Adhyaya 172
द्रोणपुत्रस्याग्नेयास्त्रप्रयोगः — अर्जुनस्य ब्राह्मास्त्रप्रतिघातः — व्यासोपदेशः (Aśvatthāmā’s Agneyāstra, Arjuna’s Brāhmāstra Counter, and Vyāsa’s Instruction)
Upa-parva: Aśvatthāmāstra–Brāhmāstra Pratighāta (Episode: Drauṇi’s Agneyāstra and Arjuna’s Countermeasure)
Sañjaya reports that Arjuna, seeking to check the routed forces and intent on confronting Droṇa’s son, attempts to stabilize the field alongside Kṛṣṇa. Arjuna addresses Aśvatthāmā with severe, provocative speech, challenging him to display his full prowess and to face both Arjuna and the formidable Pāñcāla (Dṛṣṭadyumna), identified as Droṇa’s slayer. Dhṛtarāṣṭra queries the uncharacteristic harshness; Sañjaya attributes it to cumulative losses, internal strain, and the psychological weight of setbacks. Enraged, Aśvatthāmā performs ritual preparation and releases the Agneyāstra, generating a catastrophic barrage: darkness, unnatural winds, fear-signs, and widespread burning across beings and formations. The Kauravas exult, believing Kṛṣṇa and Arjuna destroyed. Arjuna then releases the Brāhmāstra as an all-astra counter, after which the darkness subsides and Kṛṣṇa–Arjuna reappear unharmed, reversing morale. Aśvatthāmā, distressed and doubting the efficacy of his weapon, withdraws and encounters Vyāsa near Sarasvatī. He asks why Kṛṣṇa and Arjuna could not be slain. Vyāsa explains a doctrinal frame: Kṛṣṇa is Nārāyaṇa, ancient and invincible by ordinary means; Arjuna is Nara, his counterpart. The discourse expands into Nārāyaṇa’s tapas and vision of Rudra, Rudra’s boons, and the theological rationale for their exceptional protection. Aśvatthāmā reveres Rudra and re-evaluates Kṛṣṇa’s stature; subsequently, both armies disengage amid exhaustion and the larger war context marked by Droṇa’s fall after days of intense fighting.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि घोर संग्राम के बीच धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्य के रथ पर सीधी चढ़ाई करता है—मानो प्रतिज्ञा को आज ही रक्त से लिख देना हो। → धृष्टद्युम्न बार-बार धनुष की ज्यां खींचकर बाणों का संधान करता है; उसके पीछे पांचाल और पाण्डव-सेना भी द्रोण-वध की आकांक्षा से उमड़ती है। द्रोण भीषण प्रतिरोध करते हैं, धृष्टद्युम्न को घायल करते हैं; धृष्टद्युम्न क्रोध में दाँत भींचकर धनुष छोड़ता है और दूसरा धनुष उठा कर फिर टूट पड़ता है। समानांतर मोर्चे पर सात्यकि कौरव-वीरों से घिरकर बाण-वृष्टि सहता है; कर्ण उसके शरीर को विविध तीक्ष्ण शरों से क्षत-विक्षत करता है। कौरव पक्ष में यह धारणा उभरती है कि यदि सात्यकि और धृष्टद्युम्न गिरें तो विजय ध्रुव हो जाएगी। → द्रोण और धृष्टद्युम्न का आमने-सामने का उग्र क्षण—धृष्टद्युम्न घायल होकर भी क्रोधरक्त नेत्रों से दूसरा धनुष लेकर द्रोण के रथ पर धावा बोलता है; उसी समय कौरव-रणनीति का तीखा आदेश गूंजता है: ‘कृष्ण-अर्जुन सहित पाण्डवों का वध करो’—युद्ध का लक्ष्य व्यक्तिगत द्वंद्व से बढ़कर सर्वनाशकारी संकल्प बन जाता है। → सात्यकि को अनेक कौरवों में उलझा देख सव्यसाची अर्जुन द्रोण के सम्मुख अग्रसर होता है—धृष्टद्युम्न के प्रयास को सहारा देने और द्रोण-व्यूह को तोड़ने हेतु। अध्याय का अंत निर्णायक वध पर नहीं, बल्कि नए टकराव की ओर बढ़ती गति पर टिकता है। → अर्जुन के सामने आते ही प्रश्न लटकता है—क्या द्रोण का अभेद्य प्रतिरोध टूटेगा, या धृष्टद्युम्न की प्रतिज्ञा फिर रक्त में डूबकर भी अधूरी रह जाएगी?
