Adhyaya 173
Śiva’s Battlefield Manifestation and Vyāsa’s Śatarudrīya Exposition (शिवप्रादुर्भावः शतरुद्रीयव्याख्यानम्)
Upa-parva: Droṇa-vadha-anantara Śiva-stuti (Post-Droṇa Episode: Arjuna’s Vision and Vyāsa’s Śiva Discourse)
Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya what occurred after Droṇa’s fall. Sañjaya reports that, amid the Kauravas’ disarray, Arjuna witnesses a radiant, fire-like person moving ahead of him, brandishing a blazing trident; in the direction that figure advances, Arjuna’s opponents break and fall, while Arjuna’s own arrows seem to follow behind. Arjuna asks the unexpectedly arrived Vyāsa to identify this ‘supreme person.’ Vyāsa declares the figure to be Śaṅkara—Īśāna, Mahādeva—describing his forms, attendants (pārṣadas), and unrivaled power in the three worlds. Vyāsa then unfolds an extended litany of Rudra’s names and attributes, recounts emblematic deeds (notably the disruption of Dakṣa’s sacrifice and the destruction of the three asura cities), and articulates Śiva’s cosmic identifications (time, death, elements, deities) and salvific capacity for those who take refuge. The discourse includes a phalaśruti-like promise: hearing/reciting this fourfold stotra (Śatarudrīya) is portrayed as purificatory and success-conferring. Vyāsa concludes by urging Arjuna to proceed without fear of defeat, given divine support, and then departs.
Chapter Arc: द्रोण-पर्व के रण-कोलाहल में कौरवों के छः श्रेष्ठ रथी—दुर्योधन, दुःशासन, द्रोण, कर्ण, शल्य और शकुनि—एक साथ संगठित होकर सात्यकि को लक्ष्य बनाते हैं; मानो एक ही शिकार पर छह सिंह टूट पड़ें। → स्वर्ण-रजत-विभूषित रथों, घुड़सवारों और गजों की परिक्रमा में सात्यकि को ‘कोष्ठबद्ध’ कर दिया जाता है; सिंहनाद और तर्जना के बीच चारों ओर से बाण-वर्षा होती है। रणभूमि कटे हुए भुजाओं और अंगों से भर उठती है—हाथी-सूँड़-सी मोटी भुजाएँ सर्पों-सी बिखरी दिखती हैं। इसी उथल-पुथल में धृष्टद्युम्न अपनी प्रचण्ड गति से सेना को द्रवित करता हुआ आगे बढ़ता है। → उलूक (शकुनि-पुत्र) घायल होकर भी श्रीकृष्ण पर प्रहार का साहस करता है और पृथ्वी को भर देने वाला नाद करता है; उसी क्षण शकुनि अपने रथ से कूदकर उलूक के रथ पर चढ़ जाता है—पिता-पुत्र का यह संयोग कौरव-पक्ष की जिद और प्रतिशोध को एकाग्र कर देता है। → धृष्टद्युम्न शत्रु-सेना को भगाकर देव-समूह में इन्द्र की भाँति शोभित होता है; पाण्डव-पक्ष में शंखनाद उठता है—यमौ (नकुल-सहदेव), युयुधान (सात्यकि) और भीमसेन सहित प्रमुख वीर अपनी ध्वनि से मनोबल को स्थिर करते हैं। थके हुए अर्जुन भी विशाल क्षय करते हुए कौरव-प्रतिकार को रोकते हैं। → रण का पलड़ा क्षणिक रूप से पाण्डवों की ओर झुकता है, पर कौरवों के शीर्ष रथियों का संगठित दबाव बना रहता है—अगला प्रहार किस पर टूटेगा, यह अनिश्चित है।
Shlokas
Verse 1
अत-४#-#का+ - दुर्योधन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ മദിച്ചിരുന്ന ആ എല്ലാവരും അതിവേഗം പാഞ്ഞു. അപമാനം സഹിക്കാനാവാതെ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് അവർ യുയുധാനന്റെ (സാത്യകിയുടെ) രഥത്തേയ്ക്ക് ചാർജ്ജ് ചെയ്തു।
Verse 2
ते रथै: कल्पितै राजन हेमरूप्यविभूषितै: । सादिभिश्न गजैश्लैव परिवद्रु: समन््तत:ः,नरेश्वर! उन्होंने सोने-चाँदीसे विभूषित एवं सुसज्जित रथों, घुड़सवारों और हाथियोंके द्वारा चारों ओरसे सात्यकिको घेर लिया
നരേശ്വരാ! സ്വർണ്ണ-വെള്ളി അലങ്കാരങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച സുസജ്ജിത രഥങ്ങളാലും കുതിരപ്പടയാലും ഗജസൈന്യത്താലും അവർ സാത്യകിയെ നാലുവശവും വളഞ്ഞു।
Verse 3
अथीैनं कोष्ठकीकृत्य सर्वतस्ते महारथा: । सिंहनादांस्ततश्नक्रुस्तर्जयन्ति सम सात्यकिम्,इस प्रकार सब ओरसे सात्यकिको कोष्ठबद्ध-सा करके वे महारथी योद्धा सिंहनाद करने और उन्हें डाँट बताने लगे
ഇങ്ങനെ സാത്യകിയെ എല്ലായിടത്തുനിന്നും കെട്ടിയടച്ചതുപോലെ ആക്കി, ആ മഹാരഥന്മാർ സിംഹനാദം മുഴക്കി ഒരുമിച്ച് അവനെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയും പരിഹസിച്ചും തുടങ്ങി।
Verse 4
ते भ्यवर्षञछरैस्तीक्ष्णै: सात्यकिं सत्यविक्रमम् । त्वरमाणा महावीरा माधवस्य वधैषिण:
മാധവന്റെ പക്ഷത്തെ തകർക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ, സാത്യകിയെ വധിക്കാനായി ത്വരിച്ച ആ മഹാവീരന്മാർ സത്യവിക്രമനായ സാത്യകിയുടെ മേൽ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തു।
Verse 5
तान् दृष्टवा पततस्तूर्ण शैनेय: परवीरहा । प्रत्यगृह्नान्महाबाहु: प्रमुऊचन् विशिखान् बहून्
അവർ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തുന്നതു കണ്ട പരവീരഹാ മഹാബാഹു ശൈനേയ സാത്യകി ഉടൻ തന്നെ അനവധി അമ്പുകൾ വിട്ട് അവരുടെ ആക്രമണം നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തു.
