Adhyaya 170
द्रौणिप्रतिज्ञा–नारायणास्त्रवर्णनम् (Drauṇi’s Vow and the Description of the Nārāyaṇāstra)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-prayoga (Episode of the Nārāyaṇa Weapon’s Deployment)
Saṃjaya reports that Aśvatthāman wreaks severe devastation upon opponents, likened to end-time destruction. He reiterates a vow before Dhṛtarāṣṭra’s son (Duryodhana), prompting a renewed convergence of Kuru and Pāṇḍava forces. Amid heightened martial sound and imagery, Drauṇi deploys the Nārāyaṇāstra against the Pāṇḍava–Pāñcāla host; countless blazing projectiles and weapon-forms fill the sky, and the astra intensifies in response to resistance. The Pāṇḍava side experiences acute fear as casualties mount. Yudhiṣṭhira, overwhelmed, issues instructions for withdrawal and even expresses self-destructive despair. Kṛṣṇa (Vāsudeva) intervenes with a technical countermeasure: all should lay down weapons and dismount, since the astra targets those who resist. Bhīma refuses the counsel and attempts direct opposition, whereupon the astra’s force increases; the army largely complies by disarming and dismounting, causing the weapon’s pressure to fall away from them while concentrating upon Bhīma, who becomes obscured by blazing energy as the chapter closes.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रात्रियुद्ध के भीतर उठती नई मुठभेड़ों का वृत्तांत सुनाते हैं—शतानीक का चित्रसेन से सामना, वृषसेन का द्रुपद (यज्ञसेन) पर प्रहार, और प्रतिविन्ध्य का दुःशासन से टकराव। → तीर-प्रतितीर की वर्षा में शतानीक और चित्रसेन एक-दूसरे को बार-बार बेधते हैं; उधर वृषसेन क्रुद्ध होकर यज्ञसेन की छाती में अनेक तीक्ष्ण बाण उतारता है। रात्रि का अंधकार, थकान और भ्रम युद्ध को और निर्दय बनाते हैं। → एक महारथी का धनुष कट जाता है, घोड़े-सारथि मारे जाते हैं और वह विरथ होकर भी तुरंत हार्दिक्य (कृतवर्मा) के रथ पर चढ़कर युद्ध में लौट आता है—रात्रियुद्ध में जीवन-मरण की डोर एक क्षण में टूटती और फिर किसी दूसरे रथ से बंध जाती है। → सारथियों की चतुराई और रथ-परिवर्तन से मोर्चे संभलते हैं; प्रतिविन्ध्य अपने तीक्ष्ण बाणों से घोड़ों को गिराकर दुष्कर पराक्रम दिखाता है। पर निर्णायक विजय किसी एक पक्ष की नहीं—रात्रि के भीतर युद्ध चलता रहता है। → निशीथ के दारुण समय में ‘यमराष्ट्रविवर्धन’ जैसा घोर संग्राम और भड़क उठता है—अगले क्षण किसका रथ टूटेगा, किसका तेज बुझ जाएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। अंक अष्टषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: शतानीकके द्वारा चित्रसेनकी और वृषसेनके द्वारा द्रुपदकी पराजय तथा प्रतिविन्ध्य एवं दुःशासनका युद्ध संजय उवाच शतानीकं शरैस्तूर्ण निर्दहन्तं चमूं तव । चित्रसेनस्तव सुतो वारयामास भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! ഒരു വശത്ത് നകുലപുത്രനായ ശതാനീകൻ തന്റെ അമ്പുകളെ അഗ്നിയാക്കി നിന്റെ സൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ മുന്നേറിവന്നു. അവനെ നിന്റെ പുത്രനായ ചിത്രസേനൻ തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 2
नाकुलिकश्रित्रसेनं तु विदृध्वा पजचभिराशुगै: । सतुतंप्रतिविव्याध दशभिर्निशितै: शरैः,शतानीकने चित्रसेनको पाँच बाण मारे। चित्रसेनने भी दस पैने बाण मारकर बदला चुकाया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നകുലപുത്രൻ ശതാനീകൻ ശ്രിത്രസേനനെ അഞ്ചു വേഗമേറിയ അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു. തുടർന്ന് ചിത്രസേനൻ പത്തു മൂർച്ചയുള്ള ശരംകൊണ്ട് ശതാനീകനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ച് പ്രതികാരം ചെയ്തു.
