Adhyaya 174

Verse 1

अपन का बछ। ] अतकहऑफा<ज द्विसप्तत्याधेकशततमो< ध्याय: दुर्योधनके उपालम्भसे द्रोणाचार्य और कर्णका घोर युद्ध

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജനാധിപതേ! മഹാത്മാക്കളായ വീരന്മാർ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സ്വന്തം സേന ഓടിപ്പോകുന്നതും നശിക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ മഹാക്രോധത്തിൽ ആവിഷ്ടനായി।

Verse 2

अभ्येत्य सहसा कर्ण द्रोणं च जयतां वरम्‌ । अमर्षवशमापतन्नो वाक्यज्ञो वाक्यमब्रवीत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വാക്ചാതുര്യത്തിൽ നിപുണനായ ദുര്യോധനൻ പെട്ടെന്നു വിജയവീരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കർണ്ണന്റെയും ദ്രോണന്റെയും അടുക്കൽ ചെന്നു. അമർഷവശനായിട്ട്, മുറിവേറ്റ അഭിമാനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന വാക്കുകളാൽ അവരെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു—യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ തന്റെ സേനാനായകരെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുവാൻ എന്നപോലെ।

Verse 3

भवदभ्यामिह संग्राम: क्रुद्धा भ्यां सम्प्रवर्तितः । आहवे निहतं दृष्टवा सैन्धवं सव्यसाचिना

നിങ്ങൾ ഇരുവരുടെയും ക്രോധം കൊണ്ടാണ് ഇവിടെ ഈ സംഗരം മുന്നോട്ടു നീങ്ങിയത്; കാരണം സവ്യസാചിയായ അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സൈന്ധവനായ ജയദ്രഥനെ വധിച്ചതിനെ കണ്ടിട്ട്, നിങ്ങൾ ഇരുവരും രാത്രിയിലും യുദ്ധം തുടർന്നു।

Verse 4

निहन्यमानां पाण्डूनां बलेन मम वाहिनीम्‌ | भूत्वा तद्विजये शक्तावशक्ताविव पश्यत:

പാണ്ഡവരുടെ ബലത്താൽ എന്റെ സൈന്യം സംഹരിക്കപ്പെടുന്നു; വിജയിപ്പിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവരായിട്ടും നിങ്ങൾ ഇരുവരും അശക്തരെന്നപോലെ അതു നോക്കി നിൽക്കുന്നു।

Verse 5

यद्य॒हं भवतोस्त्याज्यो न वाच्यो5स्मि तदैव हि । आवां पाण्डुसुतान्‌ संख्ये जेष्याव इति मानदौ

മാനമരുളുന്ന വീരന്മാരേ! എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കലാണ് നിങ്ങള്ക്ക് യുക്തമെന്ന് തോന്നിയിരുന്നെങ്കിൽ, അന്നേ എനിക്കു ‘ഞങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരെ ജയിക്കും’ എന്നു പറയേണ്ടതില്ലായിരുന്നു.

Verse 6

तदैवाहं वच: श्रुत्वा भवद्धयामनुसम्मतम्‌ | नाकरिष्यमिदं पार्थवैरं योधविनाशनम्‌,“उसी समय आपलोगोंकी सम्मति सुनकर मैं कुन्तीपुत्रोंके साथ यह वैर नहीं करता, जो सम्पूर्ण योद्धाओंके लिये विनाशकारी हो रहा है

അന്നേ നിങ്ങളുടെ ഇരുവരുടെയും സമ്മതത്തോടെ പറഞ്ഞ വാക്ക് കേട്ടിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ പൃഥാപുത്രന്മാരോടുള്ള ഈ വൈരം തുടരുകയില്ലായിരുന്നു—ഇത് സർവ്വയോദ്ധാക്കൾക്കും വിനാശകരമായി മാറുന്നു.