Verse 6
तत्र वीरो महेष्वास: सात्यकिर्युद्धदुर्मद: । निचकर्त शिरांस्युग्रै: शरै: संनतपर्वभि:,वहाँ महाधनुर्धर रणदुर्मद वीर सात्यकिने झुकी हुई गाँठवाले भयंकर बाणोंद्वारा बहुतेरे शत्रु-योद्धाओंके मस्तक काट डाले
അവിടെ മഹാധനുർധരനും യുദ്ധോന്മത്തനുമായ വീരൻ സാത്യകി വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള ഭയങ്കര അമ്പുകളാൽ അനേകം ശത്രുയോദ്ധാക്കളുടെ തലകൾ വെട്ടിവീഴ്ത്തി.
Verse 7
हस्तिहस्तान् हयग्रीवा बाहुनपि च सायुधान् | क्षुरप्रै: शातयामास तावकानां स माधव:
ആ മാധവൻ ക്ഷുരപ്ര അമ്പുകളാൽ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിലെ ആനകളുടെ തുമ്പിക്കൈകളും കുതിരകളുടെ കഴുത്തുകളും, യോദ്ധാക്കളുടെ ആയുധങ്ങളോടുകൂടിയ ഭുജങ്ങളും വെട്ടിമുറിച്ചു.
Verse 8
पतितैश्नामरैश्वैव श्वेतच्छत्रैश्ष भारत । बभूव धरणी पूर्णा नक्षत्रैद्यौरिव प्रभो,भरतनन्दन! प्रभो! वहाँ गिरे हुए चामरों और श्वेत छत्रोंसे भरी हुई भूमि नक्षत्रोंसे युक्त आकाशके समान जान पड़ती थी
ഭരതനന്ദനേ, പ്രഭോ! അവിടെ വീണുകിടന്ന ചാമരങ്ങളും വെളുത്ത രാജഛത്രങ്ങളും കൊണ്ട് ഭൂമി നിറഞ്ഞു; നക്ഷത്രങ്ങളുള്ള ആകാശംപോലെ അത് തോന്നി.
Verse 9
एतेषां युयुधानेन युध्यतां युधि भारत । बभूव तुमुल: शब्द: प्रेतानां क्रनदतामिव,भारत! युद्धस्थलमें युयुधानके साथ जूझते हुए इन योद्धाओंका भयंकर आर्तनाद प्रेतोंके करुण-क्रन्दन-सा प्रतीत होता था
ഭാരതാ! യുദ്ധത്തിൽ യുയുധാനനോടു പൊരുതുന്ന ഇവരുടെ ഭയങ്കര ഘോഷം പ്രേതങ്ങളുടെ കരുണക്രന്ദനംപോലെ ഉയർന്നു.
Verse 10
तेन शब्देन महता पूरिताभूद् वसुन्धरा । रात्रि: समभवच्चैव तीव्ररूपा भयावहा,उस महान् कोलाहलसे भरी हुई वह रणभूमि और रात्रि अत्यन्त उग्र एवं भयंकर जान पड़ती थी
ആ മഹാഗർജ്ജനത്താൽ വസുന്ധര മുഴുവനും നിറഞ്ഞു മൂടിയതുപോലെ തോന്നി. രാത്രിയും ഉഗ്രരൂപം ധരിച്ചു ഭയാവഹമായി—ആ കോലാഹലത്തിന്റെ പിന്നാലെ യുദ്ധഭൂമി കൂടുതൽ ഭീകരമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 11
दीर्यमाणं बल॑ दृष्टवा युयुधानशराहतम् । श्रुत्वा च विपुलं नादं निशीथे लोमहर्षणे
രാജൻ! യുയുധാനന്റെ അമ്പുകളാൽ ആഹതമായി തന്റെ സൈന്യം ചിതറിപ്പോകുന്നതു കണ്ടും, രോമാഞ്ചം പകരുന്ന നിശീഥകാലത്ത് ആ മഹാനാദം കേട്ടും, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദുര്യോധനൻ തന്റെ സാരഥിയോട് വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു—“ഈ കോലാഹലം ഉയരുന്നിടത്തേക്കു തന്നെ എന്റെ കുതിരകളെ ഓടിക്കൊണ്ടുപോ.”
Verse 12
सुतस्तवाब्रवीद् राजन् सारथिं रथिनां वर: । यत्रैष शब्दस्तत्राश्वांश्वोदयेति पुनः पुन:
രാജൻ! രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ തന്റെ സാരഥിയോട് വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു—“ഈ ശബ്ദം ഉയരുന്നിടത്തേക്കു തന്നെ എന്റെ കുതിരകളെ ഓടിക്കൊണ്ടുപോ.”
