Adhyaya 16
Adhyāya 16: Saṃśaptaka-vrata and the Diversion of Arjuna (द्रोणपर्व, अध्याय १६)
Upa-parva: Saṃśaptaka-vrata and Droṇa’s Plan to Seize Yudhiṣṭhira (Context Unit for Adhyāya 16)
Saṃjaya reports that the forces return to camp and take positions in ordered divisions. Droṇa, dissatisfied, addresses Duryodhana, reiterating Arjuna’s battlefield dominance and proposing a method: have someone draw Arjuna away to another sector; in the resulting gap, Droṇa will break the Pāṇḍava array and seize Yudhiṣṭhira even before Dhṛṣṭadyumna can prevent it. The Trigarta king Suśarmā, with his brothers, recalls past humiliations at Arjuna’s hands and volunteers to confront him, vowing that the day will belong either to the Trigartas or to a world without Arjuna. A broader coalition joins, and the saṃśapta-vrata is formalized through ritual actions—offerings, donations, and a public oath with severe self-imprecations should they retreat without killing Arjuna. Challenged, Arjuna informs Yudhiṣṭhira that he is vow-bound not to refuse repeated summons; he requests leave to engage Suśarmā and promises decisive action. Yudhiṣṭhira, aware of Droṇa’s intention, instructs Arjuna to act so that Droṇa’s plan fails. Arjuna departs toward the Trigartas, and the Kaurava host is invigorated, moving aggressively toward the restraint of Yudhiṣṭhira as the armies collide again with great force.
Chapter Arc: धूल, शंख और रणघोष के बीच वृषसेन का उग्र पराक्रम फूट पड़ता है—उसके बाण ऐसे छूटते हैं मानो दिशाएँ ही शरमय हो उठीं। → वृषसेन के सहस्रों दीप्त बाण हाथी-घोड़े-रथ-नरों को भेदते हुए चारों ओर फैलते हैं; रणभूमि पर दृश्यता मिटती जाती है—दिशाएँ, आकाश, पृथ्वी सब ‘बाणभूत’ से लगते हैं। इसी उथल-पुथल में द्रोण का प्रचण्ड अभियान पाण्डव-पक्ष के अनेक वीरों को काटता चलता है, और कौरव सेना में आशा का संचार होता है कि द्रोण अभी निर्णायक प्रहार करेगा। → रण ‘विशसने नदी’ बन जाती है—रथ-भँवर, रक्त-जल, अस्थि-ढेर और प्रेत-तटों वाली भयावह धारा; उसी उन्माद में कुमार (अर्जुन) क्रुद्ध होकर सिंहनाद करता हुआ द्रोण के वक्ष पर बाण मारता है, और पलटवारों की आँधी में युद्ध का पलड़ा डगमगाता है। → अर्जुन-केशव शत्रुओं को दबाकर सेना के पीछे लौटते हैं; पाण्डव, सात्यकि और पांचाल वीर हर्ष में सूर्य-स्तुति-सी प्रशंसा करते हुए विजय-भाव से शिविर की ओर बढ़ते हैं। → धृतराष्ट्र-पक्ष में यह विश्वास उभरता है कि ‘इसी मुहूर्त’ द्रोण युधिष्ठिर को हर्षित करने (अर्थात् उसे लक्ष्य बनाकर निर्णायक स्थिति बनाने) रण में अवश्य पहुँचेगा—अगला प्रहार किस पर गिरेगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपन-माज बछ। जि घोडशो< ध्याय: वृषसेनका पराक्रम
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! നിങ്ങളുടെ മഹാസൈന്യം ചിതറിപ്പോയതു കണ്ടു, വീര്യവാൻ വൃഷസേനൻ ഒറ്റയ്ക്കായി തന്റെ അസ്ത്രമായാ-കൗശലത്താൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അതിനെ താങ്ങിനിർത്തി, പലയോട്ടം തടഞ്ഞു।
Verse 2
शरा दश दिशो मुक्ता वृषसेनेन संयुगे | विचेरुस्ते विनिर्भिद्य नरवाजिरथद्विपान्,उस युद्धस्थलमें वृषसेनके छोड़े हुए बाण हाथी, घोड़े, रथ और मनुष्योंको विदीर्ण करते हुए दसों दिशाओंमें विचरने लगे
ആ യുദ്ധത്തിൽ വൃഷസേനൻ വിട്ട അമ്പുകൾ പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും പടർന്നു, മനുഷ്യരെയും കുതിരകളെയും രഥങ്ങളെയും ആനകളെയും തുളച്ചുകീറി പാഞ്ഞു നടന്നു।
Verse 3
तस्य दीप्ता महाबाणा विनिश्चेरु: सहसत्रश: । भानोरिव महाराज धर्मकाले मरीचय:
മഹാരാജാവേ! അവന്റെ വില്ലിൽ നിന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് ജ്വലിക്കുന്ന മഹാബാണങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു; നിശ്ചിത സമയത്ത് സൂര്യകിരണങ്ങൾ എല്ലാടവും പരക്കുന്നതുപോലെ അവയും ദിക്കെല്ലാം വ്യാപിച്ചു।
Verse 4
तेनारदिता महाराज रथिन: सादिनस्तथा । निपेतुरुरव्या सहसा वातभग्ना इव द्रुमा:
മഹാരാജാ! വൃഷസേനന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ പീഡിതരായ രഥികളും അശ്വാരോഹികളും പെട്ടെന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു—പ്രചണ്ഡ കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞുവീഴുന്ന വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ.