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--महाराज! जिस समय वह भयंकर घमासान युद्ध चल रहा था, उसी समय धृष्टट्युम्नने द्रोणाचार्यपर चढ़ाई की
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ആ ഭയങ്കരമായ, എല്ലാം വിഴുങ്ങുന്ന മഹായുദ്ധം കൊടുങ്കാറ്റുപോലെ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അതേ നിമിഷം ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ആചാര്യ ദ്രോണനോട് ആക്രമണം തുടങ്ങി।
Verse 2
संदधानो धनुःश्रेष्ठ ज्यां विकर्षन् पुनः पुनः । अभ्यद्रवत द्रोणस्य रथं रुक्मविभूषितम्
ശ്രേഷ്ഠധനുസ്സിൽ അമ്പുകൾ ഘടിപ്പിച്ച്, ജ്യാ വീണ്ടും വീണ്ടും വലിച്ചുകൊണ്ട്, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദ്രോണന്റെ രഥത്തിലേക്ക് അവൻ നേരെ പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 3
धृष्टद्युम्नम थायान्तं द्रोणस्थान्तचिकीर्षया । परिवत्रुर्महाराज पञ्चाला: पाण्डवै: सह,महाराज! द्रोणाचार्यका अन्त करनेकी इच्छासे आते हुए धृष्टद्युम्नको पाण्डवोंसहित पांचालोंने घेरकर अपने बीचमें कर लिया
മഹാരാജാവേ! ദ്രോണന്റെ അന്ത്യം വരുത്തുവാനുള്ള ഉദ്ദേശത്തോടെ മുന്നേറുന്ന ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ, പാണ്ഡവരോടുകൂടി പാഞ്ചാലർ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞ് തങ്ങളുടെ നടുവിൽ നിലനിർത്തി।
Verse 4
तथा परिवृतं दृष्टवा द्रोणमाचार्यसत्तमम् | पुत्रास्ते सर्वतो यत्ता ररक्षुद्रोणमाहवे
ഇങ്ങനെ വളഞ്ഞുനിന്ന ആചാര്യശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണനെ കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരും ജാഗ്രതയോടെ എഴുന്നേറ്റ്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാദിക്കിലും പരിശ്രമിച്ച് ദ്രോണനെ കാക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 5
बलार्णवी ततस्तौ तु समेयातां निशामुखे । वातोद्धूतौ क्षुब्धसत्त्वी भैरवी सागराविव
പിന്നീട് രാത്രിയുടെ തുടക്കത്തിൽ, സമുദ്രസദൃശമായ ആ രണ്ടു സേനകളും—കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ഉയർന്നു കുലുങ്ങി, ജലജീവികളാൽ കലങ്ങിയ രണ്ടു ഭയങ്കര സമുദ്രങ്ങൾപോലെ—പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി।
Verse 6
ततो द्रोणं महाराज पाञज्चाल्य: पठ्चभि: शरै: । विव्याध हृदये तूर्ण सिंहनादं ननाद च,महाराज! उस समय धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यकी छातीमें तुरंत ही पाँच बाण मारे और सिंहके समान गर्जना की
അപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, പാഞ്ചാലകുമാരൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണനെ ഹൃദയദേശത്ത് വേഗത്തിൽ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു; സിംഹനാദംപോലെ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജ്ജിക്കുകയും ചെയ്തു।
Verse 7
त॑ द्रोणग: पञ्चविंशत्या विद्ध्वा भारत संयुगे । चिच्छेदान्येन भल्लेन धनुरस्य महास्वनम्
പിന്നീട്, ഭാരതവംശജാ, ദ്രോണൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ഇരുപത്തിയഞ്ച് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു; പിന്നെ മറ്റൊരു ഭല്ലംകൊണ്ട് അവന്റെ മഹാധ്വനിമയമായ ധനുസ്സിനെ വെട്ടിമുറിച്ചു।
Verse 8
धष्टय्युम्नस्तु निर्विद्धो द्रोणेन भरतर्षभ । उत्ससर्ज धनुस्तूर्ण संदश्य दशनच्छदम्
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ദ്രോണന്റെ അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ക്രോധത്തിൽ അധരം പല്ലുകൾക്കിടയിൽ കടിച്ചമർത്തി, ആ ധനുസ്സിനെ ഉടൻ തന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു।
Verse 9
ततः क्रुद्धो महाराज धृष्टद्युम्न: प्रतापवान् | आददे>न्यद् धनुःश्रेष्ठ द्रोणस्पान्तचिकीर्षया
അതിനുശേഷം, മഹാരാജാവേ, ക്രോധം നിറഞ്ഞ പ്രതാപവാനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണന്റെ അന്തം വരുത്തുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠ ധനുസ്സിനെ കൈയിലെടുത്തു।
Verse 10
विकृष्य च धनुश्चित्रमाकर्णात् परवीरहा । द्रोणस्यान्तकरं घोरं व्यसूजत् सायकं ततः
പിന്നീട്, ശത്രുവീരഹനായ ആ പാഞ്ചാലവീരൻ ആ വിചിത്ര ധനുസ്സിനെ ചെവിവരെ വലിച്ച്, ദ്രോണന്റെ അന്തം വരുത്താൻ ശേഷിയുള്ള ഭയങ്കരമായ ഒരു അമ്പ് വിട്ടു।
Verse 11
स विसृष्टो बलवता शरो घोरो महामृथे । भासयामास तत् सैन्यं दिवाकर इवोदित:,उस महासमरमें बलवान् वीरके द्वारा छोड़ा हुआ वह घोर बाण उदित हुए सूर्यके समान उस सेनाको प्रकाशित करने लगा
ആ മഹാസമരത്തിൽ വീരൻ മഹാബലത്തോടെ വിട്ട ആ ഭീകരശരം ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ആ സൈന്യത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു।
Verse 12
तं तु दृष्टवा शरं घोरं देवगन्धर्वमानवा: । स्वस्त्यस्तु समरे राजन द्रोणायेत्यब्रुवन् वच:,राजन! समरभूमिमें उस भयंकर बाणको देखकर देवता, गन्धर्व और मनुष्य सभी कहने लगे कि “द्रोणाचार्यका कल्याण हो”
രാജാവേ! സമരഭൂമിയിൽ ആ ഭീകരശരം കണ്ട ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മനുഷ്യരും എല്ലാവരും—“സമരത്തിൽ ദ്രോണാചാര്യന് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു।
Verse 13
त॑ तु सायकमायान्तमाचार्यस्य रथं प्रति । कर्णो द्वादशधा राजंश्रिच्छेद कृतहस्तवत्,नरेश्वर! आचार्यके रथकी ओर आते हुए उस बाणके कर्णने सिद्धहस्त योद्धाकी भाँति बारह टुकड़े कर डाले
നരേശ്വരാ! ആചാര്യന്റെ രഥത്തേക്കു പാഞ്ഞുവന്ന ആ ശരത്തെ കർണ്ണൻ കൃതഹസ്ത യോദ്ധാവിനെപ്പോലെ പന്ത്രണ്ടായി വെട്ടിത്തുറന്നു।
Verse 14
स च्छिन्नो बहुधा राजन् सूतपुत्रेण धन्विना । निपपात शरस्तूर्ण निर्विषो भुजगो यथा,राजन! धनुर्धर सूतपुत्रके द्वारा अनेक टुकड़ोंमें कटा हुआ वह बाण विषहीन भुजंगके समान तुरंत पृथ्वीपर गिर पड़ा
രാജാവേ! ധനുർധരനായ സൂതപുത്രൻ പല കഷണങ്ങളാക്കി വെട്ടിയ ആ ശരമോ വിഷമറ്റ പാമ്പുപോലെ ഉടൻ നിലത്തുവീണു।
Verse 15
धृष्टद्युम्नं ततः कर्णो विव्याध दशभि: शरै: | पज्चभिद्रॉणपुत्रस्तु स्वयं द्रोणस्तु सप्तभि:,तदनन्तर धृष्टद्युम्मनको कर्णने दस, अभश्वत्थामाने पाँच और स्वयं द्रोणने सात बाण मारे
അതിനുശേഷം കർണ്ണൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ പത്ത് ശരങ്ങളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി; ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ അഞ്ചുകൊണ്ടും, സ്വയം ദ്രോണൻ ഏഴുകൊണ്ടും ഭേദിച്ചു।
Verse 16
शल्यश्न दशभिबणिस्त्रिभिर्द:शासनस्तथा । दुर्योधनस्तु विंशत्या शकुनिश्चापि पठचभि:,फिर शल्यने दस, दुःशासनने तीन, दुर्योधनने बीस और शकुनिने पाँच बाणोंसे उन्हें घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശല്യൻ അവനെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു; ദുഃശാസനും അതുപോലെ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ. പിന്നെ ദുര്യോധനൻ ഇരുപത് അമ്പുകളാൽ അവനെ ഭേദിച്ചു; ശകുനിയും അഞ്ച് അമ്പുകളാൽ—ഇങ്ങനെ എല്ലാവരും ക്രമമായി അവനെ നിരന്തരം മുറിവേൽപ്പിച്ചു.