Verse 7

यदि नाहं परित्याज्यो भवद्धयां पुरुषर्षभौ | युध्यतामनुरूपेण विक्रमेण सुविक्रमौ,“अत्यन्त पराक्रमी पुरुषप्रवर वीरो! यदि आप मुझे त्याग देना न चाहते हों तो अपने अनुरूप पराक्रम प्रकट करते हुए युद्ध कीजिये'

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അത്യന്തം പരാക്രമശാലികളായ വീരന്മാരേ! നിങ്ങൾ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, നിങ്ങള്ക്ക് യോജിച്ച പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ച്, നിങ്ങളുടെ തന്നെ ഉചിതവും ശോഭനവുമായ വിക്രമത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്‍വിൻ।

Verse 8

वाक्प्रतोदेन तौ वीरौ प्रणुन्नौ तनयेन ते । प्रावर्तयेतां संग्रामं घट्टिताविव पन्नगौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നിന്റെ പുത്രൻ വാക്കെന്ന ചാട്ടുകൊണ്ട് ആ രണ്ട് വീരന്മാരെ കുത്തിപ്പൊക്കി; ചവിട്ടിമെതിച്ച പാമ്പുകളെപ്പോലെ അവർ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് വീണ്ടും ഭീകരസംഗ്രാമം ആരംഭിച്ചു।

Verse 9

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठी सर्वलोक धनुर्धरी । शैनेयप्रमुखान्‌ पार्थानभिदुद्रुवतू रणे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരും സർവ്വലോകത്തും പ്രസിദ്ധ ധനുർധരന്മാരുമായ ദ്രോണാചാര്യനും കർണ്ണനും—രണത്തിൽ വീണ്ടും ശൈനേയൻ (സാത്യകി) പ്രമാണമായ പാണ്ഡവ മഹാരഥന്മാരിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 10

तथैव सहिता: पार्था: सर्वसैन्येन संवृता: । अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ नर्दमानौ मुहुर्मुहु:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അതുപോലെ തന്നെ കുന്തീപുത്രരായ പാണ്ഡവരും സർവ്വസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഏകോപിതമായി മുന്നേറി, ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ഗർജ്ജിക്കുന്ന ആ രണ്ട് വീരന്മാരെ നേരിടാൻ തുടങ്ങി।

Verse 11

अथ द्रोणो महेष्वासो दशभि: शिनिपुड्भवम्‌ | अविध्यत्‌ त्वरितं क्रुद्ध: सर्वशस्त्रभूृतां वर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അനന്തരം മഹാധനുർധരനും സർവ്വശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ദ്രോണൻ ക്രോധത്തോടെ, അതിവേഗം ശിനിവംശജനായ സാത്യകിയെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു।

Verse 12

कर्णश्न॒ दशभिर्बाणै: पुत्रश्न तव सप्तभि: । दशभिर्वषसेनश्व॒ सौबलश्लापि सप्तभि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— കർണ്ണൻ പത്തു അമ്പുകളാൽ വേദിക്കപ്പെട്ടു; നിന്റെ പുത്രൻ ഏഴാൽ. വൃഷസേനനും പത്തു അമ്പുകളാൽ കുത്തപ്പെട്ടു; സൗബലനും ഏഴാൽ.

Verse 13

दृष्टवा च समरे द्रोणं निघ्नन्तं पाण्डवीं चमूम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണൻ പാണ്ഡവസേനയെ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ടു।

Verse 14

विव्यधु: सोमकास्तूर्ण समन्ताच्छरवृष्टिभि: । समरांगणमें द्रोणाचार्यको पाण्डव-सेनाका संहार करते देख सोमकोंने चारों ओरसे बाणोंकी वर्षा करके उन्हें तुरंत घायल कर दिया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സോമകർ വേഗത്തിൽ എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള അമ്പുവർഷങ്ങളാൽ ആക്രമിച്ചു. അവിടെ ദ്രോണൻ, ജനാധിപതേ, ക്ഷത്രിയരുടെ പ്രാണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 15

द्रोणेन वध्यमानानां पञ्चालानां विशाम्पते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ജനാധിപതേ, ദ്രോണനാൽ വധിക്കപ്പെടുന്ന പാഞ്ചാലരെ (കണ്ട്).