Verse 5
हयौघांश्र॒ रथौघांक्ष॒ गजौघांश्व॒ महारथ: । अपातयद्ू रणे राजन् शतशोडथ सहस्रश:,नरेश्वर! उस महारथी वीरने रणभूमिमें घोड़ों, रथों और हाथियोंके सैकड़ों-हजारों समूहोंको मार गिराया
നരേശ്വരാ! ആ മഹാരഥൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളും രഥക്കൂട്ടങ്ങളും ഗജക്കൂട്ടങ്ങളും നൂറുകളായും പിന്നെ ആയിരങ്ങളായും വീഴ്ത്തി.
Verse 6
दृष्टवा तमेक॑ समरे विचरन्तमभीतवत् | सहिता: सर्वराजान: परिवद्रु: समन््तत:,उसे अकेले ही समरभूमिमें निर्भय विचरते देख सब राजाओंने एक साथ आकर सब ओरसे घेर लिया
അവൻ ഒറ്റയ്ക്കായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭയമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നതു കണ്ടു, എല്ലാ രാജാക്കളും ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് എല്ലാ വശത്തുനിന്നും അവനെ വളഞ്ഞു.
Verse 7
नाकुलिस्तु शतानीको वृषसेनं समभ्ययात् | विव्याध चैनं दशभिनरिचैर्मर्म भेदिभि:,इसी समय नकुलके पुत्र शतानीकने वृषसेनपर आक्रमण किया और दस मर्मभेदी नाराचोंद्वारा उसे बींध डाला
അപ്പോൾ നകുലപുത്രൻ ശതാനീകൻ വൃഷസേനനെ നേരെ ആക്രമിച്ചു; മർമ്മഭേദിയായ പത്ത് നാരാച അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തിത്തുളച്ചു.
Verse 8
तस्य कर्णात्मजश्चापं छित्त्वा केतुमपातयत् । त॑ भ्रातरं परीप्सन्तो द्रौपदेया: समभ्ययु:
അപ്പോൾ കർണപുത്രൻ അവന്റെ വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; പതാകയും വീഴ്ത്തി. അത് കണ്ടു സഹോദരനെ രക്ഷിക്കാനായി ദ്രൗപദേയർ അവിടെത്തേക്ക് പാഞ്ഞെത്തി.