Verse 17
पाज्चाल्यं त्वरयाविध्यन् सर्व एव महारथा: । स विद्ध: सप्तभिवर्वरिद्रोणस्यार्थे महाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ മഹാരഥന്മാരും അത്യുത്സാഹത്തോടെ പാഞ്ചാലരാജകുമാരനിലേക്കു അമ്പുകൾ വിട്ടു. ദ്രോണനെ രക്ഷിക്കുവാൻ ആ മഹാസമരത്തിൽ ഏഴ് വീരന്മാർ അവനെ വേദനിപ്പിച്ചിട്ടും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ കുലുങ്ങിയില്ല; അവരൊരൊരുത്തരെയും മൂന്ന് മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ പ്രതിവേദിച്ചു; പിന്നെ ദ്രോണാചാര്യനെയും അശ്വത്ഥാമാവിനെയും കർണനെയും, നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനനെയും കൂടി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 18
सर्वानसम्भ्रमाद् राजन प्रत्यविद्धयत् त्रिभिस्त्रिभि: । द्रोणं द्रौ्णिं च कर्ण च विव्याध च तवात्मजम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അവൻ കുലുങ്ങാതെ എല്ലാവരെയും മൂന്ന് മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ പ്രതിവേദിച്ചു. പിന്നെ ദ്രോണനെയും ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിനെയും കർണനെയും, നിന്റെ പുത്രനെയും കൂടി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 19
ते भिन्ना धन्विना तेन धृष्टट्युम्नं पुनर्मधे । विव्यधु: पञ्चभिस्तूर्णमेकैको रथिनां वर:
ആ ധനുർധരന്റെ അമ്പുകളാൽ ക്ഷതവിക്ഷതരായ അവർ എല്ലാവരും യുദ്ധഭൂമിയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ വീണ്ടും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞു; രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഓരോരുത്തനും അവനെ വേഗത്തിൽ അഞ്ച് അഞ്ച് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 20
ट्रुमसेनस्तु संक्रुद्धो राजन विव्याध पत्रिणा । त्रिभिक्षान्यै:शरैस्तूर्ण तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ദ്രുമസേനൻ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച് ഒരു പക്ഷപ്പീലി ഘടിപ്പിച്ച അമ്പുകൊണ്ട് ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ കുത്തിവെച്ചു. പിന്നെ ഉടൻ തന്നെ മറ്റൊരു മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ അവനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ച്—“നിൽക്ക! നിൽക്ക!” എന്നു വിളിച്ചു.
Verse 21
सतुतंप्रतिविव्याध त्रिभिस्तीक्ष्णैरजिद्ागै: । स्वर्णपुड्खै: शिलाधौतै: प्राणान्तकरणैर्युधि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യുദ്ധമദ്ധ്യേ അവൻ തൂതനെ മൂന്നു അതിതീക്ഷ്ണമായ, വക്രതയില്ലാതെ നേരെ പായുന്ന, ശിലയിൽ മിനുക്കിയ, സ്വർണ്ണപുങ്ഖങ്ങളുള്ള പ്രാണാന്തകരമായ ശരങ്ങളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി।
Verse 22
भल््लेनान्येन तु पुनः सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलम् । निचकर्त शिर: कायाद् ट्रुमसेनस्थ वीर्यवान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നെയും മറ്റൊരു ഭല്ലശരത്തോടെ ആ വീര്യവാൻ ദ്രുമസേനന്റെ സ്വർണ്ണദീപ്ത കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ ശിരസ്സിനെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഛേദിച്ചു താഴെയിട്ടു।
Verse 23
तच्छिरो न््यपतद् भूमौ संदष्टौष्ठपुर्ट रणे । महावातसमुद्धूतं पकक्वं तालफलं यथा,रणभूमिमें उस मस्तकने अपने ओठको दाँतोंसे दबा रखा था। वह आँधीके द्वारा गिराये हुए पके ताल-फलके समान पृथ्वीपर गिर पड़ा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണമദ്ധ്യേ ആ ഛിന്നശിരസ് പല്ലുകളാൽ അധരങ്ങളെ കടിച്ചുപിടിച്ച നിലയിൽ ഭൂമിയിൽ വീണു; മഹാവാതം വീശി താഴെയിട്ട പക്വമായ താലഫലത്തെപ്പോലെ।
Verse 24
तान् स विद्ध्वा पुनर्योधान् वीर: सुनिशितै: शरैः । राधेयस्याच्छिनद् भल्लै: कार्मुकं चित्रयोधिन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യോദ്ധാക്കളെ വീണ്ടും അതിതീക്ഷ്ണ ശരങ്ങളാൽ വേദിപ്പിച്ച ശേഷം, ആ വീരൻ ഭല്ലശരങ്ങളാൽ വിചിത്രയുദ്ധനിപുണനായ രാധേയൻ (കർണൻ)ന്റെ ധനുസ്സിനെ ഛേദിച്ചു।
Verse 25
तत्पश्चात् वीर धृष्टद्युम्नने अत्यन्त तीखे बाणोंद्वारा उन सभी योद्धाओंको पुनः घायल करके विचित्र युद्ध करनेवाले राधापुत्र कर्णके धनुषको भल्लोंसे काट डाला ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം വീരനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അതിതീക്ഷ്ണ ശരങ്ങളാൽ ആ യോദ്ധാക്കളെയെല്ലാം വീണ്ടും വേദിപ്പിച്ച്, വിചിത്രയുദ്ധനിപുണനായ രാധാപുത്രൻ കർണന്റെ ധനുസ്സിനെ ഭല്ലശരങ്ങളാൽ ഛേദിച്ചു। എന്നാൽ കർണൻ ആ ധനുശ്ഛേദനം സഹിച്ചില്ല; സിംഹത്തിന്റെ വാൽ മുറിക്കുന്നത് അത്യന്തം ഭീകരമായ കർമ്മം—ഏതൊരു മഹാസിംഹവും സഹിക്കാത്തത്—അതുപോലെ തന്നെ കർണനും തന്റെ ധനുസ്സ് മുറിക്കപ്പെട്ടത് സഹിക്കാനായില്ല।
