूतलको गुँजाने लगी ।।
ആ തുമുലനാദം ആകാശവും അന്തരീക്ഷവും ഭൂമിയും മുഴുവൻ മുഴക്കിച്ചു. മഴമേഘങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനത്തോട് ഉപമിക്കാവുന്ന ആ ശബ്ദം കേട്ട് പാണ്ഡവർ അതിനെ ശ്രദ്ധിച്ചു.
Verse 49
समेत्य रथिनां श्रेष्ठा: सहिताश्चाप्यमन्त्रयन् । मेघकी गम्भीर गर्जनाके समान उस तुमुलनादको सुनकर श्रेष्ठ पाण्डव महारथी एकत्र होकर गुप्त मन्त्रणा करने लगे || ४८ ई ।।
മേഘങ്ങളുടെ ഗംഭീര ഗർജ്ജനത്തോട് സമമായ ആ തുമുലനാദം കേട്ട് പാണ്ഡവരുടെ ശ്രേഷ്ഠരഥികൾ ഒന്നിച്ചു കൂടി രഹസ്യമായി ആലോചന തുടങ്ങി. അതേസമയം, ഹേ ഭാരതാ! ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാ ആ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ ശേഷം ജലം ആചമനം ചെയ്തു.
Verse 50
प्रादुश्षकार तद् दिव्यमस्त्रं नारायणं तदा,भारत! द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने पूर्वोक्त बात कहकर जलसे आचमन करके उस समय उस दिव्य नारायणास्त्रको प्रकट किया
അതിനുശേഷം അവൻ ആ ദിവ്യമായ നാരായണാസ്ത്രം അന്നേ ക്ഷണത്തിൽ പ്രാദുർഭവിപ്പിച്ചു.
Verse 56
द्वयमेतद् भवेद् राजन् वधस्तत्र प्रशस्यते । “धर्मपुत्र युधिष्ठिरका क्रूरतापूर्ण नीच कर्म मैंने सुन लिया। राजन्! जो लोग युद्धमें प्रवृत्त होते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ സാഹചര്യത്തിൽ രണ്ട് ഫലങ്ങളേ ഉള്ളൂ; അവയിൽ വധം തന്നെയാണ് കൂടുതൽ ‘പ്രശംസനീയം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്.
Verse 66
न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजै: । 'संग्राममें जूझते हुए वीरको यदि न्यायानुकूल वध प्राप्त हो जाय, तो वह दुःखका कारण नहीं होता; क्योंकि द्विजोंने युद्धके इस परिणामको देखा है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്തരം മരണം ദുഃഖകാരണമാകുന്നില്ല; കാരണം, യുദ്ധത്തിൽ പോരാടുന്ന വീരന് നീതിയനുസൃതമായി വധം ലഭിച്ചാൽ അത് ശോച്യമായതല്ലെന്ന് ദ്വിജന്മാർ അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 93
कथमन्ये करिष्यन्ति पुत्रेभ्य: पुत्रिण: स्पृहाम् । “मेरे जीते-जी यदि पिताको अपने केश पकड़े जानेका अपमानपूर्ण कष्ट उठाना पड़ा, तब दूसरे पुत्रवान् पुरुष किसलिये पुत्रोंकी अभिलाषा करेंगे?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ എന്റെ പിതാവിന് മുടി പിടിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെട്ട അപമാനകരമായ വേദന സഹിക്കേണ്ടിവന്നെങ്കിൽ, പിന്നെ മറ്റു പുത്രവാന്മാർ എന്തിന് പുത്രന്മാരെ ആഗ്രഹിക്കും?
Verse 133
तस्याद्य धर्मराजस्य भूमि: पास्यति शोणितम् । साथ ही मिथ्यावादी पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको भी यह अत्यन्त नीच कर्म करनेके कारण इसका दारुण परिणाम देखना पड़ेगा। जिसने छल करके आचार्यसे उस समय शस्त्र रखवा दिया था
ഇന്ന് ആ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ രക്തം ഈ ഭൂമി കുടിക്കും; വഞ്ചനകൊണ്ട് അന്ന് ആചാര്യന്റെ കൈയിൽ നിന്നു ആയുധങ്ങൾ താഴെയിറക്കിച്ച ആ മിഥ്യാവാദിയായ പാണ്ഡുപുത്രന് ഈ നീചകൃത്യത്തിന്റെ ദാരുണഫലം കാണേണ്ടിവരും.