Verse 3
चित्रसेनो महाराज शतानीकं पुनर्युधि । नवभिर्निशितैर्बाणैराजघान स्तनान्तरे,महाराज! चित्रसेनने युद्धस्थलमें पुनः नौ तीखे बाणोंद्वारा शतानीककी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! യുദ്ധത്തിനിടയിൽ ചിത്രസേനൻ വീണ്ടും ഒമ്പത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ശതാനീകന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്ത് പ്രഹരിച്ചു.
Verse 4
नाकुलिस्तस्य विशिखैर्वर्म संनतपर्वभि: । गात्रात् संच्यावयामास तदद्भुतमिवाभवत्,तब नकुलपुत्रने झुकी हुई गाँठवाले अनेक बाण मारकर चित्रसेनके शरीरसे उसके कवचको काट गिराया। वह अद्धभुत-सा कार्य हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നകുലപുത്രൻ വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള അനേകം അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു അവന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നുള്ള കവചം ഇളക്കി താഴെയിട്ടു; അത് അത്ഭുതകരമായി തോന്നി.
Verse 5
सो<पेतवर्मा पुत्रस्ते विरराज भृशं नृप । उत्सृज्य काले राजेन्द्र निर्मोकमिव पन्नग:,नरेश्वर! राजेन्द्र! कवच कट जानेपर आपका पुत्र चित्रसेन समयपर केंचुल छोड़नेवाले सर्पके समान अत्यन्त सुशोभित हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നൃപനേ! രാജേന്ദ്രനേ! കവചം നഷ്ടമായപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ അപേതവർമാ (ചിത്രസേനൻ) സമയത്ത് തൊലി കളയുന്ന പാമ്പുപോലെ അത്യന്തം ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.
Verse 6
ततोअस्य निशितैर्बाणैर्थ्वजं चिच्छेद नाकुलि: । धनुश्वैव महाराज यतमानस्य संयुगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! തുടർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ജയത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചിരുന്ന ചിത്രസേനന്റെ ധ്വജവും അവന്റെ ധനുസ്സും നകുലപുത്രൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ വെട്ടിമുറിച്ചു.
Verse 7
स च्छिन्नधन्वा समरे विवर्मा च महारथ: । धनुरन्यन्महाराज जग्राहारिविदारणम्,राजेन्द्र! समरांगणमें धनुष और कवच कट जानेपर महारथी चित्रसेनने दूसरा धनुष हाथमें लिया, जो शत्रुको विदीर्ण करनेमें समर्थ था
സമരത്തിൽ ധനുസ്സ് മുറിഞ്ഞും കവചം കീറിപ്പോയിട്ടും, ഹേ മഹാരാജാ, രാജേന്ദ്രാ! ആ മഹാരഥൻ ശത്രുവിനെ പിളർത്താൻ ശേഷിയുള്ള മറ്റൊരു ധനുസ്സ് എടുത്തു.
Verse 8
ततस्तूर्ण चित्रसेनो नाकुलिं नवभि: शरै: | विव्याध समरे क्रुद्धो भरतानां महारथ:,उस समय समरभूमिमें कुपित हुए भरतकुलके महारथी वीर चित्रसेनने नकुलपुत्र शतानीकको नौ बाणोंसे घायल कर दिया
അതിനുശേഷം സമരത്തിൽ ക്രുദ്ധനായി അതിവേഗം നീങ്ങിയ ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാരഥൻ ചിത്രസേനൻ നകുലപുത്രൻ ശതാനീകനെ ഒമ്പത് ശരങ്ങളാൽ കുത്തിവെച്ചു.
