Adhyaya 162

Verse 1

ऑपन--मा_ज बक। जज: षष्टयाधेकशततमो< ध्याय: अश्वत्थामाका दुर्योधनको उपालम्भपूर्ण आश्वासन देकर पांचालोंके सा करते हुए धृष्टद्युम्नके रथसहित सारथिको नष्ट उसकी सेनाको भगाकर अद्भुत पराक्रम दिखाना संजय उवाच दुर्योधनेनैवमुक्तो द्रौणिराहवर्दुर्मद: । चकारारिवधे यत्नमिन्द्रो दैत्यवथे यथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, യുദ്ധമദത്തിൽ ഉന്മത്തനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ് ശത്രുനാശത്തിനായി പരിശ്രമം തുടങ്ങി; ഇന്ദ്രൻ ദൈത്യവധത്തിനായി യത്നിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन! दुर्योधनके ऐसा कहनेपर रणदुर्मद अश्व॒त्थामाने उसी प्रकार शत्रुवधके लिये प्रयत्न आरम्भ किया, जैसे इन्द्र दैत्यवधके लिये यत्न करते हैं ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദുര്യോധനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, യുദ്ധമദത്തിൽ ഉന്മത്തനായ അശ്വത്ഥാമാവ് ഇന്ദ്രൻ ദൈത്യവധത്തിനായി യത്നിക്കുന്നതുപോലെ ശത്രുനാശത്തിനായി പരിശ്രമം തുടങ്ങി. തുടർന്ന് മഹാബാഹുവായ അശ്വത്ഥാമാവ് നിങ്ങളുടെ പുത്രനോട് പറഞ്ഞു—“മഹാബാഹു കൗരവാ, നീ പറയുന്നതുതന്നെ സത്യം.”

Verse 3

प्रिया हि पाण्डवा नित्यं मम चापि पितुश्न मे । तथैवावां प्रियौ तेषां न तु युद्धे कुरूद्वह

“കുരുശ്രേഷ്ഠാ! പാണ്ഡവർ എനിക്കും എന്റെ പിതാവിനും നിത്യവും പ്രിയരാണ്; അതുപോലെ ഞങ്ങൾ—പിതാവും പുത്രനും—അവർക്കും പ്രിയരാണ്. എന്നാൽ, കുരൂദ്വഹാ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ ഭാവം നിലനിൽക്കുകയില്ല.”

Verse 4

शक्तितस्तात युध्यामस्त्यक्त्वा प्राणानभीतवत्‌ | अहं कर्णश्न शल्यश्न कृपो हार्दिक्य एव च । निमेषात्‌ पाण्डवीं सेनां क्षपयेम नृपोत्तम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! ജീവമോഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, യഥാശക്തി നിർഭയമായി ഞങ്ങൾ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. നൃപോത്തമാ! ഞാൻ, കർണൻ, ശല്യൻ, കൃപൻ, ഹാർദിക്യൻ (കൃതവർമ്മൻ) കണ്ണിമയ്ക്കും നേരംകൊണ്ട് പാണ്ഡവസേനയെ നശിപ്പിക്കാം.

Verse 5

ते चापि कौरवीं सेनां निमेषार्धात्‌ कुरूद्वह । क्षपयेयुर्महाबाहो न स्याम यदि संयुगे,“महाबाहु कुरुश्रेष्ठ) यदि युद्धस्थलमें हमलोग न रहें, तो पाण्डव भी आधे निमेषयमें ही कौरव-सेनाका संहार कर सकते हैं

ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ, മഹാബാഹോ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഞങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ, പാണ്ഡവരും അർദ്ധനിമിഷത്തിൽ തന്നെ കൗരവസേനയെ നശിപ്പിക്കുമായിരുന്നു.

Verse 6

युध्यतां पाण्डवान्‌ शक्‍्त्या तेषां चास्मान्‌ युयुत्सताम्‌ । तेजस्तेज: समासाद्य प्रशमं याति भारत

ഞങ്ങൾ യഥാശക്തി പാണ്ഡവരോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; അവരും ഞങ്ങളോടു യുദ്ധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ ഭാരതാ! ഇങ്ങനെ തേജസ് തേജസിനെ നേരിടുമ്പോൾ അതിന്റെ ഉഗ്രത ക്ഷയിച്ച് ശമനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 7

अशक्या तरसा जेतुं पाण्डवानामनीकिनी । जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु तद्धि सत्यं ब्रवीमि ते

പാണ്ഡുപുത്രർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം, വെറും ആവേശബലത്തോടെ പാണ്ഡവസേനയെ ജയിക്കുക അസാധ്യം—ഇതുതന്നെ ഞാൻ നിനക്കു സത്യമായി പറയുന്നു.

Verse 8

“राजन! मैं तुमसे सत्य कहता हूँ कि पाण्डवोंके जीते-जी उनकी सेनाको बलपूर्वक जीतना असम्भव है ।।

രാജാവേ! ഞാൻ നിനക്കു സത്യം പറയുന്നു—പാണ്ഡവർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം അവരുടെ സേനയെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ ജയിക്കുക അസാധ്യം. ഹേ ഭാരതാ! പാണ്ഡുനന്ദനർ സമർത്ഥരാണ്; തങ്ങളുടെ കാര്യമെന്ന നിലയിൽ തന്നെയാണ് അവർ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്; അപ്പോൾ അവർ നിന്റെ സൈന്യങ്ങളെ എന്തുകൊണ്ട് സംഹരിക്കാതിരിക്കും?

Verse 9

त्वं तु लुब्धतमो राजन्‌ निकृतिज्ञश्व कौरव । सर्वाभिशड्की मानी च ततो5स्मानभिशड्कसे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രാജാവേ, ഹേ കൗരവാ! നീ അത്യന്തം ലോഭിയും കപടവിദ്യയിൽ നിപുണനും എല്ലാരെയും സംശയിക്കുന്നവനും അഹങ്കാരിയും ആകുന്നു; അതിനാൽ ഞങ്ങളെയും നീ സംശയിക്കുന്നു.