Verse 9
कर्णात्मजं शरख्रातैरदृश्यं चक्कुरञज्जसा । तान् नदन्तो<भ्यधावन्त द्रोणपुत्रमुखा रथा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അമ്പുകളുടെ ഘനവൃഷ്ടിയാൽ അവർ കർണപുത്രൻ വൃഷസേനനെ ക്ഷണത്തിൽ ആচ্ছാദിച്ചു; അവൻ ദൃശ്യമല്ലാത്തവനായി തോന്നി. അത് കണ്ടപ്പോൾ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മഹാരഥന്മാർ സിംഹനാദം മുഴക്കി അവരുടെമേൽ പാഞ്ഞുകയറി; മേഘങ്ങൾ പർവതങ്ങളിൽ ജലധാരകൾ ചൊരിയുന്നതുപോലെ, നാനാവിധ ശരവൃഷ്ടിയാൽ അവർ ഉടൻ തന്നെ ദ്രൗപദീപുത്രന്മാരെ മൂടിത്തുടങ്ങി।
Verse 10
छादयन्तो महाराज द्रौपदेयान् महारथान् । शरैर्नानाविधैस्तूर्ण पर्वताउजलदा इव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, നാനാവിധ ശരങ്ങളാൽ അവർ ദ്രൗപദേയ മഹാരഥന്മാരെ വേഗത്തിൽ ആച്ചാദിച്ചു; മേഘങ്ങൾ പർവതങ്ങളെ മൂടുന്നതുപോലെ।
Verse 11
तान् पाण्डवा: प्रत्यगृह्लंस्त्वरिता: पुत्रगृद्धिन: । पज्चाला: केकया मत्स्या: सृज्जयाश्रोद्यतायुआ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുത്രന്മാരുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കുവാൻ ആകുലരായ പാണ്ഡവർ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് വന്ന് ആ കൗരവ മഹാരഥന്മാരെ തടഞ്ഞു. പാണ്ഡവരോടൊപ്പം പാഞ്ചാലർ, കേകയർ, മത്സ്യർ, സൃഞ്ജയദേശീയ യോദ്ധാക്കളും ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തി സന്നദ്ധരായി നിന്നു।
Verse 12
तद् युद्धमभवद् घोरं सुमहल्लोमहर्षणम् । त्वदीयै: पाण्डुपुत्राणां देवानामिव दानवै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിനും പാണ്ഡുപുത്രന്മാർക്കും ഇടയിൽ അത്യന്തം ഭീകരവും മഹത്തുമായും രോമാഞ്ചം ഉണർത്തുന്നതുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—ദേവന്മാർ ദാനവന്മാരോടു ഏറ്റുമുട്ടുന്നതുപോലെ।
Verse 13
एवं युयुधिरे वीरा: संरब्धा: कुरुपाण्डवा: । परस्परमुदी क्षन्त: परस्परकृतागस:,इस प्रकार एक-दूसरेके अपराध करनेवाले कौरव-पाण्डववीर परस्पर क्रोधपूर्ण दृष्टिसे देखते हुए युद्ध करने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ കൗരവ-പാണ്ഡവ വീരന്മാർ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് യുദ്ധം തുടർന്നു; പരസ്പരം കുറ്റക്കാരെന്നു കരുതി, രോഷഭരിതമായ ദൃഷ്ടികളാൽ ഒരുമേൽ ഒരുമൊഴിഞ്ഞു നോക്കി നിന്നു।
Verse 14
तेषां ददृशिरे कोपाद् वपूंष्यमिततेजसाम् | युयुत्सूनामिवाकाशे पतत्त्रिवरभोगिनाम्
കോപംകൊണ്ട് ഉന്മത്തരായ ആ അപാരതേജസ്സുള്ള രാജാക്കന്മാരുടെ ദേഹങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ യുദ്ധേച്ഛയോടെ ഒന്നിച്ചുകൂടിയ ഗരുഡന്മാരെയും മഹാസർപ്പങ്ങളെയും പോലെ ദൃശ്യമായി।
Verse 15
भीमकर्णकृपद्रोणद्रौणिपार्षतसात्यकै: । बभासे स रणोद्ेश: कालसूर्य इवोदित:
ഭീമൻ, കർണൻ, കൃപൻ, ദ്രോണൻ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്, പാർഷതൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, സാത്യകി മുതലായ വീരന്മാർ നിറഞ്ഞതോടെ ആ യുദ്ധഭാഗം ഭീതിജനകമായ ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങി—പ്രളയകാല സൂര്യൻ അവിടെ ഉദിച്ചുവെന്നപോലെ।
Verse 16
तदा<<सीत् तुमुल॑ युद्ध निध्नतामितरेतरम् । महाबलानां बलिभिरर्दानवानां यथा सुरै:
അപ്പോൾ പരസ്പരം അടിച്ചുവീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന ആ മഹാബലവാന്മാരുടെ ഇടയിൽ തുമുലമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—പുരാതനകാലത്ത് ദേവന്മാരോടൊപ്പം ബലവാന്മാരായ ദാനവന്മാർ ഏറ്റുമുട്ടിയതുപോലെ।
Verse 17
ततो युधिष्ठटिरानीकमुद्धतार्णवनि:स्वनम् । त्वदीयमवधीत् सैन्यं सम्प्रद्रतमहारथम्
അതിനുശേഷം ഉന്മത്ത തരംഗങ്ങളുള്ള മഹാസമുദ്രംപോലെ ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് യുധിഷ്ഠിരന്റെ സൈന്യം നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ സംഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി; അതിനാൽ കൗരവരുടെ മഹാരഥന്മാർ അക്രമമായി പാഞ്ഞോടി.