Verse 16

पुत्रानन्ये पितृनन्ये भ्रातृनन्ये च मातुलान्‌,कोई पुत्रोंकी, कोई पिताओंको, कोई भाइयोंको, कोई मामा, भानजों, मित्रों, सम्बन्धियों तथा बन्धु-बान्धवोंको छोड़-छोड़कर अपनी जान बचानेके लिये तुरंत ही भाग चले

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ പരിഭ്രാന്തിയിൽ ചിലർ പുത്രന്മാരെ, ചിലർ പിതാക്കളെ, ചിലർ സഹോദരന്മാരെ, ചിലർ മാതുലന്മാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടി. അനന്തരവന്മാരെയും സുഹൃത്തുകളെയും ബന്ധുക്കളെയും ബന്ധുമിത്രാദികളെയും വിട്ടെറിഞ്ഞ്, സ്വന്തം ജീവൻ രക്ഷിക്കണമെന്ന ഒരേയൊരു ത്വരയിൽ അവർ ഉടൻ തന്നെ പലയിടത്തേക്കു പാഞ്ഞു.

Verse 17

भागिनेयान्‌ वयस्यांश्व॒ तथा सम्बन्धिबान्धवान्‌ | उत्सृज्योत्सृज्य गच्छन्ति त्वरिता जीवितेप्सव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സഹോദരീപുത്രന്മാരെയും സുഹൃത്തുകളെയും ബന്ധു-ബാന്ധവരെയും വീണ്ടും വീണ്ടും ഉപേക്ഷിച്ച്, ജീവൻ രക്ഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ അവർ അതിവേഗം ഓടിപ്പോയി.

Verse 18

अपरे मोहिता मोहात्‌ तमेवाभिमुखा ययु: । पाण्डवानां रणे योधा: परलोकं गता: परे,कुछ पाण्डव-सैनिक रणभूमिमें मोहित होकर मोहवश पुनः द्रोणाचार्यके ही सामने चले गये और मारे गये। बहुत-से सैनिक परलोक सिधार गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ചിലർ മോഹത്തിൽ മയങ്ങി, വീണ്ടും ദ്രോണാചാര്യന്റെ നേരെ തന്നെ പാഞ്ഞുചെന്നു; യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരുടെ പല യോദ്ധാക്കളും വീണു പരലോകം പ്രാപിച്ചു.

Verse 19

सा तथा पाण्डवी सेना पीड्यमाना महात्मना । निशि सम्प्राद्रवद्‌ राजन्नुत्सूज्योल्का: सहस्रश:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! ആ മഹാത്മാവാൽ ഇങ്ങനെ പീഡിതമായ പാണ്ഡവസേന, രാത്രിയിൽ ആയിരക്കണക്കിന് തീക്കൊളുത്തുകൾ ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഓടിപ്പോയി.

Verse 20

पश्यतो भीमसेनस्य विजयस्याच्युतस्य च । यमयोर्धर्मपुत्रस्य पार्षतस्य च पश्यत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭീമസേനനും, വിജയം കൈവരിക്കുന്ന അർജുനനും, അച്യുതനായ ശ്രീകൃഷ്ണനും, യമജന്മാരായ നകുല-സഹദേവന്മാരും, ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനും, പാർഷതനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും നോക്കി നിൽക്കെ (ആ സേന) പലയുകയായിരുന്നു.

Verse 21

तमसा संवृते लोके न प्राज्ञायत किंचन । कौरवाणां प्रकाशेन दृश्यन्ते विद्रुता: परे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ലോകം അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടപ്പോൾ ഒന്നും വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയാനായില്ല; കൗരവരുടെ പ്രകാശം കൊണ്ടുമാത്രം മറ്റുള്ളവർ—ഓടിപ്പോകുന്നവർ—കാണപ്പെട്ടു.