Verse 173
प्रेत्य चेह च सम्प्राप्तास्त्रायन्ते महतो भयात् । “कुरुनन्दन! पांचालोंका वध करके ही मैं शान्ति पा सकूँगा। पुरुषसिंह! मनुष्य इसीलिये पुत्रोंकी इच्छा करते हैं कि वे प्राप्त होनेपर इहलोक और परलोकमें भी महान् भयसे रक्षा करेंगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ലഭിച്ചാൽ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും മഹാഭയത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 195
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि अश्वृत्थामक्रो थे पजञ्चनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ നാരായണാസ്ത്രമോക്ഷപർവാന്തർഗതമായ ‘അശ്വത്ഥാമന്റെ ക്രോധം’ എന്ന നൂറ്റിത്തൊണ്ണൂറ്റിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 196
य॑ं सम द्रोण: सुतं प्राप्प केशग्रहमवाप्तवान् । मेरे दिव्यास्त्रोंको धिक्कार है! मेरे इन दोनों भुजाओंको धिक्कार है! तथा मेरे पराक्रमको धिक्कार है!! जब कि मेरे-जैसे पुत्रको पाकर आचार्य द्रोणने केशग्रहणका अपमान उठाया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾക്കു ധിക്കാരം! എന്റെ ഈ രണ്ടു ഭുജങ്ങൾക്കു ധിക്കാരം! എന്റെ പരാക്രമത്തിനും ധിക്കാരം! എനിക്കുപോലൊരു പുത്രനെ ലഭിച്ചിട്ടും ആചാര്യ ദ്രോണന് കേശഗ്രഹണത്തിന്റെ അപമാനം സഹിക്കേണ്ടിവന്നു.
Verse 206
परलोकगतस्यापि भविष्याम्यनृण: पितु: । “भरतश्रेष्ठ! अब मैं ऐसा प्रयत्न करूँगा, जिससे परलोकमें गये हुए पिताके ऋणसे मुक्त हो सकूँ
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! എന്റെ പിതാവ് പരലോകഗതനായിട്ടും, പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുവാൻ ഞാൻ അങ്ങനെ തന്നെ പരിശ്രമിക്കും.
Verse 213
पितुर्वधममृष्यंस्तु वक्ष्याम्यद्येह पौरुषम् । “यद्यपि श्रेष्ठ पुरुषको कभी अपनी प्रशंसा नहीं करनी चाहिये, तथापि अपने पिताके वधको न सह सकनेके कारण आज मैं यहाँ अपने पुरुषार्थका वर्णन कर रहा हूँ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പിതൃവധം സഹിക്കാനാകാതെ, ഇന്ന് ഇവിടെ ഞാൻ എന്റെ പൗരുഷം പ്രഖ്യാപിക്കും. ശ്രേഷ്ഠപുരുഷൻ സ്വയം പ്രശംസിക്കരുതെങ്കിലും, പിതാവിന്റെ വധത്തിന്റെ ക്ഷോഭം എന്നെ ഇങ്ങനെ പറയാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു.
Verse 226
मृद्नतः सर्वसैन्यानि युगान्तमिव कुर्वत: । आज मैं सारी सेनाओंको रौंदता हुआ प्रलय-कालका दृश्य उपस्थित करूँगा। अतः आज श्रीकृष्णसहित समस्त पाण्डव मेरा पराक्रम देखें
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവൻ ഇന്ന് എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും ചവിട്ടിമെതിച്ച് യുഗാന്തംപോലൊരു ദൃശ്യം സൃഷ്ടിക്കും. അതിനാൽ ഇന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണനോടുകൂടിയ എല്ലാ പാണ്ഡവരും അവന്റെ പരാക്രമം കാണട്ടെ.
Verse 233
अद्य शक्ता रणे जेतुं रथस्थ॑ मां नरषभा: । आज रणभूमिमें रथपर बैठे हुए मुझ अश्वत्थामाको न तो देवता, न गन्धर्व, न असुर, न राक्षस और न कोई श्रेष्ठ मानव वीर ही परास्त कर सकते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് ഞാൻ രഥസ്ഥനായി യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധനാണ്; ജയിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവൻ. ഈ रणഭൂമിയിൽ രഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന എന്നെ—അശ്വത്താമനെ—ദേവന്മാരോ ഗന്ധർവന്മാരോ അസുരന്മാരോ രാക്ഷസന്മാരോ, അതുപോലെ ഏതൊരു ശ്രേഷ്ഠ മനുഷ്യവീരനും പോലും പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല।
Verse 403
विद्रावयिष्यामि रणे शचीपतिरिवासुरान् । “इस प्रकार पिताने भगवान् नारायणसे यह अस्त्र प्राप्त किया और उनसे मुझे इसकी प्राप्ति हुई है। उसी अस्त्रसे मैं रणभूमिमें पाण्डव
യുദ്ധത്തിൽ ശചീപതി ഇന്ദ്രൻ അസുരന്മാരെ ഓടിച്ചുവിട്ടതുപോലെ, ഞാനും അവരെ പിന്മാറിപ്പിക്കും।
Verse 413
निपतेयु: सपत्नेषु विक्रमत्स्वपि भारत । “भारत! मैं जैसा-जैसा चाहूँगा, वैसा ही रूप धारण करके मेरे बाण शत्रुओंके पराक्रम करनेपर भी उनपर पड़ेंगे
ഹേ ഭാരതാ! ശത്രുക്കൾ പരാക്രമം കാട്ടിയാലും, ഞാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നതുപോലെ രൂപം ധരിച്ചു എന്റെ അമ്പുകൾ ആ വിരോധികളിലേക്കുതന്നെ പതിക്കും।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.