Verse 10

“कौरवनरेश! तुम तो लोभी और छल-कपटकी विद्याको जाननेवाले हो। सबपर संदेह करनेवाले और अभिमानी हो; इसलिये हमलोगोंपर भी शंका करते हो ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ രാജാവേ, ഞാൻ നിന്നെ നീചനെന്നും നിന്ദ്യനെന്നും കരുതുന്നു—ഹൃദയത്തിൽ പാപിയും പ്രവൃത്തിയിൽ പാപിയും. ക്ഷുദ്രചിത്തവും ദുഷ്ടാഭിപ്രായവും കൊണ്ടു നീ ഞങ്ങളോടുമാത്രമല്ല, മറ്റുള്ളവരോടും സംശയം പുലർത്തുന്നു.

Verse 11

अहं तु यत्नमास्थाय त्वदर्थ त्यक्तजीवित: । एष गच्छामि संग्रामं त्वत्कृते कुरुनन्दन

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— എന്നാൽ ഞാൻ, നിനക്കായി ജീവൻ പോലും ഉപേക്ഷിച്ചതായി കരുതി, പരമശ്രമം ഏറ്റെടുത്തു, ഇപ്പോൾ നിന്റെ കാരണത്താൽ തന്നെ യുദ്ധത്തിലേക്ക് പോകുന്നു—ഹേ കുരുനന്ദനാ.

Verse 12

“कुरुनन्दन! मैं अभी तुम्हारे लिये जीवनका मोह छोड़कर पूरा प्रयत्न करके संग्रामभूमिमें जा रहा हूँ ।। योत्स्ये5हं शत्रुभि: सार्थ जेष्यामि च वरान्‌ वरान्‌ | पज्चालै: सह योत्स्यामि सोमकै: केकयैस्तथा

ഹേ കുരുനന്ദനാ! നിനക്കായി ജീവമോഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, പരമശ്രമം ചെയ്ത് ഞാൻ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്ക് പോകുന്നു. ശത്രുക്കളോടൊപ്പം ഞാൻ സമരം ചെയ്യും; ശ്രേഷ്ഠമായ ശ്രേഷ്ഠ വിജയങ്ങൾ നേടും. പാഞ്ചാലരോടും, സോമകരോടും, അതുപോലെ കേകയരോടും കൂടി ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യും.

Verse 13

अद्य मद्वाणनिर्दग्धा: पजचाला: सोमकास्तथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഇന്ന് പാഞ്ചാലരും, അതുപോലെ സോമകരും, എന്റെ അമ്പുകളാൽ ദഗ്ധരായി.

Verse 14

अद्य धर्मसुतो राजा दृष्टवा मम पराक्रमम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് എന്റെ പരാക്രമം കണ്ട ധർമ്മസുത രാജാവ് (യുധിഷ്ഠിരൻ)…

Verse 15

आगमिष्यति निर्वेदं धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മപുത്രനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ആഴമുള്ള നിർവേദത്തിലും പശ്ചാത്താപത്തിലും വീഴും.

Verse 16

ये मां युद्धेडभियोत्स्यन्ति तान्‌ हनिष्यामि भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ നേരിടാൻ വരുന്നവരെ ഞാൻ വധിക്കും.

Verse 17

एवमुक्त्वा महाबाहु: पुत्र दुर्योधनं तव

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, മഹാബാഹുവായ അശ്വത്ഥാമാ എല്ലാ ധനുർധരന്മാരെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തി, യുദ്ധത്തിനായി ശത്രുക്കളുടെ മുന്നിൽ ദൃഢമായി നിലകൊണ്ടു. ജീവികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ അശ്വത്ഥാമാ നിന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് പ്രിയമായതു ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 18

अभ्यवर्तत युद्धाय त्रासयन्‌ सर्वधन्विन: । चिकीर्षुस्तव पुत्राणां प्रियं प्राणभूतां वर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അശ്വത്ഥാമാ യുദ്ധത്തിനായി മുന്നേറി; എല്ലാ ധനുർധരന്മാരെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തി. ജീവികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും നിന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് പ്രാണംപോലെ പ്രിയനുമായ അവൻ, അവരുടെ പ്രിയം സാധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 19

ततो<ब्रवीत्‌ सकैकेयान्‌ पज्चालान्‌ गौतमीसुतः । प्रहरध्वमित: सर्वे मम गात्रे महारथा:

അപ്പോൾ ഗൗതമീപുത്രൻ കൈകേയരോടും പാഞ്ചാലരോടും പറഞ്ഞു— “മഹാരഥന്മാരേ, വരുവിൻ; എന്റെ ശരീരത്തിലേയ്ക്കുതന്നെ പ്രഹരിക്കുവിൻ.”

Verse 20

एवमुक्तास्तु ते सर्वे शस्त्रवृष्टीरपातयन्‌

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ അവർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് ആയുധവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 21

तान्‌ निहत्य शरान्द्रौणिदेश वीरानपोथयत्‌

അവരെ അമ്പുകളാൽ വധിച്ച ശേഷം ദ്രോണിപുത്രൻ ആ പ്രദേശത്തിലെ വീരന്മാരെയും തകർത്തുവീഴ്ത്തി.

Verse 22

ते हन्यमाना: समरे पठ्चाला: सोमकास्तथा

സമരത്തിൽ പാഞ്ചാലരും സോമകരും വധിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു.