Verse 26
सोअन्यद् धनु: समादाय क्रोधरक्तेक्षण:श्वसन् । अभ्यद्रवच्छरौचैस्तं धृष्टद्युम्नं महाबलम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, കനത്ത ശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് അവൻ മറ്റൊരു ധനുസ്സ് എടുത്ത് മഹാബലനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്ന്, അവന്റെ മേൽ അമ്പുകളുടെ ഘോരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു।
Verse 27
दृष्टवा कर्ण तु संरब्धं ते वीरा: षड़थर्षभा: । पाज्चाल्यपुत्र त्वरिता: परिवत्रुर्जिघांसया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്നതു കണ്ട ആ ആറു ശ്രേഷ്ഠരഥവീരന്മാർ, കൊല്ലുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഉടൻ തന്നെ പാഞ്ചാലരാജകുമാരനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞു।
Verse 28
षण्णां योधप्रवीराणां तावकानां पुरस्कृतम् | मृत्योरास्यमनुप्राप्तं धृष्टद्युम्नममंस्महि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിങ്ങളുടെ സേനയിലെ ആ ആറു പ്രധാന യോദ്ധാപ്രവീരന്മാരുടെ മുന്നിൽ നിലകൊണ്ട ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ മരണത്തിന്റെ വായിലേക്കു തന്നെ എത്തിപ്പെട്ടുവെന്ന് ഞങ്ങൾ കരുതി।
Verse 29
एतस्मिन्नेव काले तु दाशाहों विकिरन् शरान् । धृष्टय्युम्नं पराक्रान्तं सात्यकि: प्रत्यपद्यत,इसी समय दशा्हकुलभूषण सात्यकि बाणोंकी वर्षा करते हुए वहाँ पराक्रमी धृष्टद्युम्नके पास आ पहुँचे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്നേ സമയത്ത് ദാശാർഹകുലഭൂഷണനായ സാത്യകി അമ്പുകൾ ചിതറിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ പരാക്രമിയായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ അടുക്കൽ എത്തി।
Verse 30
तमायान्तं महेष्वासं सात्यकिं युद्धदुर्मदम् । राधेयो दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यदजिद्वागैः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ ഉഗ്രനായ ആ മഹാധനുർധരൻ സാത്യകി മുന്നേറിവരുന്നതു കണ്ട റാധേയൻ (കർണൻ) പ്രത്യാഘാതമായി വേഗവും തെറ്റില്ലായ്മയും ഉള്ള പത്തു അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തിവെച്ചു।
Verse 31
वहाँ आते हुए महाधनुर्धर युद्धदुर्मद सात्यकिको राधापुत्र कर्णने सीधे जानेवाले दस बाणोंसे बींध डाला ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ മഹാധനുർധരനും യുദ്ധോന്മത്തനുമായ സാത്യകി, എല്ലാ വീരന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെ, രാധാപുത്രൻ കർണനെ നേരെ പായുന്ന പത്ത് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി; കുത്തിയ ശേഷം—“സ്ഥിരമായി നിൽക്കുക; ഓടിപ്പോകരുത്!” എന്നു വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
Verse 32
स सात्यकेस्तु बलिन: कर्णस्य च महात्मन: । आसीत् समागमो राजन् बलिवासवयोरिव,राजन्! उस समय बलवान् सात्यकि और महामनस्वी कर्णका वह संग्राम राजा बलि और इन्द्रके युद्ध-सा प्रतीत होता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ ബലവാനായ സാത്യകിയും മഹാത്മാവായ കർണനും തമ്മിലുള്ള ആ ഏറ്റുമുട്ടൽ ബലി രാജാവും വാസവനും (ഇന്ദ്രനും) തമ്മിലുള്ള യുദ്ധംപോലെ തോന്നി.
Verse 33
त्रासयन् रथघोषेण क्षत्रियान क्षत्रियर्षभ: । राजीवलोचनं कर्ण सात्यकि: प्रत्यविध्यत,अपने रथकी घर्घराहटसे क्षत्रियोंकों भयभीत करते हुए क्षत्रियशिरोमणि सात्यकिने कमललोचन कर्णको अच्छी तरह घायल कर दिया
തന്റെ രഥഘോഷത്തോടെ ക്ഷത്രിയരെ ഭീതിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്, ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകി താമരക്കണ്ണനായ കർണനെ ശക്തിയായി കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 34
कम्पयन्निव घोषेण धनुषो वसुधां बली । सूतपुत्रो महाराज सात्यकिं प्रत्ययोधयत्,महाराज! बलवान सूतपुत्र कर्ण भी अपने धनुषकी टंकारसे पृथ्वीको कम्पित करता हुआ-सा सात्यकिके साथ युद्ध करने लगा
മഹാരാജാവേ! ബലവാനായ സൂതപുത്രൻ കർണനും തന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ഘോഷത്തോടെ ഭൂമിയെ തന്നെ കുലുക്കുന്നതുപോലെ സാത്യകിയോട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി.