Verse 9
शतानीको<थ संक्रुद्धश्चित्रसेनस्थ मारिष । जघान चतुरो वाहान् सारथिं च नरोत्तम:,माननीय नरेश! तब अत्यन्त कुपित हुए नरश्रेष्ठ शतानीकने चित्रसेनके चारों घोड़ों और सारथिको मार डाला
അപ്പോൾ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ നരശ്രേഷ്ഠൻ ശതാനീകൻ ചിത്രസേനന്റെ നാലു കുതിരകളെയും അവന്റെ സാരഥിയെയും വധിച്ചു വീഴ്ത്തി.
Verse 10
अवलप्लुत्य रथात् तस्माच्चित्रसेनो महारथ: । नाकुलिं पञ्चविंशत्या शराणामार्दयद् बली,तब बलवान महारथी चित्रसेनने उस रथसे कूदकर नकुलपुत्र शतानीकको पचीस बाण मारे
അപ്പോൾ ബലവാനായ മഹാരഥൻ ചിത്രസേനൻ ആ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി നകുലപുത്രൻ ശതാനീകനെ ഇരുപത്തിയഞ്ച് ശരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 11
तस्य तत्कुर्वत: कर्म नकुलस्य सुतो रणे । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं रत्नविभूषितम्,यह देख रणक्षेत्रमें नकुलपुत्रने पूर्वोक्त कर्म करनेवाले चित्रसेनके रत्नविभूषित धनुषको एक अर्धचन्द्राकार बाणसे काट डाला
അവൻ ആ പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോഴേ, യുദ്ധത്തിൽ നകുലപുത്രൻ അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയുള്ള ശരത്തോടെ ചിത്രസേനന്റെ രത്നവിഭൂഷിത ധനുസ്സ് വെട്ടിമുറിച്ചു.
Verse 12
सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वनो हतसारथि: । आरुरोह रथं तूर्ण हार्दिक्यस्य महात्मन:,धनुष कट गया, घोड़े और सारथि मारे गये और वह रथहीन हो गया। उस अवस्थामें चित्रसेन तुरंत भागकर महामना कृतवर्माके रथपर जा चढ़ा
ധനുസ്സ് ഛേദിക്കപ്പെട്ടും, രഥം നഷ്ടപ്പെട്ടും, കുതിരകൾ ഹതരായും, സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടും അവൻ രഥഹീനനായി; അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ഹാർദിക്യൻ (കൃതവർമ്മ)യുടെ രഥത്തിൽ അവൻ വേഗത്തിൽ കയറി.
Verse 13
ट्रुपदं तु सहानीकं द्रोणप्रेप्सुं महारथम् । वृषसेनो<भ्ययात् तूर्ण किर|ञ्शरशतैस्तदा
ദ്രോണനെ നേരിടുവാൻ സൈന്യസഹിതം മുന്നേറുന്ന മഹാരഥനായ ദ്രുപദനിലേക്കു വൃഷസേനൻ ഉടൻതന്നെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചെന്നു; അപ്പോൾ അവൻ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകൾ മഴപോലെ വർഷിച്ചു.
Verse 14
यज्ञसेनस्तु समरे कर्णपुत्रं महारथम् । षष्ट्या शराणां विव्याध बाह्दवोरुगसि चानघ,निष्पाप नरेश! समरांगणमें राजा यज्ञसेन (द्रुपद)-ने महारथी कर्णपुत्र वृषसेनकी छाती और भुजाओंमें साठ बाण मारे
നിഷ്പാപനായ രാജാവേ! സമരത്തിൽ യജ്ഞസേനൻ (ദ്രുപദൻ) കർണപുത്രനായ മഹാരഥി വൃഷസേനനെ അറുപത് അമ്പുകളാൽ ഭുജങ്ങളിലും വക്ഷസ്സിലും തുളച്ചു.