Verse 22

द्रवमाणं तु तत्‌ सैन्यं द्रोणकर्णो महारथौ । जघ्नतु: पृष्ठतो राजन्‌ किरन्तौ सायकान्‌ बहून्‌,राजन! महारथी द्रोणाचार्य और कर्ण बहुत-से बाणोंकी वर्षा करते हुए उस भागती हुई पाण्डव-सेनाको पीछेसे मार रहे थे

രാജാവേ! ആ സൈന്യം കലങ്ങിപ്പോയി ഓടുമ്പോൾ, മഹാരഥന്മാരായ ദ്രോണനും കർണ്ണനും പിന്നിൽ നിന്നു അനവധി അമ്പുകൾ വർഷിപ്പിച്ച് അതിനെ തകർത്തു.

Verse 23

पज्चालेषु प्रभग्नेषु क्षीयमाणेषु सर्वतः । जनार्दनो दीनमना: प्रत्यभाषत फाल्गुनम्‌,जब पांचाल योद्धा सब ओरसे नष्ट होने और भागने लगे, तब भगवान्‌ श्रीकृष्णने दीनचित्त होकर अर्जुनसे इस प्रकार कहा--

പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാടവും തകർന്നു ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ജനാർദനനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ദീനമനസ്സോടെ ഫാൽഗുനനായ അർജുനനോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 24

द्रोणकर्णों महेष्वासावेतौ पार्षतसात्यकी । पज्चालांश्चैव सहितौ जघ्नतु: सायकैर्भृशम्‌

കുന്തീനന്ദനേ! മഹാധനുർധരന്മാരായ ദ്രോണനും കർണ്ണനും ചേർന്ന് പൃഷതപുത്രൻ ദൃഷ്ടദ്യുമ്നനെയും സാത്യകിയെയും പാഞ്ചാലരെയും തങ്ങളുടെ അമ്പുകളാൽ അത്യന്തം മുറിവേൽപ്പിച്ചു.

Verse 25

एतयो: शरवर्षेण प्रभग्ना नो महारथा: । वार्यमाणापि कौन्तेय पृतना नावतिष्ठते,'पार्थ! इन दोनोंकी बाण-वर्षासे हमारे महारथियोंके पाँव उखड़ गये हैं। हमारी सेना रोकनेपर भी रुक नहीं रही है”

പാർത്ഥാ! ഇവരുടെ അമ്പുവർഷം കൊണ്ട് നമ്മുടെ മഹാരഥന്മാർ തകർന്നിരിക്കുന്നു; കൌന്തേയാ, തടഞ്ഞാലും സൈന്യം നിലകൊള്ളുന്നില്ല.

Verse 26

तां तु विद्रवर्ती दृष्टवा ऊचतुः केशवार्जुनौ । मा विद्रवत वित्रस्ता भयं त्यजत पाण्डवा:,अपनी सेनाको भागती देख श्रीकृष्ण और अर्जुनने उससे कहा--'पाण्डव वीरो! भयभीत होकर भागो मत। भय छोड़ो

സ്വന്തം സൈന്യം ഓടുന്നതു കണ്ട കേശവനും അർജുനനും പറഞ്ഞു—“പാണ്ഡവ വീരന്മാരേ! ഭയന്ന് ഓടരുത്; ഭയം ഉപേക്ഷിക്കൂ.”

Verse 27

तावावां सर्वसैन्यैश्न व्यूहै: सम्यगुदायुधै: । द्रोणं च सूतपुत्र॑ं च प्रयताव: प्रबाधितुम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾ ഇരുവരും സമസ്ത സൈന്യത്തെയും ശാസ്ത്രീയമായ വ്യൂഹങ്ങളായി ക്രമപ്പെടുത്തി, പൂർണ്ണായുധസന്നദ്ധരായി, ദ്രോണാചാര്യനെയും സൂതപുത്രനായ കർണനെയും തടഞ്ഞുനിർത്താനും പിന്നോട്ടുതള്ളാനും ശ്രമിക്കുന്നു।

Verse 28

एतौ हि बलिनौ शूरौ कृतास्त्रौ जितकाशिनौ । उपेक्षितौ तव बलैनाशयेतां निशामिमाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ രണ്ടുപേരും—ദ്രോണനും കർണനും—ബലവാന്മാർ, ശൂരന്മാർ, അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പൂർണ്ണപരിശീലിതർ, ജയശ്രീയിൽ ദീപ്തർ. ഇവരെ അവഗണിച്ചാൽ, ഈ രാത്രിയിലേ തന്നെ നിങ്ങളുടെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും വേരോടെ നശിപ്പിക്കും।