Verse 13
तेन संचोद्यमानस्तु ततस्तांस्तुरगोत्तमान् | सूत: संचोदयामास युयुधानरथं प्रति,उसका आदेश पाकर सारथिने उन श्रेष्ठ घोड़ोंको सात्यकिके रथकी ओर हाँक दिया
അവന്റെ ആജ്ഞയാൽ പ്രേരിതനായ സാരഥി ആ ശ്രേഷ്ഠ കുതിരകളെ ഓടിച്ച് യുയുധാനൻ (സാത്യകി)ന്റെ രഥത്തേക്കു തിരിച്ചു കൊണ്ടുപോയി.
Verse 14
ततो दुर्योधन: क्रुद्धो दृढ्धन्वा जितक्लम: । शीघ्रहस्तश्चित्रयोधी युयुधानमुपाद्रवत्
അതിനുശേഷം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ദുര്യോധനൻ—ദൃഢധന്വാവ്, ക്ഷീണം ജയിച്ചവൻ, ശീഘ്രഹസ്തൻ, വിചിത്ര യുദ്ധരീതികളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ—യുയുധാനൻ (സാത്യകി)നെ ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞെത്തി.
Verse 15
ततः पूर्णायतोत्सृष्टे: शरैः शोणितभोजनै: । दुर्योधन द्वादशभिर्माधव: प्रत्यविध्यत,तब मधुवंशी युयुधानने धनुषको पूर्णतः खींचकर छोड़े गये बारह रक्तभोजी बाणोंद्वारा दुर्योधनको घायल कर दिया
അപ്പോൾ മധുവംശജനായ മാധവൻ ധനുസ്സ് പൂർണ്ണമായി വലിച്ച് വിട്ട രക്തപാനശരങ്ങളാൽ ദുര്യോധനനെ പന്ത്രണ്ടു ശരംകൊണ്ട് കുത്തിവെച്ചു।
Verse 16
दुर्योधनस्तेन तथा पूर्वमेवार्दित: शरै: | शैनेयं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदमर्षित:,सात्यकिने जब पहले ही अपने बाणोंसे दुर्योधनको पीड़ित कर दिया, तब उसने भी अमर्षमें भरकर उन्हें दस बाण मारे
അവന്റെ ശരങ്ങളാൽ മുമ്പേ തന്നെ പീഡിതനായ ദുര്യോധനൻ അമർഷംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച്, പ്രതികാരമായി ശൈനേയനെ (സാത്യകിയെ) പത്തു ബാണങ്ങളാൽ കുത്തിവെച്ചു।
Verse 17
ततः समभवद् युद्ध तुमुलं भरतर्षभ । पज्चालानां च सर्वेषां भरतानां च दारुणम्,भरतश्रेष्ठ! तदनन्तर समस्त पांचालों और भरतवंशियोंका वहाँ भयंकर युद्ध होने लगा
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അതിനുശേഷം അവിടെ സർവ്വ പാഞ്ചാലന്മാരും ഭാരതന്മാരും തമ്മിൽ ഭയങ്കരവും തുമുലവുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു।
Verse 18
शैनेयस्तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्र महारथम् । सायकानामशीत्या तु विव्याधोरसि भारत
ഭാരതാ! യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ ശൈനേയൻ നിന്റെ മഹാരഥനായ പുത്രനെ നെഞ്ചിൽ എൺപതു ശരങ്ങളാൽ കുത്തിവെച്ചു।
Verse 19
भारत! रणभूमिमें कुपित हुए सात्यकिने आपके महारथी पुत्रकी छातीमें अस्सी सायकोंद्वारा प्रहार किया ।।
പിന്നീട് സമരത്തിൽ അവന്റെ കുതിരകളെ ശരങ്ങളാൽ വധിച്ച് യമലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു; ചിറകുള്ള ഒരു ബാണംകൊണ്ട് സാരഥിയെയും ഉടൻ തന്നെ രഥത്തിൽ നിന്ന് താഴെ വീഴ്ത്തി।
Verse 20
हताश्वे तु रथे तिष्ठन् पुत्रस्तव विशाम्पते । मुमोच निशितान् बाणान् शैनेयस्य रथं प्रति
വിശാംപതേ! രഥത്തിലെ കുതിരകൾ ഹതമായിട്ടും നിന്റെ പുത്രൻ രഥത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് ശൈനെയൻ (സാത്യകി)ന്റെ രഥത്തേക്കു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടു.
Verse 21
प्रजानाथ! तब आपका पुत्र उस अश्वहीन रथपर खड़ा हो सात्यकिके रथकी ओर पैने बाण छोड़ने लगा ।।
രാജൻ! സമരത്തിൽ ശൈനെയൻ (സാത്യകി) കൃതഹസ്തനായ യോദ്ധാവിനെപ്പോലെ നിന്റെ പുത്രൻ വിട്ട ആ അമ്പതു അമ്പുകളെയും വെട്ടിത്തള്ളി.
Verse 22
अथापरेण भल्लेन मुष्टिदेशे महद् धनु: । चिच्छेद तरसा युद्धे तव पुत्रस्य माधव:
അതിനുശേഷം മാധവൻ (കൃഷ്ണൻ) മറ്റൊരു മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ പുത്രന്റെ മഹാധനുസ്സിനെ പിടിക്കുന്ന മുഷ്ടിസ്ഥലത്തുതന്നെ വേഗത്തിൽ വെട്ടിമുറിച്ചു.