Verse 23

परित्यज्य रणे दौ्णिं व्यद्रवन्त दिशो दश | समरांगणमें मारे जाते हुए पांचाल और सोमक द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको छोड़कर दसों दिशाओंमें भाग गये ।। तान्‌ दृष्टवा द्रवतः शूरान्‌ पज्चालान्‌ सहसोमकान्‌

യുദ്ധത്തിൽ ദ്രൗണിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് പാഞ്ചാലരും സോമകരും പത്ത് ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. സോമകരോടുകൂടിയ പാഞ്ചാലശൂരന്മാർ ഓടുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ…

Verse 24

धृष्टद्युम्नो महाराज द्रौणिमभ्यद्रवद्‌ रणे । महाराज! शूरवीर पांचालों और सोमकोंको भागते देख धूष्टद्युम्नने रणक्षेत्रमें अश्व॒त्थामापर धावा किया ।। ततः काञ्चनचित्राणां सजलाम्बुदनादिनाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മഹാരാജാവേ, യുദ്ധമദ്ധ്യേ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണപുത്രനായ അശ്വത്ഥാമാവിനെ നേരെ ആക്രമിച്ചു. വീരന്മാരായ പാഞ്ചാലരും സോമകരും പിന്മാറി ഓടുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ രണഭൂമിയിൽ അശ്വത്ഥാമാവിന്മേൽ വേഗത്തോടെ പാഞ്ഞുകയറി. അപ്പോൾ സ്വർണചിത്രിതമായ യുദ്ധസജ്ജീകരണങ്ങളുടെ തിളക്കത്തിനിടയിലും, ജലഭരിത മേഘഗർജ്ജനസദൃശമായ ഘോഷത്തിനിടയിലും…

Verse 25

वृतः शतेन शूराणां रथानामनिवर्तिनाम्‌ | पुत्र: पाउ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महारथ:

പാഞ്ചാലരാജന്റെ പുത്രനായ മഹാരഥി ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, പിന്മാറാത്ത നൂറു വീരരഥികളുടെ രഥങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു.

Verse 26

द्रोणिमित्यब्रवीद्‌ वाक्‍्य॑ दृष्टवा योधान्‌ निपातितान्‌ । तदनन्तर सुवर्णचित्रित, सजल जलधरके समान गम्भीर घोष करनेवाले तथा युद्धसे कभी पीठ न दिखानेवाले सौ रथों एवं शूरवीर रथियोंसे घिरे हुए पांचाल-राजकुमार महारथी धृष्टद्यम्नने अपने योद्धाओंको मारा गया देख द्रोणकुमार अश्वत्थामासे इस प्रकार कहा-- ।।

വീണുകിടക്കുന്ന യോദ്ധാക്കളെ കണ്ട ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണപുത്രനോട് പറഞ്ഞു— “ആചാര്യപുത്രാ, ദുർബുദ്ധിയേ! മറ്റുള്ളവരെ കൊന്നിട്ട് നിനക്കെന്തു പ്രയോജനം?”

Verse 27

समागच्छ मया सार्ध यदि शूरो5सि संयुगे | अहं त्वां निहनिष्यामि तिष्ठेदानीं ममाग्रत:

“നീ യുദ്ധത്തിൽ ശൂരനാണെങ്കിൽ എന്നോടൊപ്പം വന്ന് ഏറ്റുമുട്ടുക. ഇപ്പോൾ തന്നെ എന്റെ മുമ്പിൽ നില്ക്കുക; ഈ നിമിഷം തന്നെ ഞാൻ നിന്നെ വധിക്കും.”

Verse 28

ततस्तमाचार्यसुतं धृष्टद्युम्न: प्रतापवान्‌ । मर्मभिद्धि: शरैस्ती3क्ष्णर्णघान भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ ऐसा कहकर प्रतापी धृष्टद्युम्नने मर्मभेदी एवं पैने बाणोंद्वारा आचार्यपुत्रको घायल कर दिया

അതിനുശേഷം, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, പ്രതാപവാനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ആചാര്യപുത്രനെ മൂർച്ചയുള്ള മർമ്മഭേദക അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 29

ते तु पद्धक्तीकृता द्रौणिं शरा विविशुराशुगा: । रुक्मपुड्खा: प्रसन्नाग्रा: सर्वकायावदारणा:

ക്രമബദ്ധമായ നിരയിൽ വിട്ട ആ വേഗമേറിയ അമ്പുകൾ ഉടൻ തന്നെ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമന്റെ ശരീരത്തിൽ കുത്തിപ്പുകയറി. സ്വർണപ്പക്ഷങ്ങളോടും തീക്ഷ്ണവും ദൃഢവുമായ അഗ്രങ്ങളോടും കൂടിയ അവ അവന്റെ സർവ്വാംഗവും കീറിത്തുറന്നു.

Verse 30

सोडतिविद्धो भृशं क्रुद्ध: पदाक्रान्त इवोरग:

കുന്തംകൊണ്ട് കഠിനമായി കുത്തേറ്റപ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ജ്വലിച്ചു—കാലടിയിൽ ചവിട്ടപ്പെട്ട സർപ്പത്തെപ്പോലെ.

Verse 31

मानी द्रौणिरसम्भ्रानन्‍्तो बाणपाणिरभाषत । उन बाणोंसे अत्यन्त घायल होकर मानी द्रोणकुमार पैरोंसे कुचले गये सर्पके समान अत्यन्त कुपित हो उठा और हाथमें बाण लेकर संभ्रमरहित हो इस प्रकार बोला-- ।।

അത്യന്തം മുറിവേറ്റിട്ടും അഭിമാനിയായ ദ്രോണപുത്രൻ അശാന്തനാകാതെ, കൈയിൽ അമ്പുകൾ പിടിച്ച് പറഞ്ഞു—“ധൃഷ്ടദ്യുമ്നാ! സ്ഥിരനായി ഒരു നിമിഷം കാത്തുനിൽക്ക.”

Verse 32

द्रौणिरेवमथाभाष्य पार्षतं परवीरहा

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, പരവീരഹനായ ദ്രൗണി പാർഷതനെ (ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ) വീണ്ടും അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 33

स बाध्यमान: समरे द्रौणिना युद्धदुर्मद:

യുദ്ധമദത്തിൽ ഉന്മത്തനായ അവൻ, സമരത്തിൽ ദ്രൗണിയാൽ കഠിനമായി അമർത്തപ്പെടുകയായിരുന്നു.

