Adhyaya 186

Verse 1

अरी-क्रा (ट्रोणवधपर्व) चतुरशीत्यधिकशततमो<ध्याय: निद्रासे तल है सैनिकोंका अर्जुनके कहनेसे सो जाना और चन्द्रोदयके बाद पुन: उठकर युद्धमें लग जाना संजय उवाच व्यासेनैवमथोक्तस्तु धर्मराजो युधिष्ठिर: । स्वयं कर्णवधादू वीरो निवृत्तो भरतर्षभ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! വ്യാസൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ സ്വയം കർണവധസങ്കൽപത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി; ആ ഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച് ഉന്നത ഉപദേശത്തെ ശിരസാവഹിച്ചു.

Verse 2

घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम्‌ । दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मराजो युधिछिर:,सूतपुत्रके द्वारा घटोत्कचके मारे जानेपर उस रातमें धर्मराज युधिष्ठिर दुःख और अमर्षके वशीभूत हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൂതപുത്രൻ കർണൻ ഘടോത്കചനെ വധിച്ചതോടെ ആ രാത്രിയിൽ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ദുഃഖത്തിന്റെയും അമർഷത്തിന്റെയും അധീനനായി; ശോകവും മുറിവേറ്റ മാനവും അവന്റെ ധൈര്യത്തെ കുലുക്കി.

Verse 3

दृष्टवा भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव । धृष्टद्युम्नमुवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय

ഭീമൻ നിന്റെ മഹാസേനയെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനോടു പറഞ്ഞു—“വീരാ! കുംഭയോനി ദ്രോണാചാര്യൻ മുന്നേറാതിരിക്കാൻ തടയുക।”

Verse 4

त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात्‌ । सशर: कवची खड््‌गी धन्वी च परतापन:

നീ ദ്രോണവധത്തിനായിട്ടുതന്നെ ഹുതാശനന്റെ അഗ്നികുണ്ഡത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ. ശരസജ്ജൻ, കവചധാരി, ഖഡ്ഗധാരി, ധനുര്ധരൻ—ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവൻ.

Verse 5

अभिद्रव रणे हृष्टो मा च ते भी: कथंचन । जनमेजय: शिखण्डी च दौर्मुखिश्व॒ यशोधर:

ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുചെല്ലുക; ഏതുവിധത്തിലും ഭയപ്പെടരുത്. ജനമേജയനും ശിഖണ്ഡിയും, ദൗർമുഖിയും യശോധരനും (കൂടെ) ഉണ്ട്.

Verse 6

नकुल: सहदेवश्न द्रौपदेया: प्रभद्रका:

നകുലനും സഹദേവനും, ദ്രൗപദേയരും പ്രഭദ്രകരും—കുംഭയോനി (ദ്രോണൻ) വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞാക്രമിക്കട്ടെ.

Verse 7

द्रुपदश्न विराटश्न पुत्रभ्रात्समन्वितौ । सात्यकि: केकयाश्रैव पाण्डवक्ष धनंजय:

ദ്രുപദനും വിരാടനും പുത്രന്മാരും സഹോദരന്മാരും സഹിതം, കൂടാതെ സാത്യകിയും കേകയരും, പാണ്ഡവരും ധനഞ്ജയനും (അർജുനൻ) (അവിടെ) ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 8

तथैव रथिन: सर्वे हस्त्यश्वचं यच्च किउचन

അതുപോലെ എല്ലാ രഥയോദ്ധാക്കളും, ആനകളും കുതിരകളും ഉൾപ്പെടെ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാം—അതേവിധം തന്നെ ബാധിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 9

पदाताश्च रणे द्रोणं पातयन्तु महारथम्‌ । “इसी प्रकार हमारे समस्त रथी, हाथी-घोड़ोंकी जो कुछ भी सेना अवशिष्ट है वह और पैदल सैनिक--ये सभी रणभूमिमें महारथी द्रोणाचार्यको मार गिरावें” ।।

“യുദ്ധത്തിൽ പാദാതികൾ ആ മഹാരഥനായ ദ്രോണനെ വീഴ്ത്തട്ടെ.” മഹാത്മാവായ പാണ്ഡുപുത്രന്റെ ഈ ആജ്ഞ കേട്ട് അവർ എല്ലാവരും—രഥയോദ്ധാക്കളിൽ നിന്ന് പാദാതിവരെ ശേഷിച്ചിരുന്ന സൈന്യം മുഴുവനും—രണഭൂമിയിൽ ദ്രോണാചാര്യനെ പതിപ്പിക്കാൻ ഒരുമിച്ചു നീങ്ങി।

Verse 10

आगच्छतस्तान्‌ सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्‌

ആ പാണ്ഡവർ പെട്ടെന്നു തന്നെ, പൂർണ്ണോത്സാഹത്തോടും സന്നദ്ധതയോടും കൂടി, യുദ്ധത്തിൽ മുന്നോട്ട് കുതിച്ചു।