Verse 15
वृषसेनस्तु संक्रुद्धो यज्ञसेनं रथे स्थितम् । बहुभि: सायकैस्ती3्ष्णराजघान स्तनान्तरे,तब वृषसेन अत्यन्त कुपित होकर रथपर बैठे हुए यज्ञसेनकी छातीमें बहुत-से पैने बाण मारे
അപ്പോൾ വൃഷസേനൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, രഥത്തിൽ നിന്നിരുന്ന യജ്ഞസേനന്റെ വക്ഷസ്സിൽ അനേകം മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 16
तावुभौ शरनुन्नाज़ौ शरकण्टकितौ रणे । व्यभ्राजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव
മഹാരാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ ഇരുവരും അമ്പുകളാൽ തുളച്ചുകീറപ്പെട്ടു, അമ്പുരൂപ കാന്തകങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവരായി, മുള്ളുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട രണ്ടു മുള്ളൻപന്നികളെപ്പോലെ ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 17
रुक्मपुड्खीै: प्रसन्नाग्रै: शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । रुधिरीघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृथे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള, തെളിഞ്ഞ മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രങ്ങളുള്ള അമ്പുകൾ ഇരുവരുടെയും കവചങ്ങൾ ചിതറിച്ചു. രക്തധാരകളാൽ നനഞ്ഞിട്ടും ആ രണ്ടു വീരന്മാർ വിചിത്രവും ഭയാനകവുമായ ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങി നിന്നു.
Verse 18
तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाविवाद्भुतौ । किंशुकाविव चोत्फुल्लौ व्यकाशेतां रणाजिरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണഭൂമിയിൽ അവർ ഇരുവരും ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ വൈവിധ്യമാർന്നവരായി, കൽപവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ അത്ഭുതകരരായി, പൂർണ്ണമായി പൂത്ത കിംശുക (പലാശ) വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി പ്രകാശിച്ചു.
Verse 19
वृषसेनस्ततो राजन ट्रुपदं नवभि: शरै: | विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनरन्यैस्त्रिभिस्त्रिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! തുടർന്ന് വൃഷസേനൻ ദ്രുപദനെ ഒൻപത് അമ്പുകളാൽ കുത്തി; പിന്നെ എഴുപത് അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും വേദനിപ്പിച്ചു; അതിനുശേഷം മറ്റു അമ്പുകൾ മൂന്നു മൂന്നു വീതം വീണ്ടും പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 20
तत:ः शरसहस्राणि विमुज्चन् विवभौ तदा । कर्णपुत्रो महाराज वर्षमाण इवाम्बुद:,महाराज! तदनन्तर सहस्रों बाणोंका प्रहार करता हुआ कर्णपुत्र वृषसेन जलकी वर्षा करनेवाले मेघके समान सुशोभित होने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകൾ വിട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന കർണപുത്രൻ വൃഷസേനൻ മഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘംപോലെ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.
Verse 21
इससे क्रोधमें भरे हुए राजा द्रपदने एक पानीदार पैने भल्लसे वृषसेनके धनुषके दो टुकड़े कर डाले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ക്രോധം നിറഞ്ഞ രാജാവ് ദ്രുപദൻ തിളങ്ങുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ല-അമ്പുകൊണ്ട് വൃഷസേനന്റെ വില്ലിനെ രണ്ടായി പിളർത്തി.
Verse 22
सोअन्यत् कार्मुकमादाय रुक्मबद्धं नवं दृढम् । तूणादाकृष्य विमलं भल्लं पीत॑ शितं दृढम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വൃഷസേനൻ സ്വർണ്ണബന്ധിതമായ പുതുതും ദൃഢവുമായ മറ്റൊരു വില്ല് കൈയിലെടുത്തു. അവൻ തൂണിയിൽ നിന്ന് നിർമ്മലവും തിളങ്ങുന്നതുമായ, പീതവർണ്ണമുള്ള, മൂർച്ചയുള്ള, ശക്തിയേറിയ ഭല്ലശരം വലിച്ചെടുത്തു. അത് വില്ലിൽ ഘടിപ്പിച്ച് ചെവിവരെ വലിച്ച്, സോമകരെല്ലാവരെയും ഭീതിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്, രാജാവ് ദ്രുപദനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ആ ഭല്ലം വിട്ടു.