Verse 29

तयो: संवदतोरेवं भीमकर्मा महाबल: । आयाद्‌ू वृकोदर: शीघ्र पुनरावर्त्य वाहिनीम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഇരുവരും ഇങ്ങനെ സൈന്യത്തോടു സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഭീകരകർമ്മനായ മഹാബലൻ വൃക്കോദര ഭീമൻ തന്റെ വിഭാഗത്തെ തിരിച്ചു മടക്കി, അതിവേഗം വീണ്ടും അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു।

Verse 30

वृकोदरमथायान्तं दृष्टवा तत्र जनार्दन: । पुनरेवाब्रवीद्‌ राजन हर्षयन्निव पाण्डवम्‌,राजन्‌! भीमसेनको वहाँ आते देख भगवान्‌ श्रीकृष्ण पाण्डुपुत्र अर्जुनका हर्ष बढ़ाते हुए-से पुनः इस प्रकार बोले--

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെ വൃക്കോദര ഭീമൻ വരുന്നതു കണ്ട ജനാർദ്ദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, പാണ്ഡവനായ അർജുനന്റെ ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നവണ്ണം, വീണ്ടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 31

एष भीमो रणश्लाघी वृतः सोमकपाण्डवै: । अभ्यवर्तत वेगेन द्रोणकर्णों महारथौ,'ये युद्धकी स्पृहा रखनेवाले भीमसेन सोमक और पाण्डवयोद्धाओंसे घिरकर महारथी ट्रोण और कर्णका सामना करनेके लिये बड़े वेगसे आ रहे हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇതാ, രണത്തിൽ അഭിമാനം കൊള്ളുന്ന ഭീമൻ, സോമകരും പാണ്ഡവയോദ്ധാക്കളും ചുറ്റിനിൽക്കേ, മഹാരഥന്മാരായ ദ്രോണനും കർണനും നേരിടാൻ മഹാവേഗത്തോടെ മുന്നേറുന്നു।

Verse 32

एतेन सहितो युद्धय पज्चालैश्व महारथै: । आश्रचासनार्थ सैन्यानां सर्वेषां पाण्डुनन्दन,'पाण्डुनन्दन! इनके और पांचाल महारथियोंके साथ रहकर तुम अपनी सारी सेनाओंको सान्त्वना देनेके लिये यहाँ युद्ध करो”

പാണ്ഡുനന്ദനേ! ഇദ്ദേഹത്തോടും പാഞ്ചാല മഹാരഥന്മാരോടും കൂടെ നിന്നു ഇവിടെ യുദ്ധം ചെയ്‌ക; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിന്റെ സൈന്യങ്ങൾ എല്ലാം ആശ്വസിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ ധൈര്യം പിടിക്കും.

Verse 33

ततस्तौ पुरुषव्याप्रावुभी माधवपाण्डवौ | द्रोणकर्णो समासाद्य धिष्ठितौ रणमूर्धनि,तदनन्तर वे दोनों पुरुषसिंह श्रीकृष्ण और अर्जुन युद्धके मुहानेपर द्रोणाचार्य और कर्णके सामने जाकर खड़े हो गये

അനന്തരം ആ രണ്ടു പുരുഷസിംഹങ്ങൾ—മാധവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും പാണ്ഡവൻ അർജുനനും—ദ്രോണനെയും കർണനെയും നേരിടാൻ മുന്നേറി, യുദ്ധഭൂമിയുടെ അഗ്രഭാഗത്ത് നിലകൊണ്ടു.