Verse 11

ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्‌

അപ്പോൾ രാജാവ് ദുര്യോധനനും പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ പാണ്ഡവർക്കെതിരെ നിലകൊണ്ട് പ്രതിരോധിച്ചു।

Verse 12

ततः प्रववृते युद्धे श्रान्‍्नवाहनसैनिकम्‌

അതിനുശേഷം യുദ്ധം കത്തിപ്പടർന്നു; ക്ഷീണിച്ച സൈനികരിലും അവരുടെ വാഹനങ്ങളിലുമെല്ലാം സമരം വ്യാപിച്ചു।

Verse 13

निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्न संयुगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, അവർ നിദ്രയാൽ അന്ധരായവരെപ്പോലെ ആയിരുന്നു; യുദ്ധത്തിനിടയിൽ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ച്, അധ്വാനത്താൽ കീഴടങ്ങിയവരായി।

Verse 14

त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ത്രിയാമകളാൽ അടയാളപ്പെട്ട ഈ രാത്രി ഭീകരരൂപം കൈകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അത്യന്തം ഭയാനകമാണ്।

Verse 15

वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषत:ः

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരെ അങ്ങനെ തന്നേ വധിക്കട്ടെ; പ്രത്യേകിച്ച് ഇതിനകം ക്ഷതപ്പെട്ടവരെ।

Verse 16

सर्वे ह्यासन्‌ निरुत्साहा: क्षत्रिया दीनचेतस:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ക്ഷത്രിയർ എല്ലാവരും ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടു; അവരുടെ ഹൃദയം ദൈന്യത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു।

Verse 17

ते तदापारयन्तश्न हीमन्तश्ष विशेषत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവർ അതിനെ പൂർത്തിയാക്കാൻ പരിശ്രമിച്ചു; പ്രത്യേകിച്ച് ഹേമന്തകാലം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ।

Verse 18

अस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धा: शेरते जना:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മറ്റുള്ളവർ ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, നിദ്രയാൽ അന്ധരായവരെപ്പോലെ കിടന്നിരുന്നു.

Verse 19

निद्रान्धा नो बुबुधिरे काज्चिच्चेष्टां नराधिप

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ! നിദ്രയാൽ അന്ധരായ ഞങ്ങളുടെവർ ഒരു ചലനവും തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല.

Verse 20

स्वप्लायमानांस्त्वपरे परानतिविचेतस:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മറ്റുചിലരുടെ മനസ്സ് അത്യന്തം അസ്ഥിരമായി; ശത്രുക്കളെ സ്വപ്നാവസ്ഥയിൽ വീണവരെപ്പോലെ കണ്ടു അവർ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. ആ മഹാസമരത്തിൽ ചിലർ നിദ്രയാൽ അന്ധരായി, പലവിധം അർത്ഥമില്ലാത്ത വാക്കുകൾ പ്രലപിച്ചുകൊണ്ട്, ചിലപ്പോൾ തങ്ങളേ തന്നെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു; ചിലപ്പോൾ സ്വന്തം പക്ഷക്കാരെ കൊന്നു; ചിലപ്പോൾ ശത്രുക്കളെയും വധിച്ചു.

Verse 21

आत्मानं समरे जघ्नु: स्वानेव च परानपि | नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാരണത്തിൽ നിദ്രയാൽ അന്ധരായ അവർ പലവിധം പ്രലപിച്ചുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങളേയും വധിച്ചു; സ്വന്തം ആളുകളേയും ശത്രുക്കളേയും കൂടി കൊന്നു.

Verse 22

अस्माकं च महाराज परेभ्यो बहवो जना: । योद्धव्यमिति तिष्ठन्तो निद्रासंरक्तलोचना:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഞങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിലും പലരും ‘ശത്രുവിനോട് യുദ്ധം ചെയ്യണം’ എന്നു കരുതി നിലകൊണ്ടിരുന്നു; എന്നാൽ നിദ്രക്കുറവാൽ അവരുടെ കണ്ണുകൾ ചുവന്നിരുന്നു.

Verse 23

संसर्पन्तो रणे केचिचन्निद्रान्धास्ते तथा परान्‌ । जघ्नु: शूरा रणे शूरांस्तस्मिंस्तमसि दारुणे

ആ ഭീകരമായ അന്ധകാരത്തിൽ ചില യോദ്ധാക്കൾ നിദ്രയാൽ അന്ധരായതുപോലെ ആയിട്ടും യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചുറ്റി നടന്നു; അവിടെ തന്നേ ശത്രുപക്ഷത്തിലെ വീരന്മാരെ വധിച്ചു. അങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ കുരുക്കിൽ വീരന്മാർ വീരന്മാരെ തന്നെ സംഹരിച്ചു.