Verse 23
द्रपदस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनस्य कार्मुकम् । द्विधा चिच्छेद भललेन पीतेन निशितेन च
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ദ്രുപദൻ പീതവർണ്ണമുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ഭല്ലശരത്തോടെ വൃഷസേനന്റെ വില്ല് രണ്ടായി വെട്ടി. തുടർന്ന് വൃഷസേനൻ മറ്റൊരു വില്ല് ഘടിപ്പിച്ച് ദ്രുപദനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ചെവിവരെ വലിച്ച്, സോമകരെല്ലാവരെയും ഭീതിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ശരം വിട്ടു.
Verse 24
हृदयं तस्य भित्त्वाच जगाम वसुधातलम् । कश्मलं प्राविशद् राजा वृषसेनशराहत:,वह भल्ल्ल ट्रपदकी छाती छेदकर धरतीपर जा गिरा। वृषसेनके उस भललसे आहत होकर राजा ट्रुपद मूर्च्छित हो गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ഭല്ലം അവന്റെ ഹൃദയം തുളച്ച് ഭൂമിതലത്തിൽ വീണു. വൃഷസേനന്റെ ശരാഘാതം കൊണ്ടു രാജാവിന് മോഹം പിടിച്ചു; അവൻ മൂർച്ച്ഛിച്ച് നിലംപതിച്ചു.
Verse 25
सारथिस्तमपोवाह स्मरन् सारथिचेष्टितम् । तस्मिन् प्रभग्ने राजेन्द्र पजचालानां महारथे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ! പാഞ്ചാലരുടെ ആ മഹാരഥൻ (ദ്രുപദൻ) അങ്ങനെ തകർന്നപ്പോൾ, സാരഥി സാരഥിയുടെ ധർമ്മം ഓർത്ത് അവനെ അവിടെ നിന്ന് അകറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി.
Verse 26
ततस्तु द्रुपदानीकं शरैश्छिन्नतनुच्छदम् । सम्प्राद्रवत् तदा राजन् निशीथे भैरवे सति
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, ഹേ രാജൻ! ശരവർഷം കൊണ്ട് ശരീരവും കവചവും ചിന്നിച്ചിതറപ്പെട്ട ദ്രുപദന്റെ സൈന്യവിഭാഗം, ആ ഭീകരമായ അർദ്ധരാത്രിയിൽ തലകീഴായി ഓടിപ്പോയി.
Verse 27
राजेन्द्र! तब सारथि अपने कर्तव्यका स्मरण करके उन्हें रणभूमिसे दूर हटा ले गया। पांचालोंके महारथी द्रपदके हट जानेपर बाणोंसे कटे हुए कवचवाली द्रुपदकी सारी सेना उस भयंकर आधीरातके समय वहाँसे भाग चली ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അപ്പോൾ സാരഥി തന്റെ ധർമ്മം ഓർത്ത് അവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ദൂരേക്ക് മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി. പാഞ്ചാലരുടെ മഹാരഥൻ ദ്രുപദൻ പിന്മാറിയതോടെ, അമ്പുകളാൽ കീറിപ്പൊളിഞ്ഞ കവചങ്ങളോടെ ദ്രുപദന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും ആ ഭയാനക അർദ്ധരാത്രിയിൽ അവിടെ നിന്ന് ഓടിപ്പോയി. ഓടുന്ന സൈനികർ ഉപേക്ഷിച്ച തീപ്പന്തങ്ങൾ എല്ലാടവും ജ്വലിച്ചു; അവരുടെ പ്രകാശത്തിൽ, ഹേ രാജൻ, ആ ഭൂമി മേഘരഹിത ആകാശത്തിൽ ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുപോലെ ശോഭിച്ചു।
Verse 28
तथाडूुदैर्निपतितैव्यराजत वसुंधरा । प्रावृट्काले महाराज विद्युदूभिरिव तोयद:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! വീരന്മാരിൽ നിന്ന് വീണ തിളങ്ങുന്ന ഭുജബന്ധങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ വസുന്ധര ശോഭിച്ചു; മഴക്കാലത്ത് മിന്നലാൽ മേഘം പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 29