Verse 34

न जानीषे प्रतिज्ञां मे विप्रोत्पत्ति तथैव च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നീ എന്റെ പ്രതിജ്ഞ അറിയുന്നില്ല; അതുപോലെ എന്റെ ബ്രാഹ്മണജന്മത്തിന്റെ സാഹചര്യവും അറിയുന്നില്ല।

Verse 35

ततस्त्वाहं न हन्म्यद्य द्रोणे जीवति संयुगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് ദ്രോണം യുദ്ധത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലുകയില്ല. എന്നാൽ നിന്നെ പ്രേതലോകത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുമെന്നത് എന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 36

इमां तु रजनी प्राप्तामप्रभातां सुदुर्मते । निहत्य पितरं तेडद्य ततस्त्वामपि संयुगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഈ രാത്രി വന്നിരിക്കുന്നു; പ്രഭാതം വരുംമുമ്പേ, ഹേ ദുർമതേ! ഇന്ന് നിന്റെ പിതാവിനെ വധിച്ച്, പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ നിന്നെയും പ്രഹരിക്കും।

Verse 37

यस्ते पार्थेषु विद्वेषो या भक्ति: कौरवेषु च

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൃഥാപുത്രന്മാരോടുള്ള നിന്റെ വൈരവും, കൗരവന്മാരോടുള്ള നിന്റെ ഭക്തിയും…

Verse 38

यो हि ब्राह्नमण्यमुस्तृज्य क्षत्रधर्मरतो द्विज:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഏതൊരു ദ്വിജൻ ബ്രാഹ്മണോചിതമായ ആചാരവും വൃത്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച് ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തിൽ ലീനനാകുന്നുവോ…

Verse 39

इत्युक्त: परुषं वाक्यं पार्षतेन द्विजोत्तम:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൃഷതീപുത്രൻ (ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ) പറഞ്ഞ കഠിനവാക്കുകളാൽ ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധിതനായ ആ ദ്വിജോത്തമൻ മൂർച്ചയുള്ള ശാസനം നേരിട്ടു.

Verse 40

निर्दहन्निव चक्षुर्भ्या पार्षत॑ सो5भ्यवैक्षत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കണ്ണുകളാൽ തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, പൃഷതീപുത്രൻ (ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ) അവനെ കഠിനമായി നോക്കി.

Verse 41

स च्छाद्यमान: समरे द्रौणिना राजसत्तम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ ആ രാജസത്തമൻ ദ്രോണപുത്രൻ (അശ്വത്ഥാമൻ) കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടുപോലെ അമർന്നു പോകുകയായിരുന്നു.

Verse 42

सर्वपाञ्चालसेनाभि: संवृतो रथसत्तम: | नाकम्पत महाबाहु: स्ववीर्य समुपाश्रित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സകല പാഞ്ചാലസേനകളും ചുറ്റിനിന്നിട്ടും ആ രഥസത്തമൻ മഹാബാഹു തന്റെ സ്വവീര്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് അല്പവും കുലുങ്ങിയില്ല.

Verse 43

सायकांश्चैव विविधाननश्वत्थाम्नि मुमोच ह । नृपश्रेष्ठ! समरांगणमें अश्व॒त्थामाके द्वारा आच्छादित होनेपर भी समस्त पांचाल- सेनाओंसे घिरे हुए महारथी महाबाहु धृष्टद्युम्म कम्पित नहीं हुए। उन्होंने अपने बलपराक्रमका आश्रय लेकर अभश्वत्थामापर नाना प्रकारके बाणोंका प्रहार किया ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അശ്വത്ഥാമനിലേക്കു നാനാവിധ അമ്പുകൾ വിട്ടു. പിന്നെ ആ രണ്ടു മഹാധനുർധരരും പ്രാണപണമായി യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം നേരെ നിന്നു.

Verse 44

निपीडयन्तौ बाणौचै: परस्परममर्षिणौ । उत्सृजन्तौ महेष्वासौ शरवृष्टी: समनन्‍्तत:ः

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു മഹാധനുർധരരും ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, പരസ്പരം അസഹിഷ്ണുക്കളായി, എല്ലാദിക്കുകളിലും നിന്നു തമ്മിൽ തമ്മിൽ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ഘനമായ ശരസമൂഹങ്ങളാൽ പരസ്പരം ഞെരിച്ച് പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പ്രാണങ്ങളെ പണമായി വെച്ച് അവർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 45

द्रौणिपार्षतयोर्युद्धें घोररूपं भयानकम्‌ | दृष्टवा सम्पूजयामासु: सिद्धचारणवातिका:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവും പൃഷതപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും തമ്മിലുള്ള ആ ഘോരവും ഭയാനകവുമായ യുദ്ധം കണ്ടു, സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും കാറ്റിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഖേചരഗണങ്ങളും ആ സമരവിക്രമത്തെ ധാരാളമായി പ്രശംസിച്ച് ആദരവോടെ വണങ്ങി.

Verse 46

शरौघै: पूरयन्तौ तावाकाशं च दिशस्तथा । अलक्ष्यौ समयुध्येतां महत्‌ कृत्वा शरैस्तम:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ഇരുവരും ശരസമൂഹങ്ങളാൽ ആകാശവും ദിക്കുകളും നിറച്ച്, ആ അമ്പുകളാൽ മഹത്തായ അന്ധകാരം സൃഷ്ടിച്ചു കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞു; മറഞ്ഞ നിലയിൽ തന്നെയായി അവർ യുദ്ധം തുടർന്നു.

Verse 47

नृत्यमानाविव रणे मण्डलीकृतकार्मुकौ । परस्परवधे यत्तौ सर्वभूतभयड्करौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ ധനുസ്സിനെ വൃത്താകാരമായി ചുറ്റിച്ചുകൊണ്ട് അവർ ഇരുവരും നൃത്തം ചെയ്യുന്നവരെപ്പോലെ തോന്നി. പരസ്പരവധത്തിനായി ഉത്സുകരായി, അവർ സർവ്വജീവികൾക്കും ഭയങ്കരരായി മാറി.

Verse 48

अयुध्येतां महाबाहू चित्र लघु च सुष्ठु च । सम्पूज्यमानौ समरे योधमुख्यै: सहस्रश:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു മഹാബാഹു വീരന്മാർ സമരാങ്കണത്തിൽ വിചിത്രമായ കൌശലങ്ങളോടെ, വേഗത്തോടെയും മനോഹരമായ രീതിയിലും യുദ്ധം ചെയ്തു. ആ പോരിൽ മുൻനിര യോദ്ധാക്കൾ ആയിരക്കണക്കിന് തവണ അവരെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ച് ആദരിച്ചു.