Verse 23
विरथो विधनुष्कश्न सर्वलोकेश्वर: प्रभु: । आरुरोह रथं तूर्ण भास्वरं कृतवर्मण:,तब सम्पूर्ण जगत्का स्वामी शक्तिशाली वीर दुर्योधन धनुष और रथसे हीन होकर तुरंत ही कृतवर्माके तेजस्वी रथपर आरूढ़ हो गया
അപ്പോൾ സർവ്വലോകേശ്വരനായ പ്രഭു ദുര്യോധനൻ രഥഹീനനും ധനുസ്സില്ലാത്തവനുമായി, ഉടൻ കൃതവർമ്മന്റെ ഭാസ്വരമായ രഥത്തിൽ കയറി.
Verse 24
दुर्योधने परावृत्ते शैनेयस्तव वाहिनीम् | द्रावयामास विशिखैर्निशामध्ये विशाम्पते,प्रजानाथ! उस आधीरातके समय दुर्योधनके पराड्मुख हो जानेपर सात्यकिने आपकी सेनाको अपने बाणोंद्वारा खदेड़ना आरम्भ किया
വിശാംപതേ! അർദ്ധരാത്രിയിൽ ദുര്യോധനൻ പിൻമാറിയതോടെ ശൈനെയൻ (സാത്യകി) തന്റെ അമ്പുകളാൽ നിന്റെ സൈന്യത്തെ ഓടിച്ചുതുടങ്ങി.
Verse 25
शकुनिश्चार्जुनं राजन् परिवार्य समन्तत:ः । रथैरनेकसाहसैर्गजैश्ञापि सहस्रश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ശകുനി അർജുനനെ എല്ലാദിക്കുകളിലും ചുറ്റിപ്പറ്റി; അനേകം സഹസ്ര രഥങ്ങളാലും സഹസ്രങ്ങളായ ഗജങ്ങളാലും അവനെ ഞെരുക്കി.
Verse 26
तथा हयसहसैश्न नानाशस्त्रैरवाकिरत् । राजन! उधर शकुनिने कई हजार रथों
അതുപോലെ സഹസ്രങ്ങളായ കുതിരകളോടും നാനാവിധ ആയുധങ്ങളോടും കൂടി അവർ ക്ഷിപണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. രാജാവേ, ശകുനി അനേകം സഹസ്ര രഥങ്ങളും സഹസ്രങ്ങളായ ഗജങ്ങളും സഹസ്രങ്ങളായ വാജികളും കൂട്ടി അർജുനനെ എല്ലാദിക്കുകളിലും ചുറ്റിപ്പറ്റി, അവന്റെ മേൽ വിവിധ ആയുധങ്ങളുടെ ഭയങ്കര മഴ ആരംഭിച്ചു; അങ്ങനെ എല്ലാ മഹാസ്ത്രങ്ങളും അർജുനനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞു.
Verse 27
तान्यर्जुन: सहस्राणि रथवारणवाजिनाम्
അർജുനൻ രഥങ്ങളുടെയും ഗജങ്ങളുടെയും വാജികളുടെയും ആ സഹസ്രങ്ങളെ നിലംപതിപ്പിച്ചു.
Verse 28
ततस्तु समरे शूर: शकुनि: सीबलस्तदा
അപ്പോൾ സമരത്തിൽ ആ ശൂരനായ സൗബലൻ ശകുനി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 29
विव्याध निशितैर्बाणैरर्जुनं प्रहसन्निव । पुनश्चैव शतेनास्य संरुरोध महारथम्
പരിഹാസമായി ചിരിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അർജുനനെ കുത്തിവെച്ചു; പിന്നെയും നൂറു ബാണങ്ങളാൽ ആ മഹാരഥനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി ചുറ്റിപ്പറ്റി.
Verse 30
उस समय समरभूमिमें सुबलकुमार शूरवीर शकुनिने हँसते हुए-से तीखे बाणोंद्वारा अर्जुनको बींध डाला। फिर सौ बाण मारकर उनके विशाल रथको अवरुद्ध कर दिया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സുവലപുത്രനായ വീരൻ ശകുനി ചിരിക്കുന്നതുപോലെ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ അർജുനനെ കുത്തിവെച്ചു. തുടർന്ന് നൂറു ശരങ്ങളാൽ അർജുനന്റെ മഹാരഥത്തിന്റെ ഗതി തടഞ്ഞു. എന്നാൽ, ഹേ ഭാരതാ! അർജുനൻ യുദ്ധത്തിൽ മറുപടിയായി ശകുനിയെ ഇരുപതു ശരങ്ങളാൽ വേദിച്ചു; മറ്റു മഹാധനുർധരന്മാരെയും ഓരോരുത്തരെയും മൂന്നു മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 31
निवार्य तान् बाणगणैर्युधि राजन् धनंजय: । जघान तावकान् योधान् वज्रपाणिरिवासुरान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! സമരത്തിൽ ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ ശരവർഷങ്ങളാൽ അവരെ തടഞ്ഞു നിർത്തി, നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളെ വജ്രപാണിയായ ഇന്ദ്രൻ അസുരന്മാരെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ വധിച്ചു.
Verse 32
भुजैश्छिन्नैर्महीपाल हस्तिहस्तोपमैर्मथे । समाकीर्णा मही भाति पज्चास्यैरिव पन्नगै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹീപാലാ! യുദ്ധത്തിൽ ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ കട്ടിയുള്ള ഛിന്നഭുജങ്ങളാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞിരുന്നു; അത് അഞ്ചുമുഖമുള്ള സർപ്പങ്ങൾ കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി.