ततः कर्णसुतात् त्रस्ता: सोमका विद्रदुद्रुव॒ुः । यथेन्द्रभयवित्रस्ता दानवास्तारकामये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം കർണ്ണപുത്രനെ ഭയന്ന് വിറച്ച സോമകർ വേഗത്തിൽ ഓടിപ്പോയി; താരകാമയ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രഭയത്തിൽ ദാനവർ ചിതറിപ്പോയതുപോലെ।
Verse 30
तदनन्तर कर्णपुत्र वृषसेनके भयसे त्रस्त हो सोमकवंशी क्षत्रिय उसी प्रकार भागने लगे, जैसे तारकामय संग्राममें इन्द्रके भयसे डरे हुए दानव भागे थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം കർണ്ണപുത്രൻ വൃഷസേനന്റെ ഭയത്തിൽ ത്രസിച്ച സോമകവംശീയ ക്ഷത്രിയർ ഓടിത്തുടങ്ങി; താരകാമയ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രഭയത്തിൽ ദൈത്യർ ഓടിയതുപോലെ। മഹാരാജാ! സമരത്തിൽ വൃഷസേനൻ പിന്തുടർന്ന് പീഡിപ്പിക്കുമ്പോൾ അസ്തവ്യസ്തമായി ഓടുന്ന സോമക യോദ്ധാക്കൾ തീപ്പന്തങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ തെളിഞ്ഞ് ശ്രദ്ധേയരായി തോന്നി।
Verse 31
तांस्तु निर्जित्य समरे कर्णपुत्रो5प्यरोचत । मध्यंदिनमनुप्राप्तो घर्माशुरिव भारत,भारत! युद्धस्थलमें उन सबको जीतकर कर्णपुत्र वृषसेन भी दोपहरके प्रचण्ड किरणोंवाले सूर्यके समान उद्धासित हो रहा था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതാ! സമരത്തിൽ അവരെ എല്ലാവരെയും ജയിച്ച ശേഷം കർണ്ണപുത്രൻ വൃഷസേനനും ഉച്ചക്കാലത്ത് കഠിനകിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 32
तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु परेषु च । एक एव ज्वलंस्तस्थौ वृषसेन: प्रतापवान्,आपके और शत्रुपक्षेके सहस्नों राजाओंके बीच एकमात्र प्रतापी वृषसेन ही अपने तेजसे प्रकाशित होता हुआ रणभूमिमें खड़ा था
ആ ആയിരക്കണക്കിന് രാജാക്കന്മാരുടെ ഇടയിൽ—നിങ്ങളുടെ പക്ഷത്തിലും ശത്രുപക്ഷത്തിലും—പ്രതാപവാനായ വൃഷസേനൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം യുദ്ധഭൂമിയിൽ തന്റെ തേജസ്സോടെ ജ്വലിച്ചു നിന്നു।
Verse 33
स विजित्य रणे शूरान् सोमकानां महारथान् | जगाम त्वरितस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठटिर:,वह युद्धके मैदानमें शूरवीर सोमक महारथियोंको परास्त करके तुरंत वहाँ चला गया, जहाँ राजा युधिष्छिर खड़े थे
സമരത്തിൽ സോമകരുടെ വീര മഹാരഥന്മാരെ ജയിച്ച ശേഷം, രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ നിന്നിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് അവൻ ഉടൻ തന്നെ വേഗത്തിൽ ചെന്നു।
Verse 34
प्रतिविन्ध्यमथ क्रुद्ध॑ प्रदहन्तं रणे रिपून् दुःशासनस्तव सुत:ः प्रत्यगच्छन्महारथ:
അപ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച പ്രതിവിന്ധ്യൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നേറുകയായിരുന്നു; അവനെ നേരിടാൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ, മഹാരഥൻ ദുഃശാസനൻ, മുന്നോട്ട് വന്നു।
Verse 35
तयो: समागमो राजंश्रित्ररूपो बभूव ह । व्यपेतजलद व्योम्नि बुधभास्करयोरिव,राजन! जैसे मेघरहित आकाशमें बुध और सूर्यका समागम हो, उसी प्रकार युद्धस्थलमें उन दोनोंका अद्भुत मिलन हुआ
രാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ ഇരുവരുടെയും സംഗമം അത്ഭുതകരമായി തോന്നി—മേഘരഹിതമായ ആകാശത്തിൽ ബുധനും സൂര്യനും കൂടിച്ചേരുന്നതുപോലെ।
Verse 36
प्रतिविन्ध्यं तु समरे कुर्वाणं कर्म दुष्करम् । दुःशासनस्त्रिभिर्बाणैर्ललाटे समविध्यत,समरांगणमें दुष्कर कर्म करनेवाले प्रतिविन्ध्यके ललाटमें दुःशासनने तीन बाण मारे