Verse 49

तौ प्रबुद्धौ रणे दृष्टवा वने वन्यौ गजाविव । उभयो: सेनयोर्हर्षस्तुमुल: समपद्यत,वनमें लड़नेवाले दो जंगली हाथियोंके समान उन दोनोंको युद्धमें जागरूक देखकर दोनों सेनाओमें तुमुल हर्षनाद छा गया

യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ ഇരുവരെയും പൂർണ്ണ ജാഗ്രതയോടെ കണ്ടപ്പോൾ—വനത്തിലെ രണ്ടു കാട്ടാനകളെപ്പോലെ—ഇരു സൈന്യങ്ങളിലും ഘോരമായ ഹർഷനാദവും ജയഘോഷവും ഉയർന്നു।

Verse 50

सिंहनादरवाश्नलासन्‌ दध्मु: शड्खांश्व सैनिका: । वादित्राण्य भ्यवाद्यन्त शतशो5थ सहस्रश:,सब ओर सिंहनाद होने लगा। सैनिक शंखध्वनि करने लगे तथा सैकड़ों एवं सहस्तरों प्रकारके रणवाद्य बजने लगे

എല്ലാ ദിക്കിലും സിംഹനാദം മുഴങ്ങി. സൈനികർ ശംഖുകൾ ഊതുകയും നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും യുദ്ധവാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങുകയും ചെയ്തു।

Verse 51

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे भीरूणां भयवर्धने । मुहूर्तमपि तद्‌ युद्धं समरूपं तदाभवत्‌

ഭീരുക്കളുടെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ തുമുല യുദ്ധത്തിൽ, ഒരു മുഹൂർത്തം പോലും പോരാട്ടം സമരൂപമായി—സമബലമായി—തോന്നി।

Verse 52

कायरोंका भय बढ़ानेवाले उस तुमुल संग्राममें दो घड़ीतक उन दोनोंका समान रूपसे युद्ध चलता रहा ।। ततो द्रौणि्महाराज पार्षतस्य महात्मन: । ध्वजं धनुस्तथा छत्रमुभौ च पार्ष्णिसारथी

അതിനുശേഷം, മഹാരാജാവേ, ദ്രോണിപുത്രൻ മഹാത്മാവായ പാർഷതന്റെ ധ്വജവും ധനുസ്സും ഛത്രവും വെട്ടിവീഴ്ത്തി; കൂടാതെ അവന്റെ രഥത്തിന്റെ ഇരുചക്രങ്ങളും സാരഥിയെയും വീഴ്ത്തി।

Verse 53

सूतमश्चांश्व चतुरो निहत्याभ्यद्रवद्‌ रणे । महाराज! तदनन्तर द्रोणकुमारने महामना धृष्टद्युम्नके ध्वज, धनुष, छत्र, दोनों पाश्वरक्षक, सारथि तथा चारों घोड़ोंको नष्ट करके उस युद्धमें बड़े वेगसे धावा किया ।।

സാരഥിയെയും നാലു കുതിരകളെയും വധിച്ച് അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വേഗത്തോടെ മുന്നേ പാഞ്ഞു; പിന്നെ ഉറപ്പുള്ള സന്ധികളുള്ള അമ്പുകളാൽ ആ പാഞ്ചാലന്മാരെയെല്ലാം ആക്രമിച്ചു।

Verse 54

व्यद्राववदमेयात्मा शतशो5थ सहस्रशः । अनन्त आत्मबलसे सम्पन्न अश्वत्थामाने झुकी हुई गाँठवाले सैकड़ों और सहस्रों बाणोंद्वारा उन समस्त पांचालोंको दूर भगा दिया ।। ५३ $ ।। ततस्तु विव्यथे सेना पाण्डवी भरतर्षभ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അളവറ്റ ആത്മബലവും അക്ഷയശക്തിയും ഉള്ള അശ്വത്ഥാമാവ് നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ആ പാഞ്ചാലരെ മുഴുവനും ചിതറിച്ച് ഓടിച്ചു. അപ്പോൾ, ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, പാണ്ഡവസേന നടുങ്ങി അത്യന്തം വ്യാകുലമായി.

Verse 55

शतेन च शतं हत्वा पठ्चालानां महारथ:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാരഥൻ നൂറ് അമ്പുകളാൽ നൂറ് പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കളെ വധിച്ച്, അവിടെ ഏറ്റവും കൂടുതലായി നിരന്നുനിന്ന പാഞ്ചാലരെയും നശിപ്പിച്ചു.

Verse 56

त्रिभिश्व निशितैर्बाणत्वा त्रीन्‌ वै महारथान्‌ । द्रौणिर्द्रपदपुत्रस्य फाल्गुनस्यथ च पश्यत:

മൂന്ന് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മൂന്ന് മഹാരഥന്മാരെ വധിച്ച്, ദ്രോണിപുത്രൻ ദ്രൗണി ദ്രുപദപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ഫാൽഗുനൻ അർജുനനും നോക്കിനിൽക്കേ അതു ചെയ്തു.

Verse 57

ते वध्यमाना: पञ्चाला: समरे सह सृञ्जयै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ സൃഞ്ജയരോടൊപ്പം ആ പാഞ്ചാലർ തുടർച്ചയായി വധിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു.