Verse 24

हन्यमानमथात्मानं परेभ्यो बहवो जना: । नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृूशम्‌

നിദ്രയാൽ അത്യന്തം മയങ്ങിയ പലരും യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കൾ തങ്ങളെ വധിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നുവെന്നതുപോലും തിരിച്ചറിയാനായില്ല; ആക്രമിക്കപ്പെടുമ്പോഴും അപകടം ശരിയായി ഗ്രഹിച്ചില്ല.

Verse 25

तेषामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभ: । उवाच वाक्यं बीभत्सुरुच्चै: संनादयन्‌ दिश:,उनकी ऐसी अवस्था जानकर पुरुषप्रवर अर्जुनने सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए उच्चस्वरसे इस प्रकार कहा--

അവരുടെ അത്തരത്തിലുള്ള അവസ്ഥയും ചലനങ്ങളും അറിഞ്ഞ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനൻ, എല്ലാ ദിക്കുകളും മുഴങ്ങുമാറ് ഉച്ചത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 26

श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धा: सर्व एव सवाहना: । तमसा च वृते सैन्ये रजसा बहुलेन च

‘സൈനികരേ! നിങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളോടുകൂടി ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു; നിദ്രയാൽ അന്ധരായതുപോലെ ആയിരിക്കുന്നു. ഈ മുഴുവൻ സൈന്യവും ഭീകരമായ അന്ധകാരവും കനത്ത പൊടിയും മൂടിയിരിക്കുന്നു.

Verse 27

ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिका: । निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम्‌

‘നിങ്ങൾക്ക് യുക്തമെന്നു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ, സൈനികരേ, യുദ്ധം നിർത്തുക; ഈ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്നേ അല്പനേരം കണ്ണടച്ച് വിശ്രമിക്കൂ.’

Verse 28

ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्रन्द्रमस्युदिते पुन: । संसाधयिष्यथान्योन्यं संग्रामं कुरुपाण्डवा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം വിശ്രമിച്ചിട്ടും നിദ്രയിലാഴാതെ, ചന്ദ്രൻ വീണ്ടും ഉദിച്ചാൽ, ഹേ കുരു–പാണ്ഡവന്മാരേ, നിങ്ങൾ മുൻപുപോലെ പരസ്പരം യുദ്ധം പുനരാരംഭിക്കും.

Verse 29

तद्‌ वच: सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य विशाम्पते । अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमब्रुवन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രജാനാഥാ! ധർമ്മാത്മാവിന്റെ ആ വാക്ക് സർവ്വധർമ്മജ്ഞർ യുക്തമെന്ന് അംഗീകരിച്ചു. സൈന്യങ്ങൾക്കും അത് ഇഷ്ടമായി; ജനങ്ങൾ പരസ്പരം അതേ വാക്ക് പറയാൻ തുടങ്ങി.

Verse 30

चुक्ुशु: कर्ण कर्णेति तथा दुर्योधनेति च । उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു—“കർണാ! കർണാ!” എന്നും “രാജാ ദുര്യോധനാ!” എന്നും. പിന്നെ അവർ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധം നിർത്തുക; പാണ്ഡവസേന യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചിരിക്കുന്നു.”

Verse 31

तथा विक्रोशमानस्य फाल्गुनस्य ततस्तत: । उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत,भारत! जब अर्जुनने सब ओर इधर-उधर उच्चस्वरसे पूर्वोक्त प्रस्ताव उपस्थित किया, तब पाण्डवोंकी तथा आपकी सेना भी युद्धसे निवृत्त हो गयी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ഫാൽഗുനൻ (അർജുനൻ) എല്ലാദിക്കുകളിലും ആവർത്തിച്ച് ഉച്ചത്തിൽ അതേ കാര്യം വിളിച്ചുപറഞ്ഞപ്പോൾ, പാണ്ഡവസേനയും നിന്റെ സേനയും യുദ്ധം നിർത്തി.

Verse 32

तामस्य वाचं देवाशक्ष ऋषयश्नल महात्मन: । सर्वसैन्यानि चाक्षुद्रां प्रह्ृष्टा: प्रत्यपूजयन्‌,महात्मा अर्जुनके इस श्रेष्ठ वचनका सम्पूर्ण देवताओं, ऋषियों और समस्त सैनिकों ने बड़े हर्षके साथ स्वागत किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാത്മാവായ അർജുനന്റെ ആ ശ്രേഷ്ഠ വാക്കിനെ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും സമസ്ത സൈന്യങ്ങളും ഹർഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ച് ആദരിച്ചു.