Verse 33
शिरोभि: सकिरीटैश्व सुनसैश्चारुकुण्डलै: । संदष्टौष्ठ पुटै: क्रुद्धस्तथैवोद्धूतलोचनै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഛിന്നശിരസ്സുകൾ കിടന്നു—കിരീടങ്ങളാൽ ശോഭിതം, സുന്ദര നാസികകളും മനോഹര കുണ്ഡലങ്ങളും ധരിച്ചവ. ക്രോധത്തിൽ അധരങ്ങൾ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ ഞെരിച്ച്, കണ്ണുകൾ പുറത്തേക്ക് തള്ളിനിന്നപോലെ ഉറഞ്ഞിരുന്നു.
Verse 34
निष्कचूडामणिधरै: क्षत्रियाणां प्रियंवदै: । पड़कजैरिव विन्यस्तै: पतितैर्विबभौ मही
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിഷ്കവും ചൂഡാമണിയും ധരിച്ച് മധുരവചനങ്ങൾ പറയുന്ന ക്ഷത്രിയരുടെ വീണ ഛിന്നശിരസ്സുകൾ പദ്മങ്ങൾ പോലെ ചിതറിക്കിടന്നിരുന്നു; അവയാൽ ഭൂമി വിചിത്രമായി ദീപ്തമായി തോന്നി.
Verse 35
कृत्वा तत् कर्म बीभत्सुरुग्रमुग्रपराक्रम: । विव्याध शकुनिं भूय: पञ्चभिननतपर्वभि:
ആ ഭീകരകർമ്മം ചെയ്ത ശേഷം, ഉഗ്രപരാക്രമിയായ ബീഭത്സു അർജുനൻ വീണ്ടും വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ ശകുനിയെ കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 36
अताडयदुलूकं च त्रिभिरेव तथा शरै: । भयंकर पराक्रमी अर्जुनने वह वीरोचित कर्म करके झुकी हुई गाँठवाले पाँच बाणोंद्वारा पुनः शकुनिको घायल किया। साथ ही तीन बाणोंसे उलूकको भी व्यथित कर दिया ।।
അർജുനൻ അതുപോലെ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ മാത്രം ഉലൂകനെയും പ്രഹരിച്ചു. ഉലൂകൻ ഇങ്ങനെ വ്രണിതനായിട്ടും വാസുദേവൻ (കൃഷ്ണൻ) മേൽ അമ്പെറിഞ്ഞു.
Verse 37
अर्जुन: शकुनेश्चापं सायकैरच्छिनद् रणे
യുദ്ധത്തിൽ അർജുനൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ ശകുനിയുടെ ധനുസ്സിനെ മുറിച്ചുതള്ളി.
Verse 38
ततो रथादवप्लुत्य सौबलो भरतर्षभ
അപ്പോൾ, ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, സൗബലൻ (ശകുനി) രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി താഴെയിറങ്ങി.
Verse 39
तावेकरथमारूढौ पितापुत्रौ महारथौ
അവർ ഇരുവരും—പിതാവും പുത്രനും—മഹാരഥന്മാർ, ഒരേ രഥത്തിൽ കയറി.
Verse 40
तौ तु विद्ध्वा महाराज पाण्डवो निशितै:शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, പാണ്ഡവൻ ആ ഇരുവരെയും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി, യുദ്ധത്തെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ടു തള്ളിക്കൊണ്ടുപോയി।
Verse 41
अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्तत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാറ്റിൽ മേഘങ്ങൾ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറിപ്പോകുന്നതുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ ആ സൈന്യം ചുറ്റുമെങ്ങും ചിതറിപ്പോയി।
Verse 42
तद् बल॑ भरतश्रेष्ठ वध्यमानं तदा निशि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ആ സൈന്യം അന്നു രാത്രിയിൽ വധിക്കപ്പെടുകയും, സമരത്തിൽ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ട് അത്യന്തം ഭീകരാവസ്ഥയിലേക്കു വീഴുകയും ചെയ്തു।
Verse 43
उत्सृज्य वाहान् समरे चोदयन्तस्तथा परे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ ചിലർ തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ചു; മറ്റുചിലർ—പ്രതിപക്ഷത്തിലും—കുതിരകളെ ഓടിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു।
Verse 44
विजित्य समरे योधांस्तावकान् भरतर्षभ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതർഷഭാ, സമരത്തിൽ നിന്റെ യോദ്ധാക്കളെ ജയിച്ച പാണ്ഡവൻ—പരവീരഹന്ത—തന്റെ സൈന്യത്തെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു।
Verse 45
धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणं विद्ध्वा त्रिभि: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണനെ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ വേദിച്ച് പിന്നെയും ആക്രമണം ശക്തമാക്കി; യുദ്ധത്തിന്റെ പരിധി ഒരിക്കൽ ലംഘിക്കപ്പെട്ടാൽ, അത്യന്തം ആദരിക്കപ്പെടുന്ന ഗുരുവും रणഭൂമിയിൽ യോദ്ധാവായി തന്നെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 46
तन्निधाय धनुर्भूमौ द्रोण: क्षत्रियमर्दन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ക്ഷത്രിയമർദനനായ ദ്രോണൻ തന്റെ വില്ല് നിലത്തു വെച്ച് ഒരു ക്ഷണം നിശ്ചലനായി നിന്നു; ആയുധം താൽക്കാലികമായി മാറ്റിവെച്ച ആ ഭാവം യുദ്ധധർമ്മത്തിലും മനോവൈഖരിയിലും നിർണായകമായൊരു മാറ്റം സൂചിപ്പിച്ചു।