Verse 35
विपाठकर्णिनाराचैरवत्सदन्तै: क्षुरैरपपि । कर्ण: शरशतैश्नापि शैनेयं प्रत्यविध्यत
വിപാടകർണി നാരാചങ്ങളും, ക്ഷുരധാര അമ്പുകളും, വത്സദന്തക (മുള്ളുള്ള) ക്ഷിപണികളും ഉപയോഗിച്ച്, പിന്നെയും നൂറുകണക്കിന് ശരങ്ങൾ മഴപോലെ ചൊരിഞ്ഞ്, കർണൻ ശൈനേയനെ (സാത്യകിയെ) വീണ്ടും വീണ്ടും കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 36
कर्णने शिनिषौत्र सात्यकिको विपाठ, कर्णी, नाराच, वत्सदन्त, क्षुर तथा सैकड़ों बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया ।। तथैव युद्ध्यमानो5पि वृष्णीनां प्रवरो युधि । अभ्यवर्षच्छरै: कर्ण तद् युद्धमभवत् समम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അടുത്ത് ഏറ്റുമുട്ടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും വൃഷ്ണികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകി കർണന്റെ മേൽ അമ്പുമഴ പെയ്തു. അങ്ങനെ കർണനും സാത്യകിയും തമ്മിലെ യുദ്ധം സമമായി; ഇരുവരും സമപരാക്രമത്തോടെ ഏറ്റുമുട്ടി.
Verse 37
इसी प्रकार रणभूमिमें वृष्णिवंशके श्रेष्ठ वीर सात्यकि भी युद्ध-तत्पर हो कर्णपर बाणोंकी वर्षा करने लगे। उन दोनोंका वह युद्ध समानरूपसे चलने लगा ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളും കർണപുത്രനായ കവചധാരിയായ വൃഷസേനനും കോപത്തിൽ ദംശിതരായി, നാലുവശത്തുനിന്നും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ സാത്യകിയെ വേഗത്തിൽ കുത്തിവെക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 38
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां कर्णस्य वा विभो । अविद्ध्यत् सात्यकि: क्रुद्धो वृषसेनं स्तनान्तरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! ക്രുദ്ധനായ സാത്യകി അവരുടെതും കർണന്റെയും അസ്ത്രങ്ങളെ തന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ തടഞ്ഞു; പിന്നെ വൃഷസേനന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്ത് ആഴമുള്ള മുറിവേൽപ്പിച്ചു.
Verse 39
तेन बाणेन निर्विद्धो वृषसेनो विशाम्पते । न्यपतत् स रथे मूढो धनुरुत्सृज्य वीर्यवान्,प्रजानाथ! सात्यकिके बाणसे घायल हो बलवान वृषसेन धनुष छोड़कर मूर्च्छित हो रथपर गिर पड़ा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിശാംപതേ! ആ അമ്പാൽ കുത്തേറ്റ വീരനായ വൃഷസേനൻ മയങ്ങി, വില്ല് വിട്ട് രഥത്തിന്മേൽ വീണു.
Verse 40
ततः कर्णो हतं मत्वा वृषसेनं महारथम् । पुत्रशोकाभिसंतप्त: सात्यकिं प्रत्यपीडयत्,तब महारथी वृषसेनको मारा गया मानकर कर्ण पुत्रशोकसे संतप्त हो सात्यकिको पीड़ा देने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കർണൻ മഹാരഥനായ വൃഷസേനൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് കരുതി, പുത്രശോകത്തിൽ ദഹിച്ച് സാത്യകിയെ കൂടുതൽ ശക്തിയായി അമർത്തി ആക്രമിച്ചു.
Verse 41
पीड्यमानस्तु कर्णेन युयुधानो महारथ: । विव्याध बहुभि: कर्ण त्वरमाण: पुन: पुन:,कर्णसे पीड़ित होते हुए महारथी युयुधान बड़ी उतावलीके साथ कर्णको अपने बहुसंख्यक बाणोंद्वारा बारंबार बींधने लगे
കർണനാൽ കഠിനമായി പീഡിതനായിരുന്നിട്ടും മഹാരഥൻ യുയുധാനൻ (സാത്യകി) അതിവേഗം അനവധി അമ്പുകളാൽ കർണനെ വീണ്ടും വീണ്ടും കുത്തിത്തുളച്ചു।
Verse 42
स कर्ण दशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं च सप्तभि: । स हस्तावापधनुषी तयोश्रिच्छेद सात्वत:,सात्वतवंशी सात्यकिने कर्णको दस और वृषसेनको सात बाणोंसे घायल करके उन दोनोंके दस्ताने और धनुष काट दिये
സാത്വതവീരൻ സാത്യകി കർണനെ പത്ത് അമ്പുകളാലും വൃഷസേനനെ ഏഴ് അമ്പുകളാലും വേദനിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ഇരുവരുടെയും കൈക്കവചങ്ങളും ധനുസ്സുകളും വെട്ടിമാറ്റി।
Verse 43
तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा शत्रुभयंकरे । युयुधानमविध्येतां समन्तान्निशितै: शरै:,तब उन दोनोंने दूसरे शत्रु-भयंकर धनुषोंपर प्रत्यंचा चढ़्ाकर सब ओरसे तीखे बाणोंद्वारा युयुधानको बींधना आरम्भ किया
അപ്പോൾ അവർ രണ്ടുപേരും മറ്റൊരു ശത്രുഭയങ്കര ധനുസ്സുകൾ ജ്യാ കെട്ടി സജ്ജമാക്കി, എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമുള്ള മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ യുയുധാനനെ കുത്തിത്തുളയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 44
वर्तमाने तु संग्रामे तस्मिन् वीरवरक्षये । अतीव शुश्रुवे राजन् गाण्डीवस्य महास्वन:
രാജാവേ, ആ യുദ്ധം പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ—വീരശ്രേഷ്ഠർ നശിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന വേളയിൽ—ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ മഹാഗർജ്ജനം അത്യന്തം ഉച്ചത്തിൽ കേട്ടു।
Verse 45