Verse 33

तत्‌ सम्पूज्य वचो5क्रूरं सर्वसैन्यानि भारत | मुहूर्तमस्वपन्‌ राजउश्रान्तानि भरतर्षभ,भरतवंशी नरेश! भरतकुलभूषण! अर्जुनके उस क्रूरताशून्य वचनका आदर करके थकी हुई सारी सेनाएँ दो घड़ीतक सोती रहीं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ആ മൃദുവും അക്രൂരവുമായ വചനത്തെ യഥാവിധി ആദരിച്ചു, ക്ഷീണിച്ചിരുന്ന സർവ്വസൈന്യങ്ങളും, ഹേ രാജാവേ, ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, അല്പനേരം നിദ്രിച്ചു।

Verse 34

सातु सम्प्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत । सुखमाप्तवती वीरमर्जुनं प्रत्यपूजयत्‌,भारत! आपकी सेना विश्रामका अवसर पाकर सुखका अनुभव करने लगी। उसने वीर अर्जुनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करते हुए कहा--

ഹേ ഭാരതാ! നിന്റെ സൈന്യം വിശ്രമം ലഭിച്ചപ്പോൾ അത് ആശ്വാസം അനുഭവിച്ചു; ആ ഇടവേളയിൽ വീരൻ അർജുനനെ പ്രശംസിച്ച് അവനോട് ആദരവ് അർപ്പിച്ചു।

Verse 35

त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ । धर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानध

“ഹേ മഹാബാഹു, അനഘനായ അർജുനാ! നിനക്കുള്ളിൽ വേദങ്ങളും അസ്ത്രവിദ്യയും വസിക്കുന്നു; നിനക്കുള്ളിൽ ബുദ്ധിയും പരാക്രമവും ഉണ്ട്. ഹേ മഹാബാഹോ, നിനക്കുള്ളിൽ ധർമ്മവും സർവ്വഭൂതങ്ങളോടുള്ള ദയയും ഉണ്ട്.”

Verse 36

यच्चाश्वस्तास्तवेच्छाम: शर्म पार्थ तदस्तु ते । मनसश्ष प्रियानर्थान्‌ वीर क्षिप्रमवाप्रुहि

“ഹേ പാർഥാ! നിന്റെ ദൃഢനിശ്ചയത്താൽ ഞങ്ങൾ ആശ്വസ്തരായി സന്തോഷിച്ചു; അതുകൊണ്ട് നിന്റെ ക്ഷേമം ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നിനക്ക് ശാന്തിയും സുഖവും ലഭിക്കട്ടെ. ഹേ വീരാ! നിന്റെ മനസ്സിന് പ്രിയമായ ലക്ഷ്യങ്ങളും വസ്തുക്കളും നീ शीഘ്രം പ്രാപിക്കട്ടെ.”

Verse 37

इति ते त॑ं नरव्याघ्र॑ प्रशंसन्‍्तो महारथा: । निद्रया समवाक्षिप्तास्तृष्णीमासन्‌ विशाम्पते,प्रजानाथ! इस प्रकार आपके महारथी नरश्रेष्ठ अर्जुनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करते हुए निद्राके वशीभूत हो मौन हो गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! ഇങ്ങനെ ആ മഹാരഥന്മാർ ആ ശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ നിദ്രയ്ക്ക് കീഴടങ്ങി; ഹേ പ്രജാനാഥാ, പിന്നെ അവർ മൗനത്തിലായി।

Verse 38

अश्वपृष्लेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरे । गजस्कन्धगताश्षान्ये शेरते चापरे क्षितौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചിലർ കുതിരകളുടെ പുറത്ത്, ചിലർ രഥാസനങ്ങളിൽ, ചിലർ ആനകളുടെ തോളുകളിൽ, അനേകർ നേരെ ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് കിടന്ന് ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു।

Verse 39

सायुधा: सगदाश्रैव सखड््‌गा: सपरकश्वधा: । सप्रासकवचाश्नान्ये नरा: सुप्ता: पृथक्‌ पृथक्‌

ചിലർ ആയുധങ്ങളോടുകൂടി തന്നെ ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു; ചിലരുടെ കൈയിൽ ഗദ, ചിലർക്കു ഖഡ്ഗവും പരശുവും; മറ്റുചിലർ പ്രാസവും കവചവും ധരിച്ച് ഓരോരുത്തരും വേർവേറായി ശയിച്ചിരുന്നു।

Verse 40

गजास्ते पन्नगा भोगैह्हस्तैर्भूरिणुगुण्ठितै: । निद्रान्धा वसुधां चक्रुर्प्राणनि:श्वासशीतलाम्‌