സമരത്തിൽ ദുഷ്കരമായ കർമ്മം നിർവഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പ്രതിവിന്ധ്യന്റെ നെറ്റിയിൽ ദുഃശാസനൻ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു।
Verse 37
सो5तिविद्धों बलवता तव पुत्रेण धन्विना । विरराज महाबाहु: सशृज्ञ इव पर्वतः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ ശക്തനായ ധനുർധരപുത്രൻ വിട്ട അമ്പുകൾ കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും കുത്തേറ്റു അത്യന്തം മുറിവേറ്റിട്ടും മഹാബാഹു പ്രതിവിന്ധ്യൻ ശിഖരങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച പർവ്വതംപോലെ ദീപ്തനായി നിന്നു।
Verse 38
दुःशासन तु समरे प्रतिविन्ध्यो महारथ: । नवश्ि: सायकैर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि:,तत्पश्चात् महारथी प्रतिविन्ध्यने समरभूमिमें दुःशासनको नौ बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे बींध डाला
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ മഹാരഥൻ പ്രതിവിന്ധ്യൻ ദുഃശാസനനെ ഒൻപത് അമ്പുകളാൽ വേധിച്ച്, പിന്നെയും ഏഴ് അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും കുത്തിത്തുറന്നു।
Verse 39
तत्र भारत पुत्रस्ते कृतवान् कर्म दुष्करम् | प्रतिविन्ध्यहयानुग्रै: पातयामास सायकै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അവിടെ നിന്റെ പുത്രൻ ദുഷ്കരമായൊരു കൃത്യം ചെയ്തു; ഭയങ്കര അമ്പുകളാൽ പ്രതിവിന്ധ്യന്റെ കുതിരകളെ വീഴ്ത്തി।
Verse 40
सारथिं चास्य भल्लेन ध्वजं च समपातयत् | रथं च तिलशो राजन् व्यधमत् तस्य धन्विन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഒരു ഭല്ലഅമ്പുകൊണ്ട് അവൻ ആ ധനുർധരൻ പ്രതിവിന്ധ്യന്റെ സാരഥിയെയും ധ്വജത്തെയും വീഴ്ത്തി; പിന്നെ അവന്റെ രഥത്തെയും എള്ളിൻകണിപോലെ ചെറുചെറു തുണ്ടുകളാക്കി തകർത്തു।
Verse 41
पताकाश्व सतूणीरा रश्मीन् योक्त्राणि च प्रभो । चिच्छेद तिलश: क्रुद्ध: शरै: संनतपर्वभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! ക്രോധം കത്തിയ ദുഃശാസനൻ നന്നായി വളഞ്ഞ കുരുക്കുകളുള്ള അമ്പുകളാൽ പ്രതിവിന്ധ്യന്റെ പതാകകൾ, കുതിരകൾ, തൂണീരങ്ങൾ, കുതിരക്കയറുകൾ, രഥത്തിന്റെ യോക്ത്രങ്ങളും എള്ളെള്ളായി മുറിച്ചുതകർത്തു।
Verse 42
विरथ: स तु धर्मात्मा धनुष्पाणिरवस्थित: । अयोधयत् तव सुतं किरञ्शरशतान् बहून्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ആ ധർമ്മാത്മാവ് ധനുസ്സ് കൈയിൽ പിടിച്ച് അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു. നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകൾ വർഷിപ്പിച്ച് നിന്റെ പുത്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 43
क्षुरप्रेण धनुस्तस्य चिच्छेद तनयस्तव । अथैनं दशभिर्बाणैश्छिन्नधन्वानमार्दयत्,तब आपके पुत्रने एक क्षुरप्रसे प्रतिविन्ध्यका धनुष काट दिया और धनुष कट जानेपर उसे दस बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പുത്രൻ ക്ഷുരപ്ര അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. പിന്നെ ധനുസ്സ് നഷ്ടപ്പെട്ട അവനെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ കഠിനമായി പ്രഹരിച്ചു.