राजन! जब बड़े-बड़े वीरोंका विनाश करनेवाला वह संग्राम चल रहा था, उसी समय वहाँ गाण्डीव धनुषकी गम्भीर टंकार-ध्वनि बड़े जोर-जोरसे सुनायी देने लगी ।।
രാജാവേ, അർജുനന്റെ രഥത്തിന്റെ ഗംഭീരഘോഷവും ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ നാദവും കേട്ട്, സൂതപുത്രൻ കർണൻ ദുര്യോധനനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 46
एष सर्वा चमूं हत्वा मुख्यांश्वैव नरर्षभान् । पौरवांश्व महेष्वासो विक्षिपन्नुत्तमं धनु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ മഹാധനുർധരനായ കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ നമ്മുടെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും സംഹരിച്ച്, പൗരവരിലെ പ്രധാന നരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ വധിച്ച്, തന്റെ ഉത്തമ ധനുസ്സിനെ വീശി നാദമുയർത്തിക്കൊണ്ട് വിജയത്തോടെ മുന്നേറുന്നു।
Verse 47
पार्थो विजयते तत्र गाण्डीवनिनदो महान् । श्रूयते रथघोषश्न वासवस्येव नर्दत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ പാർഥൻ (അർജുനൻ) വിജയം കൈവരിക്കുന്നു. ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ മഹാനാദം കേൾക്കുന്നു; അവന്റെ രഥഘോഷവും ഭയങ്കരമായി മുഴങ്ങുന്നു—വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഗർജിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 48
करोति पाण्डवो व्यक्त कर्मौपयिकमात्मन: । एषा विदार्यते राजन् बहुधा भारती चमू:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡുപുത്രൻ അവിടെ തന്റെ ശേഷിക്കൊത്ത, ലക്ഷ്യബദ്ധമായ പ്രവർത്തി വ്യക്തമായി നടത്തുന്നു. രാജാവേ! ഈ ഭാരതസൈന്യം അവൻ പല ഭാഗങ്ങളായി പിളർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 49
विप्रकीर्णान्यनेकानि न हि तिष्ठन्ति कर्हिचित् | वातेनेव समुद्धूतमभ्रजालं विदीर्यते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പല ദിക്കുകളിലായി ചിതറിക്കഴിഞ്ഞാൽ അവർ ഒരിക്കലും നിലകൊള്ളുന്നില്ല. കാറ്റാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട മേഘക്കൂട്ടം പിളർന്ന് ചിതറുന്നതുപോലെ, അവർയും കീറിപ്പിരിഞ്ഞ് പടരുന്നു।
Verse 50
द्रवतां योधमुख्यानां गाण्डीवप्रेषितै: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഗാണ്ഡീവത്തിൽ നിന്നു പ്രേഷിതമായ അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റു ഓടുന്ന നൂറുകണക്കിന് പ്രധാന യോദ്ധാക്കളുടെ മഹത്തായ, ഭീതിജനകമായ നിലവിളി കേൾക്കുന്നു।
Verse 51
शृणु दुन्दुभिनिर्घोषमर्जुनस्य रथं प्रति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ രഥത്തേക്കു ലക്ഷ്യമാക്കി മുഴങ്ങിയ യുദ്ധ-ദുന്ദുഭിയുടെ ഗർജ്ജനം കേൾക്കുക.
Verse 52
हाहाकाररवांश्वैव सिंहनादां श्व पुष्ललान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹാഹാകാരമായ വിലാപശബ്ദങ്ങൾ ഉയർന്നു; അതോടൊപ്പം അനവധി പ്രബല സിംഹനാദങ്ങളും—യുദ്ധം കൂടുതൽ ഉഗ്രമാകുന്നതിന്റെ മഹാകോലാഹലം.
Verse 53
शृणु शब्दान् बहुविधानर्जुनस्य रथं प्रति । 'अर्जुनके रथके आसपास जो भाँति-भाँतिके हाहाकार, बारंबार सिंहनाद तथा अनेक प्रकारके और भी बहुत-से शब्द हो रहे हैं, उनको भी श्रवण करो ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ രഥത്തിനുചുറ്റും ഉയരുന്ന നാനാവിധ ശബ്ദങ്ങളും കേൾക്കുക—ഹാഹാകാരങ്ങൾ, ആവർത്തിച്ചുള്ള സിംഹനാദങ്ങൾ, മറ്റു പല കോലാഹലങ്ങളും. പിന്നെ, നമ്മുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ സാത്വതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 54
इह चेल्लभ्यते लक्ष्यं कृत्स्नान् जेष्यामहे परान् | 'ये सात्वतशिरोमणि सात्यकि इस समय हमलोगोंके बीचमें खड़े हैं। यदि यहाँ इन्हें हम अपने बाणोंका निशाना बना सकें तो निश्चय ही सम्पूर्ण शत्रुओंपर विजय पा सकेंगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ തന്നെ ലക്ഷ്യം കൈവന്നാൽ, അവൻ നമ്മുടെ അമ്പുകളുടെ പരിധിയിൽ വന്നാൽ, നാം തീർച്ചയായും മുഴുവൻ ശത്രുക്കളെയും ജയിക്കും. ഇതാ പാഞ്ചാലരാജന്റെ പുത്രൻ; ദ്രോണനോടു യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 55
सात्यकिं यदि हन्याम धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നാം സാത്യകിയെയും, പാർഷതൻ (ദ്രുപദൻ) പുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെയും കൂടി വധിച്ചാൽ…
Verse 56
सौभद्रवदिमौ वीरौ परिवार्य महारथी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു വീര മഹാരഥന്മാർ സൗഭദ്രനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ് അവന്റെ മേൽ കുതിച്ചു വീണു; യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ കഠിന ന്യായങ്ങളിൽ അത്യധിക ബലത്തിന് മുന്നിൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന വീര്യത്തിന്റെ ദൃശ്യം അതായിരുന്നു.