Verse 58

स जित्वा समरे शत्रून्‌ द्रोणपुत्रो महारथ:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സമരത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് ദ്രോണപുത്രനായ ആ മഹാരഥൻ മുൻനിരയിൽ പ്രബലമായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 59

स निहत्य बहुन्‌ शूरानश्वत्थामा व्यरोचत । युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावक:

അനവധി വീരന്മാരെ വധിച്ച ശേഷം അശ്വത്ഥാമ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അങ്ങനെ ദീപ്തനായി—യുഗാന്തത്തിൽ അഗ്നി സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും ഭസ്മമാക്കി ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 60

सम्पूज्यमानो युधि कौरवेयै- निर्जित्य संख्येडरिगणाम्‌ सहस्रश: । व्यरोचत द्रोणसुत: प्रतापवान्‌ यथा सुरेन्‍्द्रो<रिगणान्‌ निहत्य वै

യുദ്ധത്തിൽ കൗരവർ പൂജിക്കുകയും പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട്, ആയിരക്കണക്കിന് ശത്രുസമൂഹങ്ങളെ ജയിച്ച പ്രതാപവാനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമ അങ്ങനെ ദീപ്തനായി—ശത്രുഗണങ്ങളെ നിഹതനാക്കി ദേവേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രൻ ദീപ്തനാകുന്നതുപോലെ।

Verse 126

पाण्डवेयैश्न संग्रामे त्वत्प्रियार्थमरिंदम । शत्रुदमन! मैं शत्रुओंके साथ युद्ध करूँगा और उनके प्रधान-प्रधान वीरोंपर विजय पाऊँगा। संग्रामभूमिमें तुम्हारा प्रिय करनेके लिये मैं पांचालों

അരിന്ദമാ! നിനക്കു പ്രിയമായതു സാധിപ്പാൻ ഞാൻ ഈ സംഗ्रामത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്യും. ശത്രുദമനാ! ശത്രുക്കളോടു പോരാടി അവരുടെ അഗ്രഗണ്യ വീരന്മാരെയും ജയിക്കും; യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്നെ പ്രസന്നിപ്പാൻ പാഞ്ചാലർ, സോമകർ, കേകയർ, പാണ്ഡവർ എന്നിവരോടും ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യും।

Verse 136

सिंहेनेवार्दिता गावो विद्रविष्यन्ति सर्वश: । “आज पांचाल और सोमक योद्धा मेरे बाणोंसे दग्ध होकर सिंहसे पीड़ित हुई गौओंके समान सब ओर भाग जायँगे

ഇന്ന് പാഞ്ചാല-സോമക യോദ്ധാക്കൾ എന്റെ അമ്പുകളാൽ ദഗ്ധരായി, സിംഹം ഓടിച്ചിടുന്ന പശുക്കളെപ്പോലെ, എല്ലാദിക്കിലേക്കും ചിതറി ഓടിപ്പോകും।

Verse 146

अश्वत्थाममयं लोकं॑ मंस्यते सह सोमकै: । “आज सोमकोंसहित धर्मपुत्र राजा युधिष्छिर मेरा पराक्रम देखकर सम्पूर्ण जगत्‌को अश्वत्थामासे भरा हुआ मानेंगे

ഇന്ന് സോമകരോടുകൂടെ ധർമ്മപുത്രനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ എന്റെ പരാക്രമം കണ്ടിട്ട്, സർവ്വലോകവും അശ്വത്ഥാമകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നു കരുതും।

Verse 153

दृष्टवा विनिहतान्‌ संख्ये पज्चालान्‌ सोमकै: सह । “सोमकोंसहित पांचालोंको युद्धमें मारा गया देख आज धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरके मनमें बड़ा निर्वेद (खेद एवं वैराग्य) होगा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ സോമകരോടുകൂടെ പാഞ്ചാലർ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ടു, ധർമ്മപുത്രനായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ ഇന്ന് ഗാഢമായ നിർവേദവും വൈരാഗ്യവും കൊണ്ട് ആകുലനാകും।

Verse 159

इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें दुर्योधनका वचनविषयक एक सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തെ ഘടോത്കചവധപർവത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധപ്രസംഗത്തിൽ ദുര്യോധനവചനവിഷയകമായ നൂറ്റി അമ്പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 160

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे5श्वत्थामपराक्रमे षष्टयधिकशततमो< ध्याय:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തെ ഘടോത്കചവധപർവത്തിൽ, രാത്രിയുദ്ധാവസരത്തിൽ അശ്വത്ഥാമന്റെ പരാക്രമവിഷയകമായ നൂറ്റി അറുപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।

Verse 163

नहि ते वीर मोक्ष्यन्ते मदबाह्वन्तरमागता: । “भारत! जो लोग रणभूमिमें मेरे साथ युद्ध करेंगे, उन्हें मैं मार डालूँगा। वीर! मेरी भुजाओंके भीतर आकर शत्रुसैनिक जीवित नहीं छूट सकेंगे”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വീരാ! എന്റെ ഭുജബലത്തിന്റെ പരിധിയിൽ എത്തിയവർ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. रणഭൂമിയിൽ എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരെ ഞാൻ വീഴ്ത്തും; എന്റെ ശക്തിവൃത്തത്തിൽ കടന്ന ശത്രുസൈനികർ ജീവനോടെ പുറത്തുപോകുകയില്ല।

Verse 193

स्थिरीभूताश्न युद्ध्यध्वं दर्शयन्तो5स्त्रलाघवम्‌ । तदनन्तर गौतमीनन्दन अभश्वत्थामाने केकयोंसहित पांचालोंसे कहा--“महारथियो! अब सब लोग मिलकर मेरे शरीरपर प्रहार करो और अपनी अस्त्र-संचालनकी फुर्ती दिखाते हुए सुस्थिर होकर युद्ध करो”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“സ്ഥിരമായി നിന്നു യുദ്ധം ചെയ്‍വിൻ; അസ്ത്രപ്രയോഗത്തിലെ ചാപല്യം പ്രകടിപ്പിക്കുവിൻ।” തുടർന്ന് ഗൗതമീനന്ദനായ അശ്വത്ഥാമാവ് കേക്കയരോടുകൂടെ പാഞ്ചാലരോട് പറഞ്ഞു—“മഹാരഥന്മാരേ! നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു എന്റെ ശരീരത്തിലേയ്ക്ക് പ്രഹരിക്കുവിൻ; ആയുധപ്രയോഗത്തിന്റെ വേഗം കാണിച്ചുകൊണ്ട് ദൃഢമായി യുദ്ധം ചെയ്‍വിൻ।”