നിദ്രയിൽ മുങ്ങിയ ആ ആനകൾ, പന്നഗഭോഗങ്ങളെപ്പോലെ ധൂളിയിൽ മൂടപ്പെട്ട തുമ്പുകൾ ചുരുട്ടി, ദീർഘവും ഭാരവുമായ നിശ്വാസങ്ങൾ വിടുകയായിരുന്നു; അവരുടെ പ്രാണനിശ്വാസം വസുധയെ തന്നെ ശീതളമാക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി।

Verse 41

सुप्ता: शुशुभिरे तत्र नि:श्वसनन्‍्तो महीतले । विकीर्णा गिरयो यद्वन्नि:श्वसद्धिर्महोरगै:

അവിടെ ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് നിശ്വാസം വിടുന്ന ആ ഗജരാജന്മാർ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പർവ്വതങ്ങളിലകത്ത് വസിക്കുന്ന മഹാസർപ്പങ്ങൾ ദീർഘ നിശ്വാസം വിടുന്നതുപോലെ, അങ്ങനെ തന്നെ ശോഭിച്ചു തോന്നി।

Verse 42

समां च विषमां चक्ु: खुराग्रैरविकृतां महीम्‌ । हया: काञ्चनयोक्त्रास्ते केसरालम्बिभियुगै:

സ്വർണ്ണലഗാമുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ കുതിരകൾ, കഴുത്തിലെ കേശരത്തിൽ തൂങ്ങിയിരുന്ന രഥയുഗം വഹിച്ച്, കുളമ്പുകളുടെ അഗ്രങ്ങളാൽ നിലം കുത്തിക്കുത്തി, സമതല ഭൂമിയെയും അസമമാക്കി മാറ്റുകയായിരുന്നു।

Verse 43

सुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वश: । एवं हयाश्ष नागाश्न योधाश्ष भरतर्षभ । युद्धाद्‌ विरम्य सुषुपु: श्रमेण महतान्विता

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അവിടെ എല്ലാടവും അവർ തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളിൽ കെട്ടിയ നിലയിൽ തന്നേ ഉറങ്ങിപ്പോയി. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ കുതിരകളും ആനകളും യോദ്ധാക്കളും യുദ്ധം വിട്ടുനിന്ന് മഹത്തായ ക്ഷീണത്തിൽ കീഴടങ്ങി നിദ്രിച്ചു॥

Verse 44

राजेन्द्र! वे रथोंमें जुते हुए ही चारों ओर सो गये। भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार घोड़े, हाथी और सैनिक भारी थकावटसे युक्त होनेके कारण युद्धसे विरत हो सो गये ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അവർ രഥങ്ങളിൽ കെട്ടിയ നിലയിൽ തന്നേ എല്ലാടവും ഉറങ്ങിപ്പോയി. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഇങ്ങനെ കുതിരകളും ആനകളും സൈനികരും കടുത്ത ക്ഷീണത്തിൽ കീഴടങ്ങി യുദ്ധം വിട്ടുനിന്ന് നിദ്രിച്ചു. അങ്ങനെ നിദ്രയാൽ തകർന്നതുപോലെ ബോധമറ്റ ആ സൈന്യസമൂഹം ഗാഢനിദ്രയിൽ കിടന്നു; അത് പ്രാവീണ്യമുള്ള ശില്പികൾ തുണിയിൽ വരച്ച അത്ഭുതചിത്രംപോലെ തോന്നി॥

Verse 45

ते क्षत्रिया: कुण्डलिनो युवान: परस्परं सायकविक्षताड्रा: । कुम्भेषु लीना: सुषुपुर्गजानां कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുണ്ഡലധാരികളായ ആ യുവ ക്ഷത്രിയർ, പരസ്പരത്തിന്റെ ശരബാണങ്ങളാൽ ക്ഷതവിഛതമായ ശരീരങ്ങളോടെ, ഗജങ്ങളുടെ കുംഭസ്ഥലങ്ങളിൽ ചേർന്നു കിടന്ന് ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു; അത് പ്രിയന്മാർ കാമിനികളുടെ സ്തനങ്ങളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നിദ്രിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി॥

Verse 46

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलड्कृता,तत्पश्चात्‌ कामिनियोंके कपोलोंके समान श्वेत-पीतवर्णवाले नयनानन्ददायी कुमुदनाथ चन्द्रमाने पूर्व दिशाको सुशोभित किया

അതിനുശേഷം കുമുദങ്ങളുടെ നാഥനായ, കാമിനിയുടെ കവിളുപോലെ പാണ്ഡു-പീതപ്രഭയുള്ള, നേത്രങ്ങൾക്ക് ആനന്ദം പകരുന്ന ചന്ദ്രൻ മാഹേന്ദ്രി—കിഴക്കുദിക്കിനെ—അലങ്കരിച്ചു॥

Verse 47

दशशताक्षककुब्दरिनि:सृतः किरणकेसरभासुरपिज्जर: । तिमिरवारणयूथविदारण: समुदियादुदयाचलकेसरी