Verse 47
धृष्टद्युम्नं ततो द्रोणो विद्ध्वा सप्तभिराशुगै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെ ദ്രോണൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഏഴ് വേഗമേറിയ അമ്പുകളാൽ വേദിച്ച് യുദ്ധം വീണ്ടും മുന്നോട്ട് തള്ളിച്ചു; കർത്തവ്യബന്ധിതമായ കടുപ്പത്തോടെ പ്രധാന ശത്രുവിനെതിരെ അവൻ ഇടവിടാതെ ആയുധനൈപുണ്യം പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 48
त॑ निवार्य शरैस्तूर्ण धृष्टद्युम्नो महारथ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ അമ്പുകളെ ധൃഷ്ടദ്യുമ്ന മഹാരഥൻ ഉടൻ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് തടഞ്ഞ് ആക്രമണത്തിന്റെ വേഗം കെട്ടി; സംയമിതമായ പ്രത്യുപായത്തോടെ സേനാപതി-ധർമ്മപ്രകാരം തന്റെ പക്ഷത്തെ സംരക്ഷിച്ചു।
Verse 49
व्यधमत् कौरवीं सेनामासुरीं मघवानिव । महारथी धृष्टद्युम्नने तुरंत ही अपने बाणोंद्वारा द्रोणाचार्यको रोककर कौरव-सेनाका उसी प्रकार विनाश आरम्भ किया, जैसे इन्द्र आसुरी सेनाका संहार करते हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരഥനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ ഉടൻ തടഞ്ഞ്, മഘവാൻ ഇന്ദ്രൻ അസുരസേനയെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ കൗരവസേനയെ തകർക്കാൻ തുടങ്ങി; ആ സൈന്യം വധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, മാർിഷ, നിന്റെ പുത്രന്റെ പക്ഷത്ത് മഹാഭയം പടർന്നു।
Verse 50
उभयो: सेनयोर्मथ्ये नराश्रृद्धिपवाहिनी
ഇരു സൈന്യങ്ങളുടെയും മദ്ധ്യേ മനുഷ്യരുടെ മഹാപ്രവാഹം പൊങ്ങിപ്പുറപ്പെട്ടു—യോദ്ധാക്കളുടെ നിരന്തരം വളരുന്ന ഒഴുക്ക്—യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ മുന്നോട്ട് തള്ളിക്കൊണ്ടുപോയി।
Verse 51
द्रावयित्वा तु तत् सैन्यं धृष्टद्युम्न: प्रतापवान्
ആ സൈന്യത്തെ ചിതറിച്ചിട്ട്, പ്രതാപവാനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ—യുദ്ധതേജസ്സിൽ ജ്വലിച്ച്—വിരോധികളെ ഓടിച്ചു, യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിനഗതിയെ കൂടുതൽ മുന്നോട്ട് തള്ളിക്കൊണ്ടുപോയി।
Verse 52
अथ दथ्मुर्महाशड्खान् धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ
അപ്പോൾ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ശിഖണ്ഡിയും മഹാശംഖങ്ങൾ ഊതിച്ചു—ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെയും സന്നദ്ധതയുടെയും അടയാളമായി—യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രചോദനം മുന്നോട്ട് കുതിച്ചു।
Verse 53
जित्वा रथसहस््राणि तावकानां महारथा: । सिंहनादरवांश्वक्रु: पाण्डवा जितकाशिन:
നിന്റെ പക്ഷത്തിലെ ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളെ ജയിച്ച്, വിജയോന്മാദത്തോടെ പാണ്ഡവ മഹാരഥന്മാർ, ഹേ പ്രജാനാഥ, സിംഹനാദംപോലെ യുദ്ധഘോഷം മുഴക്കി।
Verse 54
पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च रणोत्कटा: । तथा द्रोणस्य शूरस्य द्रौणेश्वैव विशाम्पते
ഹേ വിശാംപതേ, നിന്റെ പുത്രൻ (ദുര്യോധനൻ) കർണ്ണൻ എന്നിവരുടെ കണ്ണുമുന്നിലും, അതുപോലെ വീരനായ ദ്രോണനും ദ്രോണപുത്രൻ (അശ്വത്ഥാമൻ) എന്നവരുടെ സന്നിധിയിലും, രണോന്മത്ത പാണ്ഡവ മഹാരഥന്മാർ നിന്റെ പക്ഷത്തിലെ ആയിരക്കണക്കിന് രഥയോദ്ധാക്കളെ പരാജയപ്പെടുത്തി।
Verse 171
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे एकसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ഘടോത്കചവധപർവാന്തർഗതമായി, രാത്രിയുദ്ധവും സംകുലയുദ്ധവും വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റി എഴുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Verse 263
अर्जुन योधयन्ति स्म क्षत्रिया: कालचोदिता: । वे कालप्रेरित क्षत्रिय अर्जुनपर बड़े-बड़े अस्त्रोंकी वर्षा करते हुए उनके साथ युद्ध करने लगे
കാലത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ ചാലിതരായ ആ ക്ഷത്രിയർ അർജുനനെ ആക്രമിച്ചു; മഹാസ്ത്രങ്ങളുടെ വർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് അവനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 366
ननाद च महानादं पूरयन्निव मेदिनीम् | इस प्रकार घायल होनेपर उलूकने भगवान् श्रीकृष्णपर प्रहार किया और पृथ्वीको गुँजाते हुए-से बड़े जोरसे गर्जना की
ഭൂമിയെ മുഴുവനും നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ അവൻ മഹാനാദം മുഴക്കി; പരിക്കേറ്റിട്ടും ഉലൂകൻ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോടു പ്രഹാരം നടത്തി.