Verse 34

संजय उवाच ततस्तत्‌ पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत्‌ | ततो द्रोणश्व कर्णश्व॒ परान्‌ ममृदतुर्युधि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! തുടർന്ന് യുധിഷ്ഠിരന്റെ ആ മഹാസൈന്യം വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുവന്ന് യുദ്ധത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. അപ്പോൾ ദ്രോണനും കർണനും रणഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കളെ ചവിട്ടിമെതിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 35

स सम्प्रहारस्तुमुलो निशि प्रत्यभवन्महान्‌ । यथा सागरयो राजंश्नन्द्रोदयविवृद्धयो:

രാജാവേ! രാത്രിയിൽ ആ ഏറ്റുമുട്ടൽ മഹത്തും തുമുലവുമായിത്തീർന്നു; ചന്ദ്രോദയത്തിൽ വീർപ്പുമുട്ടുന്ന രണ്ടു മഹാസമുദ്രങ്ങളെപ്പോലെ ആ യുദ്ധം അത്യന്തം ഭീകരമായി തോന്നി.

Verse 36

तत उत्सृज्य पाणिशभ्यां प्रदीपांस्तव वाहिनी । युयुधे पाण्डवै: सार्धमुन्मत्तवदसंकुला,तदनन्तर आपकी सेना अपने हाथोंसे मशालें फेंककर उन्मत्तके समान असंकुलभावसे पाण्डव-सैनिकोंके साथ युद्ध करने लगी

തുടർന്ന് നിങ്ങളുടെ സൈന്യം കൈകളിലെ തീപ്പന്തങ്ങൾ വലിച്ചെറിഞ്ഞ്, ഉന്മത്തരുപോലെ—ഒരുവിധ മടിയോ ക്രമമോ ഇല്ലാതെ—പാണ്ഡവസൈന്യത്തോടൊപ്പം ചേർന്ന് യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു.

Verse 37

रजसा तमसा चैव संवृते भृशदारुणे । केवल नामगोत्रेण प्रायुध्यन्त जयैषिण:,धूल और अंधकारसे छाये हुए उस अत्यन्त भयंकर संग्राममें विजयाभिलाषी योद्धा केवल नाम और गोत्रका परिचय पाकर युद्ध करते थे

പൊടിയും അന്ധകാരവും മൂടിയ അത്യന്തം ഭീകരമായ ആ യുദ്ധത്തിൽ ജയലോലരായ യോദ്ധാക്കൾ പേര്‌യും ഗോത്രവും മാത്രം വിളിച്ചറിയിച്ച് പരസ്പരം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പോരാടുകയായിരുന്നു।

Verse 38

अश्रूयन्त हि नामानि श्राव्यमाणानि पार्थिव: । प्रहरद्धिर्महाराज स्वयंवर इवाहवे,महाराज! स्वयंवरकी भाँति उस युद्धसस्‍्थलमें भी प्रहार करनेवाले नरेशोंद्वारा सुनाये जाते हुए नाम श्रवणगोचर हो रहे थे

മഹാരാജാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രഹരിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചുപറയുന്ന പേരുകൾ സത്യമായും കേൾക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അതിനാൽ ആ രംഗം സ്വയംവരത്തെപ്പോലെ തോന്നി।

Verse 39

नि:ःशब्दमासीत्‌ सहसा पुन: शब्दों महानभूत्‌ । क्रुद्धानां युध्यमानानां जीयतां जयतामपि

ചിലപ്പോൾ അവിടെ പെട്ടെന്ന് പൂർണ്ണ നിശ്ശബ്ദത പടരുമായിരുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും മഹാ ഗർജ്ജനം ഉയരുമായിരുന്നു. ക്രോധത്തോടെ പോരാടുന്ന—ചിലർ തോറ്റും ചിലർ ജയിച്ചും—യോദ്ധാക്കളുടെ ആ കോലാഹലം ഇങ്ങനെ പെട്ടെന്ന് മങ്ങി വീണ്ടും പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുമായിരുന്നു।

Verse 40

यत्र यत्र सम दृश्यने प्रदीपा: कुरुसत्तम । तत्र तत्र सम शूरास्ते निपतन्ति पतज्भवत्‌,कुरुश्रेष्ठी जहाँ-जहाँ मशालें दिखायी देती थीं, वहाँ-वहाँ शूरवीर सैनिक पतंगोंकी तरह टूट पड़ते थे