കിഴക്കുദിക്കെന്ന ഗുഹയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട, കിരണങ്ങളെന്ന കേശരങ്ങളാൽ ദീപ്തവും പിംഗളവർണ്ണവുമായ, അന്ധകാരമെന്ന ഗജയൂഥങ്ങളെ പിളർത്തുന്ന—ചന്ദ്രരൂപ ഉദയാചലകേസരി ഉദയാചലത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ ഉദിച്ചു॥

Verse 48

हरवृषोत्तमगात्रसमद्युति: स्मरशरासनपूर्णसमप्रभ: । नववधूस्मितचारुमनोहर: प्रविसृत: कुमुदाकरबान्धव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശിവന്റെ വൃഷഭമായ നന്ദികേശ്വരന്റെ ഉത്തമാംഗങ്ങളെപ്പോലെ ശ്വേതകാന്തിയുള്ളവൻ, കാമദേവന്റെ ശ്വേതപുഷ്പമയ ധനുസ്സുപോലെ പൂർണ്ണ ഉജ്ജ്വലപ്രഭയിൽ ദീപ്തൻ, നവവധുവിന്റെ മൃദുഹാസംപോലെ മനോഹരൻ—കുമുദകുലബന്ധുവായ ആ ചന്ദ്രൻ ക്രമേണ ഉയർന്ന് ആകാശത്ത് തന്റെ ജ്യോത്സ്ന പകരാൻ തുടങ്ങി।

Verse 49

ततो मुहूर्ताद्‌ भगवान्‌ पुरस्ताच्छशलक्षण: । अरुणं दर्शयामास ग्रसन्‌ ज्योति:प्रभा: प्रभु:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അല്പസമയം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ശശചിഹ്നം ധരിച്ച പ്രഭാവശാലിയായ ചന്ദ്രൻ കിഴക്കോട്ട് ഉദിച്ചു. തന്റെ ജ്യോത്സ്നകൊണ്ട് നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പ്രഭയെ മങ്ങിച്ചെയ്തുകൊണ്ട്, മുൻപായി അരുണവർണ്ണ കാന്തി വെളിപ്പെടുത്തി।

Verse 50

अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम्‌ | रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्‍्दं मन्दमवासृजत्‌,अरुण कान्तिके पश्चात्‌ चन्द्रदेवने धीरे-धीरे सुवर्णके समान प्रभावाले विशाल किरण- जालका प्रसार आरम्भ किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അരുണകാന്തിക്കു ശേഷം മഹാചന്ദ്രൻ ഉരുകിയ സ്വർണ്ണസമമായ പ്രഭയോടെ, വൻ രശ്മിജാലം മന്ദം മന്ദമായി വിടർത്താൻ തുടങ്ങി।

Verse 51

उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मय: । पर्यगच्छन्‌ शनै: सर्वा दिश: खं च क्षितिं तथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ചന്ദ്രരശ്മികൾ തങ്ങളുടെ പ്രഭകൊണ്ട് അന്ധകാരം നീക്കിക്കൊണ്ട്, മന്ദം മന്ദമായി എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും, ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും വ്യാപിച്ചു।

Verse 52

ततो मुहूर्ताद्‌ भुवनं ज्योतिर्भूतमिवाभवत्‌ । अप्रख्यमप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ സർവ്വലോകവും ജ്യോതിർമയമായതുപോലെ ആയി. അന്ധകാരത്തിന് എവിടെയും പേരുപോലും ശേഷിച്ചില്ല; അത് അദൃശ്യമായി ക്ഷണത്തിൽ എങ്ങോ മാറിപ്പോയതുപോലെ തോന്നി।

Verse 53

अभिद्रवन्तु संहृष्टा: कुम्भयोनिं समन्ततः । “अतः हर्षमें भरकर रणभूमिमें द्रोणाचार्यपर धावा करो। तुम्हें किसी प्रकार भय नहीं होना चाहिये। जनमेजय

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹർഷോന്മാദത്തോടെ നിറഞ്ഞ് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്ന് കുംഭയോനി (ദ്രോണൻ) മേൽ പാഞ്ഞുചെല്ലുക.” ചന്ദ്രപ്രകാശം ലോകത്തെ പകൽപോലെ തെളിയിച്ചപ്പോൾ, രാജാവേ, ചില രാത്രിചരങ്ങൾ ചലിക്കാൻ തുടങ്ങി; ചിലത് ഉണ്ടായിടത്തുതന്നെ നിശ്ചലമായി നിന്നു—യുദ്ധകലഹത്തിനിടയിൽ അത് അശുഭനിമിത്തംപോലെ തോന്നി।

Verse 54

बोध्यमान तु तत्‌ सैन्यं राजंश्रन्द्रस्य रश्मिभि: । बुबुधे शतपत्राणां वन॑ सूर्याशुभिर्यथा