Verse 203

दौणिं प्रति महाराज जलं जलधरा इव । महाराज! अभ्र॒त्थामाके ऐसा कहनेपर वे सभी वीर उसके ऊपर उसी प्रकार अस्त्र- शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे, जैसे मेघ पर्वतपर पानी बरसाते हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുമാത്രത്തിൽ ആ എല്ലാ വീരന്മാരും അവന്റെ നേരെ തിരിഞ്ഞ്, ജലധരമേഘങ്ങൾ പർവതത്തിന്മേൽ മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ അവന്റെ മേൽ അസ്ത്രശസ്ത്രവർഷം ചൊരിഞ്ഞു।

Verse 213

प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां धृष्टद्युम्नस्य च प्रभो । प्रभो! द्रोणकुमारने उनके उन बाणोंको नष्ट करके उनमेंसे दस वीरोंको पाण्डवों और धृष्टद्युम्नके सामने ही मार गिराया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ പ്രമുഖരുടെ മുമ്പിലും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ സന്നിധിയിലും ദ്രോണപുത്രൻ ആ ബാണങ്ങളെ തകർത്തു; അവരുടെ ഇടയിൽ നിന്നു പത്തു വീരന്മാരെ വീഴ്ത്തി വധിച്ചു।

Verse 296

मध्वर्थिन इवोद्दामा भ्रमरा: पुष्पितं ट्रुमम्‌ । सुवर्णमय पंख और स्वच्छ धारवाले

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തേൻ തേടുന്ന ഉന്മത്ത ഭ്രമരങ്ങൾ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വൃക്ഷത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, സ്വർണ്ണപക്ഷങ്ങളോടും തെളിഞ്ഞ മൂർച്ചയോടും കൂടിയ, അതിവേഗവും ദേഹവിദാരണശേഷിയുമുള്ള ബാണങ്ങൾ നിരനിരയായി അശ്വത്ഥാമന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക് കുത്തിനുഴഞ്ഞു।

Verse 313

यावत्‌ त्वां निशितैर्बाणै: प्रेषयामि यमक्षयम्‌ । 'धृष्टद्युम्न! स्थिर होकर दो घड़ी और प्रतीक्षा कर लो” तबतक मैं तुम्हें अपने पैने बाणोंद्वारा यमलोक भेज देता हूँ!

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ധൃഷ്ടദ്യുമ്നാ! സ്ഥിരനായി നിൽക്കുക; ഇനിയും രണ്ടു ഘടിക കാത്തിരിക്ക. അതിനകം എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ നിന്നെ യമന്റെ അക്ഷയലോകത്തിലേക്ക് അയക്കും.”

Verse 323

छादयामास बाणौघचै: समन्ताल्लघुहस्तवत्‌ । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अश्वात्थामाने ऐसा कहकर शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले कुशल योद्धाकी भाँति अपने बलसमूहोंद्वारा धृष्टद्यममको सब ओरसे आच्छादित कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ശത്രുവീരന്മാരെ സംഹരിക്കാൻ തുനിഞ്ഞ അശ്വത്ഥാമൻ, ലഘുഹസ്തനായ നിപുണയോദ്ധാവിനെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ കൈ ചലിപ്പിച്ച്, ബാണങ്ങളുടെ ഘനവർഷംകൊണ്ട് ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ എല്ലാദിക്കിലും മൂടി।

Verse 333

द्रौ्णि पाउ्चालतनयो वाग्भिरातर्जयत्‌ तदा । समरांगणमें अश्व॒त्थामाद्वारा पीड़ित होनेपर रणदुर्मद पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नने उसे वाणीद्वारा डाँट बतायी और इस प्रकार कहा--

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാഞ്ചാലവംശത്തിലെ പുത്രൻ ദ്രോണപുത്രനെ തീക്ഷ്ണവാക്കുകളാൽ ശാസിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ അശ്വത്ഥാമൻ കഠിനമായി അമർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, രണോന്മത്തനായ പാഞ്ചാലരാജകുമാരൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അവനെ വാക്കുകളാൽ തന്നെ നിന്ദിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—

Verse 346

द्रोणं हत्वा किल मया हन्तव्यस्त्वं सुदुर्मते । “दुर्बृद्धि ब्राह्मण! क्‍या तू मेरी प्रतिज्ञा और उत्पत्तिका वृत्तान्त नहीं जानता? निश्चय ही, मुझे पहले द्रोणाचार्यका वध करके फिर तेरा विनाश करना है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ദ്രോണനെ വധിച്ച ശേഷം തന്നേ, ഹേ അതിദുർമതേ, നിന്നെയും ഞാൻ വധിക്കേണ്ടതാണ്. ‘ദുർബുദ്ധിയുള്ള ബ്രാഹ്മണാ! എന്റെ പ്രതിജ്ഞയും എന്റെ ജന്മവൃത്താന്തവും നീ അറിയുന്നില്ലയോ? നിശ്ചയം, ആദ്യം ദ്രോണാചാര്യനെ വധിച്ച്, പിന്നെ നിന്റെ വിനാശം സാധിക്കും.’”

Verse 363

नेष्यामि प्रेतलोकाय होतन्मे मनसि स्थितम्‌ । “इसीलिये द्रोणके जीते-जी अभी युद्धस्थलमें तेरा वध नहीं कर रहा हूँ। दुर्मते! इसी रातमें प्रभात होनेसे पहले आज तेरे पिताका वध करके फिर तुझे भी युद्धस्थलमें प्रेतलोकको भेज दूँगा। यही मेरे मनका निश्चित विचार है

“ഞാൻ നിന്നെ പ്രേതലോകത്തിലേക്ക് അയക്കും—അതാണെന്റെ മനസ്സിൽ ഉറച്ചത്. അതുകൊണ്ട് ദ്രോണൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ ഇന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്നെ വധിക്കുന്നില്ല, ദുർമതേ. ഈ രാത്രിയിലേ, പ്രഭാതത്തിനു മുമ്പെ, നിന്റെ പിതാവിനെ വധിച്ച് പിന്നെ നിന്നെയും സമരഭൂമിയിൽ പ്രേതലോകത്തിലേക്ക് അയക്കും—ഇതാണെന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം.”