Verse 373
निनन््ये च चतुरो वाहान् यमस्य सदन प्रति । उस समय अर्जुनने रणभूमिमें अपने बाणोंद्वारा शकुनिका धनुष काट दिया और उसके चारों घोड़ोंको भी यमलोक भेज दिया
അപ്പോൾ അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്റെ അമ്പുകളാൽ ശകുനിയുടെ വില്ല് മുറിച്ചുവീഴ്ത്തി; അവന്റെ നാലു കുതിരകളെയും യമസദനത്തിലേക്കയച്ചു.
Verse 386
उलूकस्य रथं तूर्णमारुरोह विशाम्पते । प्रजापालक भरतश्रेष्ठ! तब सुबलपुत्र शकुनि अपने रथसे कूदकर तुरंत ही उलूकके रथपर जा चढ़ा
ഹേ പ്രജാപാലകാ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! അപ്പോൾ സുബലപുത്രൻ ശകുനി തന്റെ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി, ഉടൻ തന്നെ ഉലൂകന്റെ രഥത്തിൽ കയറി.
Verse 396
पार्थ सिषिचतुर्बाणैर्गिरिं मेघाविवाम्बुभि: । एक रथपर आरूढ़ हुए पिता और पुत्र दोनों महारथियोंने अर्जुनपर उसी प्रकार बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी, जैसे दो मेघखण्ड अपने जलसे किसी पर्वतको सींच रहे हों
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പിതാവും പുത്രനും—ഇരുവരും മഹാരഥന്മാർ—ഒരേ രഥത്തിൽ കയറി പാർഥൻ അർജുനന്റെ മേൽ നാലുദിക്കിലും അമ്പുവർഷം ചൊരിയാൻ തുടങ്ങി; രണ്ടു മേഘഖണ്ഡങ്ങൾ മഴവെള്ളംകൊണ്ട് ഒരു പർവതത്തെ നനയ്ക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 403
विद्रावयंस्तव चमूं शतशो व्यधमच्छरै: । महाराज! परंतु पाण्डुनन्दन अर्जुनने उन दोनोंको तीखे बाणोंसे घायल करके आपकी सेनाको भगाते हुए उसे सैकड़ों बाणोंसे छिन्न-भिन्न कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മഹാരാജാവേ! പാണ്ഡുനന്ദനൻ അർജുനൻ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ ഓടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ആ ഇരുവരെയും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചു; പിന്നെ നൂറുകണക്കിന് ശരംകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ സേനയെ ചിന്നിച്ചിതറിച്ചു.
Verse 416
विच्छिन्नानि तथा राजन् बलान्यासन् विशाम्पते । प्रजापालक नरेश! जैसे हवा बादलोंको चारों ओर उड़ा देती है, उसी प्रकार अर्जुनने आपकी सेनाओं को छिजन्न-भिन्न कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, ജനപാലകനേ! നിങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെ ചിന്നിച്ചിതറി പിരിഞ്ഞുപോയി; കാറ്റ് മേഘങ്ങളെ എല്ലാദിക്കിലും തള്ളിപ്പിരിയിക്കുന്നതുപോലെ, അർജുനൻ നിങ്ങളുടെ സേനയെ തകർത്തു ചിതറിച്ചു.
Verse 426
प्रदुद्राव दिश: सर्वा वीक्षमाणं भयार्दितम् । भरतश्रेष्ठ उस समय रात्रिमें अर्जुनद्वारा मारी जाती हुई आपकी सेना भयसे पीड़ित हो सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखती हुई भाग चली
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ രാത്രിയിൽ അർജുനൻ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഭയാർദിതമായ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം രക്ഷ തേടി എല്ലാദിക്കിലും നോക്കിക്കൊണ്ട്, നാലുദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.
Verse 433
सम्भ्रान्ता: पर्यधावन्त तस्मिंस्तमसि दारुणे | कुछ लोग अपने वाहनोंको समरांगणमें ही छोड़कर भाग चले। दूसरे लोग उन्हें तेजीसे हॉँकते हुए भागे और कितने ही सैनिक भ्रान्त होकर उस दारुण अन्धकारमें चारों ओर चक्कर काटते रहे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ ദാരുണമായ അന്ധകാരത്തിൽ അവർ പരിഭ്രാന്തരായി എല്ലാടവും ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ചിലർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്നേ രഥങ്ങളും വാഹനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു; ചിലർ അവയെ അതിവേഗം ഓടിച്ച് പിന്മാറി; അനേകർ മോഹിതരായി ദിക്കുതെറ്റി ആ ഘോര ഇരുട്ടിൽ ചുറ്റി ചുറ്റി അലഞ്ഞു നടന്നു.