Verse 18
तत् प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा शत्रुभिर्भुशमर्दितम् । अलं द्रुतेन वः शूरा इति दोणो5भ्यभाषत
ശത്രുക്കൾ കഠിനമായി ചവിട്ടിമെതിച്ച് തകർന്ന നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഓടുന്നതു കണ്ട ദ്രോണൻ പറഞ്ഞു—“ശൂരന്മാരേ, ഓടിപ്പോകൽ മതി; പലയിടലിൽ ലാഭമില്ല।”
Verse 19
(भारद्वाजममर्षश्न विक्रमश्न समाविशत् । समुद्धृत्य निषड्भाच्च धनुर्ज्यामवमृज्य च ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ചുവന്ന കുതിരകൾ വലിക്കുന്ന രഥത്തിൽ ക്രോധിതനായ ദ്രോണാചാര്യൻ, നാലുദന്തമുള്ള ഗജരാജനെപ്പോലെ പാണ്ഡവസൈന്യവ്യൂഹത്തിൽ കയറി നേരെ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 20
तमाविध्यच्छितैर्बाणै: कड़कपन्रैर्युधिष्िर: । तस्य द्रोणो धनुश्कछित्त्वा तं द्रुतं समुपाद्रवत्
യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ കഴുകിന്റെ ചിറകുപോലെയുള്ള തൂവലുകളുള്ള മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ കുത്തിവെച്ചു. അപ്പോൾ ദ്രോൺ അവന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ച് വേഗത്തിൽ അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 21
चक्ररक्ष: कुमारस्तु पठचालानां यशस्कर: । दधार द्रोणमायान्तं वेलेव सरितां प्रतिम
അപ്പോൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ രഥചക്രത്തിന്റെ രക്ഷകനായും പാഞ്ചാലരുടെ യശസ്സുയർത്തുന്നവനുമായ ആ യുവയോദ്ധാവ്, മുന്നേറിവരുന്ന ദ്രോണാചാര്യനെ തീരം ജലപ്രവാഹത്തെ തടയുന്നതുപോലെ തടഞ്ഞുനിർത്തി।
Verse 22
द्रोणं निवारितं दृष्टवा कुमारेण द्विजर्षभम् | सिंहनादरवो हयासीत् साधु साध्विति भाषितम्
കുമാരൻ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണാചാര്യനെ തടഞ്ഞുനിർത്തിയത് കണ്ടപ്പോൾ പാണ്ഡവസൈന്യത്തിൽ ഉച്ചത്തിലുള്ള സിംഹനാദം ഉയർന്നു; എല്ലാവരും “സാധു! സാധു!” എന്നു വിളിച്ചു।
Verse 23
कुमारस्तु ततो द्रोणं सायकेन महाहवे । विव्याधोरसि संक्रुद्ध: सिंहवच्च नदन् मुहुः,कुमारने उस महायुद्धमें कुपित हो बारंबार सिंहनाद करते हुए एक बाएणएद्धारा द्रोणाचार्यकी छातीमें चोट पहुँचायी
പിന്നെ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ക്രോധം കത്തിയ കുമാരൻ സിംഹംപോലെ ആവർത്തിച്ചു ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് ദ്രോണാചാര്യന്റെ നെഞ്ചിൽ കുത്തിവെച്ചു।
Verse 24
संवार्य च रणे द्रोणं कुमारस्तु महाबल: । शरैरनेकसाहसै: कृतहस्तो जितश्रम:
യുദ്ധമദ്ധ്യേ ആ മഹാബലനായ യുവയോദ്ധാവ് അനേകം സഹസ്രം അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. ആയുധപ്രയോഗകലയിൽ അവന്റെ കൈകൾ പക്വമായിരുന്നു; ക്ഷീണം ജയിച്ച സഹനശക്തിയാൽ തളർച്ച അവനെ കീഴടക്കിയില്ല।
Verse 25
त॑ शूरमार्यव्रतिनं मन्त्रास्त्रेषु कृतश्रमम् चक्ररक्षं परामृद्नात् कुमारं द्विजपुड़व:
അപ്പോൾ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണാചാര്യൻ, ശൂരനും ആര്യവ്രതനിഷ്ഠനും മന്ത്രാസ്ത്രവിദ്യയിൽ കഠിനപരിശ്രമം ചെയ്ത് സിദ്ധനായ, രഥചക്രരക്ഷകനായ ആ യുവയോദ്ധാവിനെ കീഴടക്കി।
Verse 26
स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वाः प्रविचरन् दिश: । तव सैन्यस्य गोप्ता5डसीद् भारद्वाजो द्विजर्षभ:
സൈന്യങ്ങളുടെ നടുവിലേക്ക് കടന്നുകയറി അദ്ദേഹം എല്ലാ ദിക്കുകളിലുമായി സഞ്ചരിച്ചു. രാജാവേ! ഭാരദ്വാജനന്ദനനായ ദ്വിജർഷഭൻ ദ്രോണാചാര്യനായിരുന്നു നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്റെ രക്ഷകൻ।
Verse 27
शिखण्डिनं द्वादशभिवविंशत्या चोत्तमौजसम् । नकुल॑ पज्चभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभि:
അവൻ ശിഖണ്ഡിയെ പന്ത്രണ്ടു അമ്പുകളാൽ, ഉത്തമൗജസിനെ ഇരുപതു അമ്പുകളാൽ, നകുലനെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ, സഹദേവനെ ഏഴു അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി.