Verse 373

तां दर्शय स्थिरो भूत्वा न मे जीवन विमोक्ष्यसे । “दुन्तीके पुत्रोंके प्रति जो तेरा द्वेषभाव और कौरवोंके प्रति जो भक्तिभाव है, उसे स्थिर होकर दिखा। तू जीते-जी मेरे हाथसे छुटकारा नहीं पा सकेगा

“സ്ഥിരമായി നിന്നുകൊണ്ട് അത് കാണിക്ക—നീ ജീവിച്ചിരിക്കെ എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. പാണ്ഡുപുത്രന്മാരോടുള്ള നിന്റെ ദ്വേഷവും കൗരവന്മാരോടുള്ള നിന്റെ അനുരാഗവും—അത് അചഞ്ചലമായി പ്രകടിപ്പിക്ക; നീ ജീവിച്ചിരിക്കെ എന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് മോചിതനാകില്ല.”

Verse 383

स वध्य: सर्वलोकस्य यथा त्वं पुरुषाधम: । 'जो ब्राह्मण ब्राह्मणत्वका परित्याग करके क्षत्रियधर्ममें तत्पर हो, जैसा कि मनुष्योंमें अधम तू है, वह सब लोगोंके लिये वध्य है”

“അവൻ സർവ്വലോകത്തിനും വധ്യൻ—നീ പുരുഷാധമനായതുപോലെ. ബ്രാഹ്മണത്വം ഉപേക്ഷിച്ച് ക്ഷാത്രധർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ, ലോകമൊട്ടാകെ വധയോഗ്യനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു—നീ നരാധമനായതുപോലെ.”

Verse 393

क्रोधमाहारयत्‌ तीव्र तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌ । द्रपदकुमारके इस प्रकार कठोर वचन कहनेपर द्विजश्रेष्ठ अश्वत्थामाको बड़ा क्रोध हुआ और उसने कहा--'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह”

ദ്രുപദകുമാരന്റെ കഠിനവചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ തീക്ഷ്ണക്രോധത്തിൽ ആകുലനായി. അവൻ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു— “നിൽക്കു, നിൽക്കു!”

Verse 403

छादयामास च शरैर्नि:श्वसन्‌ पन्नगो यथा । उसने धृष्टद्युम्मकी ओर इस प्रकार देखा मानो अपने नेत्रोंके तेजसे उन्हें दग्ध कर डालेगा। साथ ही सर्पकी भाँति फुफकारते हुए अभश्वत्थामाने उन्हें अपने बाणोंद्वारा ढक दिया

അവൻ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ഫൂത്കരിച്ച്, കഠിനമായി ശ്വസിച്ച്, ശരവൃഷ്ടിയാൽ ശത്രുവിനെ മൂടി. ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ അവൻ അങ്ങനെ നോക്കി—നേത്രതേജംകൊണ്ട് തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുമെന്നപോലെ; പിന്നെ അമ്പുകളാൽ അവനെ ആച്ഛാദിച്ചു.

Verse 483

ननाद सुमहानादं तपान्ते जलदो यथा । इस प्रकार रणभूमिमें शत्रुओंको जीतकर महारथी द्रोणपुत्र वर्षाकालके मेघके समान जोर-जोरसे गर्जना करने लगा

ഇങ്ങനെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച മഹാരഥനായ ദ്രോണപുത്രൻ, ഉഷ്ണകാലാന്ത്യത്തിലെ മഴമേഘംപോലെ മഹാനാദത്തോടെ ഗർജിച്ചു.

Verse 543

दृष्टवा द्रौणेमहत्‌ कर्म वासवस्येव संयुगे । भरतमश्रेष्ठ! युद्धस्थलमें इन्द्रके समान अश्वत्थामाके उस महान्‌ कर्मको देखकर पाण्डव- सेना व्यथित हो उठी

ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ)പോലെ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമൻ ചെയ്ത ആ മഹത്തായ കർമ്മം കണ്ടപ്പോൾ പാണ്ഡവസേന വിറച്ചു കലങ്ങി.

Verse 563

नाशयामास पज्चालान भूयिष्ठं ये व्यवस्थिता: । महारथी द्रोणकुमारने पहले सौ बाणोंसे सौ पांचाल योद्धाओंका वध करके फिर तीन पैने बाणोंद्वारा उनके तीन महारथियोंकों भी मार गिराया और धूृष्टद्युम्न तथा अर्जुनके देखते-देखते वहाँ जो बहुसंख्यक पांचाल योद्धा खड़े थे

മഹാരഥിയായ ദ്രോണകുമാരൻ ഘനമായി നിരന്നുനിന്ന പാഞ്ചാലരെ കഠിനമായി നശിപ്പിച്ചു. ആദ്യം നൂറു അമ്പുകളാൽ നൂറു പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കളെ വധിച്ചു; പിന്നെ മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവരുടെ മൂന്നു മഹാരഥന്മാരെയും നിലംപതിപ്പിച്ചു. ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും അർജുനനും നോക്കിനിൽക്കേ അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്ന അനേകം പാഞ്ചാലരെ അവൻ മുഴുവനായി സംഹരിച്ചു.

Verse 573

अगच्छन्‌ द्रौणिमुस्तृज्य विप्रकीर्णरथध्वजा: । समरभूमिमें मारे जाते हुए पांचाल और सूंजय सैनिक अअश्वत्थामाको छोड़कर चल दिये, उनके रथ और ध्वजा नष्ट-भ्रष्ट होकर बिखर गये थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണപുത്രനെ അവിടെ വിട്ടിട്ട്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ വെട്ടേറ്റ് വീഴുന്ന പാഞ്ചാല-സൃഞ്ജയ സൈന്യം പിൻവാങ്ങി പിരിഞ്ഞുപോയി. അവരുടെ രഥങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും തകർന്നു ചിതറിപ്പോയിരുന്നു; വ്യൂഹം ശിഥിലമായി ധൈര്യം ക്ഷയിച്ചു.