Verse 443
दभ्मतुर्मुदिती शड्खौ वासुदेवधनंजयौ । भरतश्रेष्ठ! रणभूमिमें आपके योद्धाओंको जीतकर प्रसन्नतासे भरे हुए भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुन अपना-अपना शंख बजाने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്റെ യോദ്ധാക്കളെ ജയിച്ച് ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞ വാസുദേവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും ധനഞ്ജയൻ അർജുനനും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ശംഖുകൾ മുഴക്കി।
Verse 453
चिच्छेद धनुषस्तूर्ण ज्यां शरेण शितेन ह । महाराज! उधर धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंसे द्रोणाचार्यको बींधकर तुरंत ही तीखे बाणसे उनके धनुषकी प्रत्यंचा काट डाली
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ കുത്തിവീഴ്ത്തി, അതേ നിമിഷം മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു।
Verse 463
आददेअन्यद् धनु: शूरो वेगवत् सारवत्तरम् । तब क्षत्रियमर्दन शूरवीर द्रोणाचार्यने उस धनुषको भूमिपर रखकर दूसरा अत्यन्त प्रबल और वेगशाली धनुष हाथमें लिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ക്ഷത്രിയമർദനനായ വീരൻ ദ്രോണാചാര്യൻ ആ ധനുസ്സിനെ നിലത്തു വെച്ച്, കൂടുതൽ പ്രബലവും വേഗവുമുള്ള, യുദ്ധത്തിന് അനുയോജ്യമായ മറ്റൊരു ധനുസ്സ് കൈക്കൊണ്ടു।
Verse 473
सारथिं पजञ्चभिर्बाणै राजन् विव्याध संयुगे । राजन! तत्पश्चात द्रोणने युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्मको सात बाणोंसे बींधकर उनके सारथिको पाँच बाँणोंसे घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് ദ്രോണൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി, അവന്റെ സാരഥിയെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 493
प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरड्)िणी । माननीय नरेश! इस प्रकार जब आपके पुत्रकी उस सेनाका वध होने लगा, तब वहाँ रक्तराशिके प्रवाहसे तरंगित होनेवाली एक भयंकर नदी बह चली
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാന്യനായ നരേശാ! ഇങ്ങനെ നിന്റെ പുത്രന്റെ ആ സേനയുടെ വധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അവിടെ രക്തപ്രവാഹത്തിന്റെ തരംഗങ്ങളാൽ കുലുങ്ങുന്ന ഒരു ഭീകര നദി ഒഴുകിത്തുടങ്ങി।
Verse 503
यथा वैतरणी राजन् यमराजपुरं प्रति । राजन! दोनों सेनाओंके बीचमें बहनेवाली वह नदी मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंको भी बहाये लिये जाती थी, मानो वैतरणी नदी यमराजपुरीकी ओर जा रही हो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, വൈതരണി നദി യമപുരിയിലേക്കു ഒഴുകുന്നതുപോലെ, ഇരുസേനകളുടെ മദ്ധ്യേ ഒഴുകിയ ആ നദി മനുഷ്യരെയും കുതിരകളെയും ആനകളെയും വരെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി; യുദ്ധഭൂമി തന്നെ മരണത്തിലേക്കുള്ള പാതയായിത്തീർന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 513
अभ्यराजत तेजस्वी शक्रो देवगणेष्विव । उस सेनाको भगाकर प्रतापी धृष्टद्युम्न देवताओंके समूहमें तेजस्वी इन्द्रके समान सुशोभित होने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സേനയെ ഓടിച്ചുവിട്ട്, തേജസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദേവഗണങ്ങളിൽ ശക്രൻപോലെ തന്റെ യോദ്ധാക്കളുടെ മദ്ധ്യേ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി നിന്നു।
Verse 523
यमौ च युयुधानश्च पाण्डवश्व वृकोदर: । तदनन्तर धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, नकुल, सहदेव, सात्यकि तथा पाण्डुपुत्र भीमसेनने भी अपने महान् शंखको बजाया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യമജന്മാരായ നകുല-സഹദേവന്മാരും, യുയുധാനൻ (സാത്യകി)യും, പാണ്ഡവൻ വൃക്കോദരൻ (ഭീമൻ)യും തങ്ങളുടെ മഹാശംഖങ്ങൾ മുഴക്കി. അവരുടെ പിന്നാലെ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശിഖണ്ഡി, നകുലൻ, സഹദേവൻ, സാത്യകി, പാണ്ഡുപുത്രൻ ഭീമസേനൻ എന്നിവരും തങ്ങളുടെ പ്രബല ശംഖങ്ങൾ ഊതിച്ചു।
Verse 2736
प्रत्यवारयदायस्त: प्रकुर्वन् विपुलं क्षयम् । यद्यपि अर्जुन कौरव-सेनाका महान् संहार करते-करते थक गये थे, तो भी उन्होंने उन सहसौरों रथों, हाथियों और घुड़सवारोंकी सेनाको आगे बढ़नेसे रोक दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗരവസേനയിൽ വിപുലമായ സംഹാരം വരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അർജുനൻ ക്ഷീണിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരപ്പടയും ഉള്ള ആ സേന മുന്നേറാതിരിക്കാൻ അവൻ തടഞ്ഞുനിർത്തി।
Frequently Asked Questions
Arjuna confronts attribution: whether battlefield success is solely personal agency or requires recognition of a larger, supra-human causality; the chapter resolves this by framing victory as compatible with effort but illuminated by divine support.
The chapter teaches that disciplined action benefits from epistemic humility and refuge in a stabilizing metaphysical order; devotion functions as an interpretive ethic that restrains ego and contextualizes power.
Yes. The discourse presents the Śatarudrīya-style stotra as purifying and success-conferring: hearing/reciting it is described as removing faults and fear and as leading to honor in Rudra’s sphere after overcoming adversities.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.