Verse 28
युधिष्ठिरं द्वादशभिद्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि: | सात्यकिं पज्चभिर्विद्ध्वा मत्स्यं च दशभि: शरै:
അവൻ യുധിഷ്ഠിരനെ പന്ത്രണ്ടു അമ്പുകളാൽ, ദ്രൗപദേയരെ ഓരോരുത്തരെയും മൂന്നു അമ്പുകളാൽ, സാത്യകിയെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ, മത്സ്യരാജൻ വിരാടനെ പത്തു അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി।
Verse 29
व्यक्षोभयद् रणे योधान् यथा मुख्यमभिद्रवन् । अभ्यवर्तत सम्प्रेप्सु: कुन्तीपुत्रं युधिछ्ठिरम्
യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രധാന പ്രധാന യോദ്ധാക്കളെ ലക്ഷ്യമാക്കി പാഞ്ഞുകയറി അവരെല്ലാം കലക്കത്തിലാക്കി; കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനെ പിടിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവൻ വേഗത്തിൽ അവന്റെ മേൽ ആക്രമിച്ചു।
Verse 30
युगन्धरस्ततो राजन् भारद्वाजं महारथम् | वारयामास संक्रुद्धं वातोद्धतमिवार्णवम्
രാജാവേ! അപ്പോൾ യುಗന്ധരൻ എന്ന രാജാവ്, കോപത്തിൽ ജ്വലിച്ച മഹാരഥൻ ഭാരദ്വാജപുത്രൻ ദ്രോണാചാര്യനെ തടഞ്ഞു—കാറ്റിന്റെ കുത്തുകളാൽ കലങ്ങിയ സമുദ്രംപോലെ അവൻ ഉഗ്രനായിരുന്നു।
Verse 31
युधिष्ठिरं स विद्ध्वा तु शरै: संनतपर्वभि: । युगन्धरं तु भल्लेन रथनीडादपातयत्
വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള ശരങ്ങളാൽ യുധിഷ്ഠിരനെ വേദനിപ്പിച്ച് ദ്രോണാചാര്യൻ, പിന്നെ ‘ഭല്ല’ അമ്പുകൊണ്ട് യುಗന്ധരനെ രഥാസനത്തിൽ നിന്ന് താഴെ വീഴ്ത്തി।
Verse 32
ततो विराटद्रुपदौ केकया: सात्यकि: शिबि: । व्याप्रदत्तश्न पाज्चाल्य: सिंहसेनश्न वीर्यवान्
ഇത് കണ്ട വിരാടനും ദ്രുപദനും, കേകയന്മാർ, സാത്യകി, ശിബി, പാഞ്ചാലനായ വ്യാപ്രദത്തൻ, വീര്യവാൻ സിംഹസേനൻ—ഇവരും മറ്റു പല രാജാക്കന്മാരും—രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനെ രക്ഷിക്കാനായി അനവധി അമ്പുകൾ വർഷിപ്പിച്ച് ദ്രോണാചാര്യന്റെ വഴി തടഞ്ഞുനിന്നു।
Verse 33
एते चान्ये च बहव: परीप्सन्तो युधिष्ठिरम् । आवव्र॒स्तस्य पन्थानं किरन्त: सायकान् बहून्
യുധിഷ്ഠിരനെ രക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഇവരും മറ്റു പലരും ആ വഴിയെ വളഞ്ഞുനിന്ന് അനവധി അമ്പുകൾ വർഷിപ്പിച്ചു।
Verse 34
व्याप्रदत्तस्तु पाउ्चाल्यो द्रोणं विव्याध मार्गणै: । पज्चाशता शितै राजंस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലനായ വ്യാപ്രദത്തൻ ദ്രോണനെ അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി. രാജാവേ, അമ്പതു മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭേദിക്കപ്പെട്ടതോടെ ജനങ്ങൾ ഉച്ചത്തിൽ ഹർഷഘോഷം മുഴക്കി.