രാജാവേ, ചന്ദ്രരശ്മികളാൽ ഉണർത്തപ്പെടുന്ന ആ സൈന്യം ഉണർന്നു—സൂര്യകിരണങ്ങളുടെ സ്പർശത്തിൽ ശതപത്രങ്ങളുടെ (താമരകളുടെ) വനമൊട്ടാകെ വിരിയുന്നതുപോലെ, നരേശ്വരാ।

Verse 55

यथा चन्द्रोदयोद्धूत: क्षुभितः सागरो5भवत्‌ | तथा चन्द्रोदयोद्धूत: स बभूव बलार्णव:

പൗർണ്ണമിയുടെ ചന്ദ്രോദയം പ്രേരിപ്പിച്ച് മഹാസമുദ്രം ക്ഷുഭിതമാകുന്നതുപോലെ, ചന്ദ്രോദയം ഉദ്ധൂതനാക്കി ആ സൈന്യസമുദ്രവും അന്നേരം കലങ്ങിപ്പൊങ്ങി।

Verse 56

ततः: प्रववृते युद्ध पुनरेव विशाम्पते । लोके लोकविनाशाय परं लोकमभीप्सताम्‌,प्रजानाथ! तदनन्तर इस जगतमें महान्‌ जनसंहारके लिये परलोककी इच्छा रखनेवाले योद्धाओंका वह युद्ध पुन: आरम्भ हो गया

അതിനുശേഷം, വിശാംപതേ, യുദ്ധം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു—ഈ ലോകത്തിന്റെ മഹാവിനാശത്തിനായി, പരലോകം ആഗ്രഹിക്കുന്ന യോദ്ധാക്കൾ മുന്നേറുന്നതിനാൽ।

Verse 73

अभिद्रवन्तु वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया । “नकुल

കുംഭയോനി (ദ്രോണൻ)നെ വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ വേഗത്തിൽ അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുചെല്ലുക।

Verse 96

अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया । पाण्डुनन्दन महात्मा युधिष्ठिरके इस प्रकार आदेश देनेपर वे सब वीर द्रोणाचार्यके वधकी इच्छासे वेगपूर्वक उनपर टूट पड़े

യുധിഷ്ഠിരന്റെ ആജ്ഞയാൽ പ്രേരിതരായ പാണ്ഡുനന്ദനന്മാരായ മഹാത്മവീരർ കുംഭയോനി ദ്രോണാചാര്യനെ വധിക്കണമെന്ന ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ മഹാവേഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്മേൽ പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 106

प्रतिजग्राह समरे द्रोण: शस्त्रभृतां वर: । उन समस्त पाण्डव-सैनिकोंको पूरे उद्योगके साथ सहसा आक्रमण करते देख शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणाचार्यने समरभूमिमें आगे बढ़कर उनका सामना किया

പാണ്ഡവസേന മുഴുവനും പൂർണ്ണോത്സാഹത്തോടെ ഒരുമിച്ച് പാഞ്ഞുകയറുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ മുന്നോട്ട് ചെന്നു അവരുടെ ആക്രമണം ഉറച്ചുനിന്ന് നേരിട്ടു।

Verse 116

अभ्यद्रवत्‌ सुसंक्रुद्ध इच्छन्‌ द्रोणस्प जीवितम्‌ । उस समय द्रोणाचार्यके जीवनकी रक्षा चाहते हुए राजा दुर्योधनने अत्यन्त कुपित हो पूरे प्रयत्नके साथ पाण्डवोंपर धावा किया

ആ സമയത്ത് ദ്രോണാചാര്യന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ജ്വലിച്ച്, പൂർണ്ണശക്തിയോടെ പാണ്ഡവന്മാരുടെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി ആക്രമിച്ചു।

Verse 126

पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम्‌ । तदनन्तर एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जते हुए पाण्डव तथा कौरव योद्धाओंमें पुन: युद्ध आरम्भ हो गया। वहाँ जितने वाहन और सैनिक थे, वे सभी थक गये थे

അതിന് ശേഷം പരസ്പരം ലക്ഷ്യമാക്കി ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് പാണ്ഡവ-കൗരവ യോദ്ധാക്കൾക്കിടയിൽ വീണ്ടും യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു; അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാ വാഹനങ്ങളും എല്ലാ സൈനികരും ക്ഷീണിതരായിരുന്നു।

Verse 133

नाभ्यपद्यन्त समरे काज्चिच्चेष्टां महारथा: । महाराज! युद्धमें अत्यन्त थके हुए महारथी योद्धा निद्रासे अंधे हो रहे थे; अतः संग्राममें कोई चेष्टा नहीं कर पाते थे