Verse 57
प्रयतामो महाराज निहन्तुं वृष्णिपार्षतौ । 'राजेन्द्र! अत: हमलोग सुभद्राकुमार अभिमन्युके समान वृष्णिवंश तथा पार्षतकुलके इन दोनों महारथी वीरोंको सब ओरसे घेरकर मार डालनेका प्रयत्न करें ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ, വൃഷ്ണികളും പാർഷതരും ആയ ആ രണ്ടു വീരന്മാരെ വധിക്കാൻ നാം ശ്രമിക്കാം. ഹേ ഭാരത, സവ്യസാചി അർജുനൻ ഇപ്പോൾ ദ്രോണന്റെ സൈന്യവ്യൂഹത്തിനെതിരെ മുൻനിരയിലേക്ക് മുന്നേറുന്നു.”
Verse 58
तत्र गच्छन्तु बहव: प्रवरा रथसत्तमा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അവിടെ അനേകം ശ്രേഷ്ഠ രഥശ്രേഷ്ഠന്മാർ പോകട്ടെ; അവനെ നേരിടാൻ നിരവധി ഉത്തമ മഹാരഥന്മാരെ അയയ്ക്കുക. സാത്യകി അനവധി യോദ്ധാക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടുവെന്ന് പാർഥൻ അറിയുന്നതിന് മുമ്പ്, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വീരന്മാർ അമ്പുവിടുന്നതിൽ അത്യന്തം വേഗം കാണിക്കണം.”
Verse 59
यावत् पार्थो न जानाति सात्यकिं बहुभिव॒तम् | ते त्वरध्वं तथा शूरा: शराणां मोक्षणे भूशम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“സാത്യകി അനവധി യോദ്ധാക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടുവെന്ന് പാർഥൻ അറിയുന്നതുവരെ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വീരന്മാർ അമ്പുവിടുന്നതിൽ അത്യന്തം വേഗത്തോടെ മുന്നേറുക; കൂടാതെ അനേകം ഉത്തമ മഹാരഥന്മാർ അവിടെ ചെന്നു അവനെ നേരിടട്ടെ.”
Verse 60
यथा ल्विह व्रजत्येष परलोकाय माधव: । तथा कुरु महाराज सुनीत्या सुप्रयुक्तया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ, ഈ മാധവവംശജനായ സാത്യകി ഇവിടെ പരലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ തന്നെ നീയും നന്നായ നയം ശരിയായി പ്രയോഗിച്ച് അങ്ങനെ തന്നെ നടപടി സ്വീകരിക്ക.”
Verse 61
कर्णस्य मतमास्थाय पुत्रस्ते प्राह सौबलम् | यथेन्द्र: समरे राजनू् _प्राह विष्णुं यशस्विनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണന്റെ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ച് നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ സൗബലനെ (ശകുനി) അഭിസംബോധന ചെയ്തു. ഹേ രാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഇന്ദ്രൻ യശസ്വിയായ വിഷ്ണുവിനോട് സംസാരിക്കുന്നതുപോലെ, ദുര്യോധനനും സംസാരിച്ചു.
Verse 62
वृतः सहस्रैर्दशभिर्गजानामनिवर्तिनाम् | रथैश्व दशसाहसैस्तूर्ण याहि धनंजयम्,“मामा! तुम युद्धसे पीछे न हटनेवाले दस हजार हाथियों और उतने ही रथोंके साथ तुरंत ही अर्जुनका सामना करनेके लिये जाओ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“മാമാ! യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറാത്ത പത്തായിരം ആനകളും പത്തായിരം രഥങ്ങളും ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ ഉടൻ ധനഞ്ജയനെ (അർജുനനെ) നേരിടാൻ പോകുക.”
Verse 63
दुःशासनो दुर्विषह: सुबाहुर्दुष्प्रधर्षण: । एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तिभिर्बहुभिववृता:,“दुःशासन, दुर्विषह, सुबाहु और दुष्प्रधर्षण--ये (महारथी) बहुत-से पैदल सैनिकोंको साथ लेकर तुम्हारे पीछे-पीछे जायँगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ദുഃശാസനൻ, ദുര്വിഷഹൻ, സുബാഹു, ദുഷ്പ്രധർഷണൻ—ഇവർ പല പാദസൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നിന്റെ പിന്നാലെ പിന്നാലെ വരും.”
Verse 64
जहि कृष्णौ महाबाहो धर्मराजं च मातुल । नकुलं सहदेवं च भीमसेनं तथैव च,“मेरे महाबाहु मामा! तुम श्रीकृष्ण, अर्जुन, धर्मराज युधिष्ठिर, नकुल, सहदेव तथा भीमसेनको भी मार डालो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മഹാബാഹുവായ മാമാ! ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും, ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെയും, നകുലനെയും സഹദേവനെയും, ഭീമസേനനെയും കൂടി വധിക്ക.”
Verse 65
देवानामिव देवेन्द्रे जयाशा त्वयि मे स्थिता । जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“മാമാ! ദേവന്മാരുടെ പ്രത്യാശ ദേവേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രനിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, എന്റെ ജയപ്രത്യാശയും നിനക്കിലാണ്. അതിനാൽ, മാമാ, കൗന്തേയരെ വധിക്ക—പാവകി (അഗ്നിപുത്രൻ സ്കന്ദൻ) അസുരന്മാരെ നശിപ്പിച്ചതുപോലെ.”
Verse 66
एवमुक्तो ययौ पार्थान् पुत्रेण तव सौबल: । महत्या सेनया सार्ध सह पुत्रैश्न ते विभो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പുത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സൗബലവംശജനായ ശകുനി മഹാസൈന്യത്തോടും നിന്റെ പുത്രന്മാരോടും കൂടി പാണ്ഡവരെ നേരിടാൻ പുറപ്പെട്ടു, ഹേ പ്രഭോ.