Verse 35
त्वरितं सिंहसेनस्तु द्रोणं विदूध्वा महारथम् | प्राहसत् सहसा हृष्टसत्रासयन् वै महारथान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹർഷോന്മാദത്തോടെ സിംഹസേനൻ വേഗത്തിൽ മഹാരഥനായ ദ്രോണനെ വേദനിപ്പിച്ചു; മറ്റു മഹാരഥന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ ഭയം വിതച്ച് പെട്ടെന്ന് ഉച്ചത്തിൽ അട്ടഹാസം മുഴക്കി.
Verse 36
ततो विस्फार्य नयने धनुज्यामवमृज्य च | तलशब्दं महत् कृत्वा द्रोणस्तं समुपाद्रवत्,तब द्रोणाचार्यने आँखें फाड़-फाड़कर देखते हुए धनुषकी डोरी साफ कर महान् टंकारघोष करके सिंहसेनपर आक्रमण किया
അപ്പോൾ ദ്രോണൻ കണ്ണുകൾ വിസ്താരപ്പെടുത്തി, ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാ തുടച്ച് സജ്ജമാക്കി; മഹത്തായ ടങ്കാരഘോഷം മുഴക്കി അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 37
ततस्तु सिंहसेनस्य शिर: कायात् सकुण्डलम् | व्याप्रदत्तस्य चाक्रम्य भल्लाभ्यामाहरद् बली
പിന്നീട് ബലവാനായ ദ്രോണൻ ആക്രമണം തുടർന്നു; ‘ഭല്ല’ എന്ന രണ്ടു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് സിംഹസേനന്റെയും വ്യാപ്രദത്തന്റെയും കുണ്ഡലശോഭിത ശിരസ്സുകൾ ദേഹങ്ങളിൽ നിന്ന് വെട്ടി വീഴ്ത്തി.
Verse 38
तान् प्रमथ्य शख्रातै: पाण्डवानां महारथान् | युधिष्ठिररथाभ्याशे तस्थौ मृत्युरिवान्तक:
അതിനുശേഷം പാണ്ഡവരുടെ മറ്റു മഹാരഥന്മാരെയും ശരവൃഷ്ടികളാൽ തകർത്തു; അവൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ രഥത്തിനരികെ നിലകൊണ്ടു—അന്തകനെപ്പോലെ, മരണസ്വരൂപനായി.
Verse 39
ततो5भवन्महाशब्दो राजन् यौधिष्ठिरे बले । हतो राजेति योधानां समीपस्थे यतव्रते
അപ്പോൾ, രാജാവേ, യുധിഷ്ഠിരന്റെ സൈന്യത്തിൽ മഹാ കോലാഹലം ഉയർന്നു. സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന യോദ്ധാക്കൾ—“രാജാവ് കൊല്ലപ്പെട്ടു!” എന്ന് നിലവിളിച്ചു; കാരണം നിയന്ത്രണശീലനും വ്രതപാലകനുമായ ദ്രോണാചാര്യൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് അത്യന്തം അടുത്തെത്തിയിരുന്നു.
Verse 40
अब्र॒ुवन् सैनिकास्तत्र दृष्टवा द्रोणस्य विक्रमम् । अद्य राजा धाररराष्ट्र: कृतार्थों वै भविष्यति,वहाँ द्रोणाचार्यका पराक्रम देख कौरव-सैनिक कहने लगे, “आज राजा दुर्योधन अवश्य कृतार्थ हो जायँगे
അവിടെ ദ്രോണാചാര്യന്റെ പരാക്രമം കണ്ട കൗരവ സൈനികർ പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ തീർച്ചയായും കൃതാർത്ഥനാകും.”
Verse 41
अस्मिन् मुहूतें द्रोणस्तु पाण्डवं गृह हर्षितः । आगमिष्याति नो नून॑ धार्तराष्ट्रस्य संयुगे
“ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽ തന്നെ ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവനെ (യുധിഷ്ഠിരനെ) പിടിച്ച്, ആനന്ദത്തോടെ, നമ്മുടെ രാജാവ് ദുര്യോധനന്റെ അടുക്കൽ തീർച്ചയായും കൊണ്ടുവരും.”
Verse 42
एवं संजल्पतां तेषां तावकानां महारथ: । आयाज्जवेन कौन्तेयो रथघोषेण नादयन्
രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ സൈനികർ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ തന്നേ, അവരുടെ മുമ്പിലേക്ക് കുന്തീനന്ദനായ മഹാരഥൻ അർജുനൻ മഹാ വേഗത്തിൽ എത്തി; തന്റെ രഥഘോഷം കൊണ്ട് ദിക്കുകളെല്ലാം മുഴക്കിച്ചു.