മഹാരാജാ! യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ച മഹാരഥന്മാർ നിദ്രാവശരായി മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ, സമരത്തിൽ യാതൊരു ശ്രമവും നടത്താൻ അവർക്കായില്ല।

Verse 146

सहस््रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी । यह तीन पहरकी रात उनके लिये सहसौरों प्रहरोंकी रात्रिके समान घोर, भयानक एवं प्राणहारिणी प्रतीत होती थी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രാത്രി മൂന്നു പ്രഹരമാത്രമായിരുന്നിട്ടും, അവർക്കത് ആയിരം പ്രഹരങ്ങളുടെ രാത്രിപോലെ തോന്നി—ഘോരം, ഭയാനകം, പ്രാണഹാരിണിയെന്നപോലെ।

Verse 156

अर्धरात्रि: समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषत: । वहाँ बाणोंकी चोट सहते और विशेषत: क्षत-विक्षत होते हुए निद्रान्ध सैनिकोंकी आधी रात बीत गयी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർദ്ധരാത്രി കടന്നു; ആ സമയത്ത് പ്രത്യേകിച്ച് നിദ്രയാൽ അന്ധരായ സൈനികർ അമ്പുകളുടെ പ്രഹരം സഹിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷതവിഛതരായി വീണു.

Verse 163

तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषव: । उस समय आपकी और शत्रुओंकी सेनाके समस्त क्षत्रिय उत्साहहीन एवं दीनचित्त हो गये थे; उनके हाथोंसे अस्त्र और बाण गिर गये थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നിന്റെയും ശത്രുക്കളുടെയും സൈന്യത്തിലെ ക്ഷത്രിയർ അസ്ത്രങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുത്തി, അമ്പുകൾ തീർന്നതിനാൽ ഉത്സാഹം കെട്ട് ദീനചിത്തരായി; അവരുടെ കൈകളിൽ നിന്ന് ആയുധങ്ങളും അമ്പുകളും വീണുപോയി.

Verse 183

इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें व्यासवाक्यविषयक एक सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധപ്രസംഗത്തിൽ, വ്യാസവാക്യവിഷയകമായ നൂറ്റി എൺപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 184

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि रात्रियुद्धे सैन्यनिद्रायां चतुरशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ദ്രോണപർവ്വണി ദ്രോണവധപർവ്വണി രാത്രിയുദ്ധേ സൈന്യനിദ്രായാം ചതുരശീത്യധികശതതമോഽധ്യായഃ।

Verse 186

रथेष्वन्ये गजेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत । भारत! दूसरे बहुत-से सैनिक अपने अस्त्र-शस्त्र छोड़कर नींदसे अन्धे होकर सो रहे थे। कुछ लोग रथोंपर, कुछ हाथियोंपर और कुछ लोग घोड़ोंपर ही सो गये थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ, ചിലർ രഥങ്ങളിൽ, ചിലർ ഗജങ്ങളിൽ, ചിലർ അശ്വങ്ങളിൽ തന്നേ കിടന്ന് ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു. ക്ഷീണവശാൽ പ്രമത്തരായി പല യോദ്ധാക്കളും ആയുധങ്ങൾ പോലും വച്ചുവെച്ച് നിദ്രാന്ധരായി വീണുകിടന്നു.

Verse 193

तानन्ये समरे योधा: प्रेषयन्तो यमक्षयम्‌ | नरेश्वर! नींदसे बेसुध होनेके कारण वे किसी भी चेष्टाको समझ नहीं पाते थे और उन्हें दूसरे योद्धा समरांगणमें यमलोक भेज देते थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേശ്വരാ! ആ സമരത്തിൽ മറ്റുയോദ്ധാക്കൾ അവരെ വധിച്ച് യമന്റെ അക്ഷയലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. നിദ്രാവശാൽ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ അവർ യാതൊരു ചലനവും പ്രതിവിധിയും ഗ്രഹിക്കാനായില്ല; അതുകൊണ്ട് പ്രതിപക്ഷം അവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്നേ നിഹതരാക്കി.

Verse 1736

स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहु: स्वामनीकिनीम्‌ । वे उस समय अच्छी तरह युद्ध नहीं कर पा रहे थे, तो भी विशेषत: लज्जाशील होनेके कारण अपने धर्मपर दृष्टि रखते हुए अपनी सेना छोड़कर जा न सके

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വധർമ്മം മനസ്സിൽ കണ്ട് അവർ സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല. അപ്പോൾ അവർ നന്നായി യുദ്ധം ചെയ്യാൻ കഴിയാതിരുന്നിട്ടും, ലജ്ജയും മാനബോധവും അവരെ ബന്ധിച്ചതിനാൽ നിര വിട്ട് പോകാൻ അവർക്ക് മനസ്സായില്ല.