Verse 44
त॑ दृष्टवा विरथं तत्र भ्रातरो5स्य महारथा: । अन्ववर्तन्त वेगेन महत्या सेनया सह,उसे रथहीन हुआ देख उसके अन्य महारथी भाई विशाल सेनाके साथ बड़े वेगसे उसकी सहायताके लिये आ पहुँचे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവനെ അവിടെ രഥഹീനനായി കണ്ടപ്പോൾ, മഹാരഥന്മാരായ അവന്റെ സഹോദരന്മാർ മഹാസേനയോടുകൂടെ അതിവേഗം സഹായത്തിനായി പാഞ്ഞെത്തി.
Verse 45
आप्लुत: स ततो यान॑ सुतसोमस्य भास्वरम् | धनुर्गह्ा महाराज विव्याध तनयं तव,महाराज! तब प्रतिविन्ध्य उछलकर सुतसोमके तेजस्वी रथपर जा बैठा और हाथमें धनुष लेकर आपके पुत्रको घायल करने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! പിന്നെ പ്രതിവിന്ധ്യൻ ചാടി സുതസോമന്റെ ദീപ്തമായ രഥത്തിൽ കയറി. ധനുസ്സ് കൈയിൽ എടുത്ത് നിന്റെ പുത്രനെ വേദനിപ്പിച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 46
ततस्तु तावका: सर्वे परिवार्य सुतं तव । अभ्यवर्तन्त संग्रामे महत्या सेनया वृता:,यह देख आपके सभी योद्धा आपके पुत्र दुःशासनको सब ओरसे घेरकर विशाल सेनाके साथ वहाँ युद्धके लिये डट गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇതു കണ്ട നിന്റെ എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും നിന്റെ പുത്രനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ്, മഹാസേനയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ, വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേക്ക് മുന്നേറി.
Verse 47
ततः प्रववृते युद्ध तव तेषां च भारत । निशीथे दारुणे काले यमराष्ट्रविवर्धनम्,भारत! तदनन्तर उस भयंकर निशीथकालमें आपके पुत्र और द्रौपदीपुत्रोंका घोर युद्ध आरम्भ हुआ, जो यमराजके राज्यकी वृद्धि करनेवाला था
അതിനുശേഷം, ഹേ ഭാരതാ! ആ ഭയങ്കരമായ നിശീഥകാലമായ അർദ്ധരാത്രിയിൽ നിന്റെ പുത്രന്മാരും അവരുടെ (ദ്രൗപദീപുത്രന്മാരും) തമ്മിൽ ഘോരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു—അത് യമരാജ്യത്തെ മാത്രമേ വർധിപ്പിക്കുകയുള്ളൂ.
Verse 167
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके अवसरपर अलगम्बुषका पराजयविषयक एक सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ, ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധപ്രസംഗത്തിൽ അലമ്പുഷന്റെ പരാജയത്തെ വിഷയമാക്കുന്ന നൂറ്റി അറുപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 168
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे शतानीकादियुद्धे5ष्टषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ, ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ഘടോത്കചവധപർവ്വത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധസമയത്ത് ശതാനീകാദികളുടെ യുദ്ധത്തെ വിഷയമാക്കുന്ന നൂറ്റി അറുപത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Whether valor requires continued resistance when resistance predictably worsens collective harm: the chapter frames a dharma-sankat between pride-driven confrontation and restraint-based compliance to protect the wider host.
Under certain conditions, the ethically superior action is controlled non-resistance: disciplined renunciation of aggression can be both morally coherent and strategically effective when a threat is designed to amplify against opposition.
No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-instruction is implicit in Kṛṣṇa’s procedural teaching that correct knowledge of an astra’s operating rule is itself protective within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.