Verse 43
शोणितोदां रथावर्ता कृत्वा विशसने नदीम् | शूरास्थिचयसंकीर्णा प्रेतकूलापहारिणीम्
ആ വധഭൂമിയിൽ അവർ ഒരു നദിയെപ്പോലെ സൃഷ്ടിച്ചു—അതിന്റെ ജലം രക്തം, അതിന്റെ ചുഴികൾ രഥങ്ങൾ; വീരന്മാരുടെ അസ്ഥികൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, പ്രേതങ്ങളുടെ കരകളെയും വരെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്നതുമായ ഒരു നദി.
Verse 44
तां शरौघमहाफेनां प्रासमत्स्यसमाकुलाम् । नदीमुत्तीर्य वेगेन कुरून् विद्राव्य पाण्डव:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അമ്പുകളുടെ മഹാഫേനത്തോടെ കവിഞ്ഞൊഴുകി, പ്രാസങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങളെന്നപോലെ നിറഞ്ഞിരുന്ന ആ നദി വേഗത്തിൽ കടന്ന് പാണ്ഡവൻ കൗരവരെ ഓടിച്ചു ചിതറിച്ചു.
Verse 45
ततः किरीटी सहसा द्रोणानीकमुपाद्रवत् । ये उस मार-काटसे भरे हुए संग्राममें रक्तकी नदी बहाकर आये थे। उसमें शोणित ही जल था। रथकी भँवरें उठ रही थीं। शूरवीरोंकी हड्डियाँ उसमें शिलाखण्डोंके समान बिखरी हुई थीं। प्रेतोंके कंकाल उस नदीके कूल-किनारे जान पड़ते थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ സഹസാ ദ്രോണന്റെ സൈന്യവ്യൂഹത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി. മഹത്തായ അമ്പുജാലംകൊണ്ട് ദ്രോണനെ മൂടി മോഹിപ്പിക്കുന്നവനെന്നപോലെ തോന്നി; കുന്തീപുത്രനായ യശസ്വി അർജുനൻ ഇടവിടാതെ അമ്പ് വില്ലിൽ ഘടിപ്പിച്ച് വിടുന്ന വേഗം അത്തരം—ഘടിപ്പിക്കലിനും വിടലിനും ഇടയിൽ അന്തരം ആരും കണ്ടില്ല.
Verse 46
शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान् संदधानस्य चानिशम् | नान्तरं ददृशे कश्चित् कौन्तेयस्थ यशस्विन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യശസ്വിയായ കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ വേഗത്തിൽ അഭ്യസിച്ചുകൊണ്ട് ഇടവിടാതെ അമ്പുകൾ ഘടിപ്പിച്ചു; ഘടിപ്പിക്കലിനും വിടലിനും ഇടയിൽ അന്തരം ആരും കണ്ടില്ല.
Verse 47
न दिशो नान्तरिक्ष॑ च न द्यौर्नैव च मेदिनी । अदृश्यन्त महाराज बाणभूता इवाभवन्,महाराज! न दिशाएँ, न अन्तरिक्ष, न आकाश और न पृथिवी ही दिखायी देती थी। सम्पूर्ण दिशाएँ बाणमय हो रही थीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ദിക്കുകളും കാണാനായില്ല, അന്തരീക്ഷവും അല്ല, ആകാശവും അല്ല, ഭൂമിയും അല്ല; എല്ലാദിക്കുകളും അമ്പുകളായി മാറിയതുപോലെ തോന്നി.
Verse 48
नादृश्यत तदा राजंस्तत्र किंचन संयुगे । बाणान्धकारे महति कृते गाण्डीवधन्चना,राजन! उस रफक्षेत्रमें गाण्डीवधारी अर्जुनने बाणोंके द्वारा महान् अन्धकार फैला दिया था। उसमें कुछ भी दिखायी नहीं देता था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ ആ യുദ്ധത്തിൽ അവിടെ ഒന്നും കാണാനായില്ല; ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനൻ അമ്പുകളാൽ മഹാ അന്ധകാരം സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു.