Verse 67
प्रियार्थ तव पुत्राणां दिधक्षु: पाण्डुनन्दनान् । ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परै: सह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് പ്രിയമാകുവാൻ അവൻ പാണ്ഡുനന്ദനരെ ചാരമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അതിനുശേഷം നിന്റെ യോദ്ധാക്കളും ശത്രുക്കളും തമ്മിൽ ഭീകരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
Verse 68
प्रयाते सौबले राजन् पाण्डवानामनीकिनीम् । बलेन महता युक्त: सूतपुत्रस्तु सात्वतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സൗബല ശകുനി പാണ്ഡവസേനയിലേക്കു നീങ്ങിയപ്പോൾ, മഹാബലത്തോടെ യുക്തനായ സൂതപുത്രൻ കർണ്ണൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സാത്യകിയെ ആക്രമിച്ചു.
Verse 69
अभ्ययात् त्वरितो युद्धे किरन् शरशतान् बहून् तथैव पार्थिवा: सर्वे सात्यकिं पर्यवारयन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വേഗത്തിൽ മുന്നേറി അനേകം ശതം അമ്പുകൾ ചൊരിഞ്ഞു. അതുപോലെ, രാജാവേ, മറ്റു രാജാക്കന്മാരും സാത്യകിയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി.
Verse 70
भारद्वाजस्ततो गत्वा धृष्टद्युम्नरथं प्रति । महद् युद्ध तदा55सीत् तु द्रोणस्य निशि भारत । धृष्टुम्नेन वीरेण पञ्चालैश्व सहाद्भुतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! തുടർന്ന് ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ രഥത്തേക്കു നീങ്ങി. ആ രാത്രിയിൽ വീരനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും പാഞ്ചാലന്മാരും ചേർന്ന് ദ്രോണനോടു മഹത്തും അത്ഭുതകരവുമായ യുദ്ധം നടന്നു.
Verse 170
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ഘടോത്കചവധപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി, രാത്രിയുദ്ധവും സംകുല (അത്യന്തം കലുഷിതമായ) യുദ്ധവും വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റെഴുപതാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
Verse 493
सव्यसाचिनमासाद्य भिन्ना नौरिव सागरे | “उनके द्वारा तितर-बितर किये हुए हमारे बहुत-से सैन्यदल कहीं भी ठहर नहीं पाते हैं। जैसे हवा घिरे हुए बादलोंको छिलन्न-भिन्न कर देती है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സവ്യസാചിയായ അർജുനനെ നേരിട്ടതുമാത്രത്തിൽ നമ്മുടെ സൈന്യം എവിടെയും നിലകൊള്ളാൻ കഴിയുന്നില്ല. അവൻ ചിതറിച്ചുകളഞ്ഞതിനാൽ അത് അനേകം ഖണ്ഡങ്ങളായി പിരിഞ്ഞ് പലദിക്കുകളിലേക്കും ഓടുന്നു—കാറ്റ് മേഘങ്ങളെ ചിന്നിച്ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ. അർജുനന്റെ മുന്നിൽ നമ്മുടെ സൈന്യത്തിന്റെ അവസ്ഥ സമുദ്രമദ്ധ്യേ പിളർന്ന നൗകയെപ്പോലെയായി.
Verse 516
निशीथे राजशार्दूल स्तनयित्नोरिवाम्बरे | “नृपश्रेष्ठी इस रात्रिके समय आकाशमें मेघकी गर्जनाके समान जो अर्जुनके रथके समीप नगाड़ोंकी ध्वनि हो रही है, उसे सुनो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജശാർദൂലാ! ഈ ഗാഢ നിശീഥത്തിൽ, ആകാശത്തിലെ ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലെ, അർജുനന്റെ രഥസമീപത്ത് ഉയരുന്ന യുദ്ധനഗാരങ്ങളുടെ ഗംഭീരധ്വനി കേൾക്കുക.
Verse 543
सर्वतः संवृतो योधै: शूरैश्वन रथसत्तमै: । 'ये पांचालराज ट्रुपदके पुत्र धृष्टद्युम्म, जो आचार्य द्रोणके साथ जूझ रहे हैं, हमारे रथियोंमें श्रेष्ठठम शूरवीर योद्धाओंद्वारा चारों ओरसे घिर गये हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ എല്ലാദിക്കുകളിലും ശൂരന്മാരായ യോദ്ധാക്കളാലും ശ്രേഷ്ഠരഥികളാലും വളഞ്ഞു. പാഞ്ചാലരാജൻ ദ്രുപദന്റെ പുത്രനായ മഹാബല മഹാരഥി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ആചാര്യ ദ്രോണനോടു പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, നമ്മുടെ ശ്രേഷ്ഠ ശൂരരഥികൾ അവനെ സർവ്വദിക്കുകളിൽ നിന്നുമാവരിച്ചു.
Verse 556
असंशयं महाराज ध्रुवो नो विजयो भवेत् । “महाराज! यदि हम सात्यकि तथा द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नको मार डालें तो हमारी स्थायी विजय होगी, इसमें संदेह नहीं है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! സംശയമില്ല; നാം സാത്യകിയെയും ദ്രുപദകുമാരനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെയും വധിച്ചാൽ നമ്മുടെ വിജയം തീർച്ചയായും സ്ഥിരമാകും.
Verse 573
संसक्तं सात्यकिं ज्ञात्वा बहुभि: कुरुपुड्भवै: । “भारत! सात्यकिको बहुत-से प्रधान कौरववीरोंक साथ उलझा हुआ जानकर सव्यसाची अर्जुन सामनेसे द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर आ रहे हैं
കുരുക്കളുടെ അനേകം പ്രമുഖ വീരന്മാരുമായി സാത്യകി കടുത്ത യുദ്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നതായി അറിഞ്ഞ്, സവ്യസാചിയായ അർജുനൻ മുന്നിൽ നിന്ന് ദ്രോണാചാര്യരുടെ സൈന്യത്തേക്കു മുന്നേറി।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes justified martial response with the risks of anger-driven, wide-impact weaponry, raising the question of proportionality and responsibility when deploying astras that affect combatants and environment alike.
Vyāsa reframes apparent battlefield anomaly through theology: Kṛṣṇa as Nārāyaṇa and Arjuna as Nara represent a protected, archetypal pairing whose agency operates within a higher cosmic order.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides interpretive closure: it instructs the listener to read extraordinary war events through dharma, kāla, and divine identity, integrating tactical narrative with metaphysical explanation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.