കുരുശ്രേഷ്ഠാ! എവിടെയെവിടെ ഒരുപോലെ പന്തങ്ങളുടെ പ്രകാശം കാണപ്പെട്ടുവോ, അവിടെയവിടെ ആ ശൂരന്മാർ തീയിലേക്കാകർഷിതമായ പാറ്റകളെപ്പോലെ പാഞ്ഞുവീണു।

Verse 41

तथा संयुध्यमानानां विगाढासीन्महानिशा । पाण्डवानां च राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वश:,राजेन्द्र! इस प्रकार युद्धमें लगे हुए पाण्डवों और कौरवोंकी वह महारात्रि सर्वथा प्रगाढ़ हो चली

രാജേന്ദ്രാ! ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന പാണ്ഡവന്മാരെയും കൗരവന്മാരെയും ആ മഹാരാത്രി സർവ്വതോഭാവേന ഗാഢമായി മൂടി—എല്ലാ ദിക്കുകളിലും അവരെ പൊതിഞ്ഞു।

Verse 123

एते कौरव संक्रन्दे शैनेयं पर्यवाकिरन्‌ । फिर कर्णने दस, आपके पुत्रने सात, वृषसेनने दस और शकुनिने भी सात बाण मारे। कुरुराज! इन वीरोंने युद्धमें शिनिपौत्र सात्यकिपर चारों ओरसे बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗരവരുടെ ആ ഘോരസങ്ക്രാമത്തിൽ അവർ ശൈനേയൻ (സാത്യകി)നെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിന്ന് അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് മൂടി. കർണ്ണൻ പത്ത്, രാജപുത്രൻ ഏഴ്, വൃഷസേനൻ പത്ത്, ശകുനിയും ഏഴ് അമ്പുകൾ എയ്തു. ഹേ കുരുരാജാ! ഇങ്ങനെ ആ വീരന്മാർ യുദ്ധത്തിന്റെ തിരക്കിൽ ശിനിപുത്ര സാത്യകിയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി ശరవൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചു.

Verse 143

रश्मिभिर्भास्करो राजंस्तमांसीव समन्तत: । प्रजापालक नरेश! जैसे सूर्य अपनी किरणोंद्वारा चारों ओरके अन्धकारको दूर कर देते हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्य वहाँ क्षत्रियोंके प्राण लेने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഹേ പ്രജാപാലക നരേശാ! സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ചുറ്റുമുള്ള അന്ധകാരം അകറ്റുന്നതുപോലെ, ദ്രോണാചാര്യൻ അവിടെ ക്ഷത്രിയരുടെ പ്രാണങ്ങൾ ഹരിക്കുവാൻ തുടങ്ങി.

Verse 156

शुश्रुवे तुमुल: शब्द: क्रोशतामितरेतरम्‌ । प्रजानाथ! द्रोणाचार्यकी मार खाकर परस्पर चीखते-चिल्लाते हुए पांचालोंका घोर आर्तनाद सुनायी देने लगा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പരസ്പരം നിലവിളിക്കുന്നവരുടെ ഘോരമായ മുഴക്കം കേൾക്കപ്പെട്ടു. ഹേ പ്രജാനാഥാ! ദ്രോണാചാര്യന്റെ പ്രഹാരമേറ്റ പാഞ്ചാലരുടെ ഭയങ്കര ആർ‍ത്തനാദം—ഒരുത്തനെ ഒരുത്തൻ വിളിച്ചുകൂക്കി—പ്രതിധ്വനിക്കുവാൻ തുടങ്ങി.

Verse 171

इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ इकहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തുള്ള ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധപ്രസംഗത്തിൽ, സങ്കുലയുദ്ധവിഷയകമായ നൂറ്റി എഴുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 172

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे द्विसप्तत्यधिकशततमो<थध्याय:

ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധത്തിലും സങ്കുലയുദ്ധത്തിലും, ദ്വിസപ്തത്യധികശതതമമായ (നൂറ്റി എഴുപത്തിരണ്ടാം) അധ്യായം.