Verse 49
सूर्ये चास्तमनुप्राप्ते तमसा चाभिसंवृते । नाज्ञायत तदा शत्रुर्न सुह्न्न च कश्चन,सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये, सम्पूर्ण जगत् अन्धकारसे व्याप्त हो गया, उस समय न कोई शत्रु पहचाना जाता था न मित्र
സൂര്യൻ അസ്തമിച്ച് എല്ലാടവും ഇരുട്ട് പടർന്നപ്പോൾ, അപ്പോൾ ആരെയും തിരിച്ചറിയാനായില്ല—ശത്രുവോ സുഹൃത്തോ എന്ന വ്യത്യാസം പോലും।
Verse 50
ततो<वहारं चक्कुस्ते द्रोणदुर्योधनादय: । तान् विदित्वा पुनस्त्रस्तानयुद्धमनस: परान्
അപ്പോൾ ദ്രോണനും ദുര്യോധനനും മുതലായവർ ഒരു ഉപായം ആലോചിച്ചു. എതിരാളികൾ വീണ്ടും ഭയന്ന് യുദ്ധമനസ്സു വിട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ആ വിറയലിനെ പ്രയോജനപ്പെടുത്താൻ അവർ ശ്രമിച്ചു.
Verse 51
स्वान्यनीकानि बीभत्सु: शनकैरवहारयत् | तब द्रोणाचार्य और दुर्योधन आदिने अपनी सेनाको पीछे लौटा लिया। शत्रुओंका मन अब युद्धसे हट गया है और वे बहुत डर गये हैं, यह जानकर अर्जुनने भी धीरे-धीरे अपनी सेनाओंको युद्धभूमिसे हटा लिया ।।
ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സ് യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മാറി അവർ അത്യന്തം ഭീതിയിലാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ബീഭത്സു അർജുനനും തന്റെ സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളെ പതുക്കെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ചു. അപ്പോൾ പാണ്ഡവരും സൃഞ്ജയരും ആനന്ദത്തോടെ പാർഥനെ പുകഴ്ത്തി.
Verse 52
पज्चालाश्व मनोज्ञाभिववमग्धि: सूर्यमिवर्षय: । उस समय हर्षमें भरे हुए पाण्डव, सूंजय और पांचाल वीर जैसे ऋषिगण सूर्यदेवकी स्तुति करते हैं, उसी प्रकार मनोहर वाणीसे कुन्तीकुमार अर्जुनके गुणगान करने लगे ।।
ഋഷിമാർ മനോഹര സ്തുതികളാൽ സൂര്യദേവനെ പുകഴ്ത്തുന്നതുപോലെ, ആനന്ദം നിറഞ്ഞ പാണ്ഡവരും സൃഞ്ജയരും പാഞ്ചാല വീരരും മധുരവചനങ്ങളാൽ കുന്തീപുത്രൻ അർജുനന്റെ ഗുണഗാനം തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച ധനഞ്ജയൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോടൊപ്പം ഹർഷത്തോടെ തന്റെ ശിബിരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 53
पृष्ठत: सर्वसैन्यानां मुदितो वै सकेशव:,इस प्रकार शत्रुओंको जीतकर सब सेनाओंके पीछे श्रीकृष्णसहित अर्जुन बड़ी प्रसन्नताके साथ अपने शिविरको गये
എല്ലാ സൈന്യങ്ങളുടെയും പിന്നിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന കേശവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും ആനന്ദിതനായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച പാർഥൻ അർജുനൻ കൃഷ്ണനോടൊപ്പം മഹാസന്തോഷത്തോടെ തന്റെ ശിബിരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 54
मसारगल्वर्कसुवर्णरूपै- वैज्रप्रवालस्फटिकैश्व मुख्य: । चित्रे रथे पाण्डुसुतो बभासे नक्षत्रचित्रे वियतीव चन्द्र:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മസാര, ഗൽവ, അർക്ക, സ്വർണവർണ്ണാഭരണങ്ങൾ, വജ്രം, പ്രവാളം, സ്ഫടികം മുതലായ ശ്രേഷ്ഠ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള രഥത്തിൽ ഇരുന്ന പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനൻ, നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ചിത്രിതമായ ആകാശത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി തെളിഞ്ഞു।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns conflicting duties: Arjuna’s vow-bound obligation to accept a challenge versus his protective responsibility to remain near Yudhiṣṭhira, while Droṇa’s plan tests whether strategic manipulation of vows is compatible with righteous warfare.
Public commitments (vrata) function as moral constraints that can both ennoble and endanger; discernment requires aligning vows with higher protective duties and anticipating how adversaries may leverage reputation, oath, and predictability.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-significance lies in illustrating how oath-ethics and counsel operate as causal forces within the war narrative, shaping outcomes through duty, intention, and foreseeable consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.