Adhyaya 152
भीमसेन–अलायुधयुद्धम् / Bhīmasena and Alāyudha: Night Engagement and Command Responses
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Alāyudha Saṃgrāma (Rākṣasa-yuddha episode within Droṇa-parva)
Sanjaya reports the arrival of the rākṣasa leader Alāyudha, welcomed by the Kaurava ranks as a renewed source of confidence amid a fear-inducing night engagement. Duryodhana, observing Karṇa’s distress, frames Alāyudha as the appropriate counter to Ghaṭotkaca and urges him to act. Alāyudha advances; Bhīmasena shifts focus to meet the approaching adversary, producing a concentrated duel characterized first by missile exchanges and then by heavy-weapon and close-quarters striking. Rākṣasa detachments, acting under Alāyudha’s direction, pressure allied formations (including Pañcālas and Sṛñjayas), prompting a broader tactical response. Krishna issues coordinating instructions: designated warriors move to check Karṇa and other rākṣasas, while Arjuna is urged to track Alāyudha’s movement to protect Bhīma. The chapter culminates in an intense, tumulous contest between Bhīma and Alāyudha—goaded by mutual resolve—where chariot components and improvised implements are used when standard weapons are disrupted, underscoring the breakdown of conventional combat boundaries under night conditions.
Chapter Arc: Sanjaya begins: with Jayadratha slain, the Kuru camp reels; Duryodhana, like a serpent with broken fangs, sits breathless and poisoned by defeat, staring at the ruin wrought by Arjuna, Bhima, and Satyaki. → Duryodhana’s grief turns to accusation. He upbraids Drona—his commander and guru—charging him with failing to protect Jayadratha and failing to crush the Pandavas despite vast resources. He laments that allies no longer stand firm, that his ‘well-wishers’ have led him into sin through greed for kingdom, and that the Kuru cause is sinking even as the enemy rises. → In a raw, oath-laden outburst, Duryodhana binds his words with vows and sacred merit, pressing Drona to grant permission and full license to slay the Pandavas—declaring life itself worthless without his foremost friends and champions, and demanding decisive, uncompromising action. → Sanjaya narrates the full measure of Kuru calamity: the Pandavas’ ascendancy, the Dhartarashtras’ decline, and the moral corrosion within the Kuru leadership as blame replaces clarity. The chapter closes with Duryodhana’s remorse and recrimination hanging over the command tent. → Whether Drona will answer Duryodhana’s reproach with renewed ferocity—or with the restraint of a teacher bound by dharma—remains poised for the next movement of the war.
Shlokas
Verse 1
2: बछ। सं: पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: व्याकुल हुए दुर्योधनका खेद प्रकट करते हुए द्रोणाचार्यको उपालम्भ देना संजय उवाच सैन्धवे निहते राजन् पुत्रस्तव सुयोधन: । अश्रुपूर्णमुखो दीनो निरुत्साहो द्विषज्जये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ സുയോധനൻ ദുഃഖത്തിൽ വിറച്ചു. അവന്റെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; ദീനനായി നിരുത്സാഹനായി, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാനുള്ള ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടു.”
Verse 2
दुर्मना निःश्वसन् दुष्टो भग्नदंष्ट इवोरग: । आगस्कृत् सर्वलोकस्य पुत्रस्ते55रतिं परामगात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അവൻ ദുഷ്ടൻ, ഉള്ളിൽ ഖിന്നനായി ദീർഘ നിശ്വാസങ്ങൾ വിടാൻ തുടങ്ങി—ദംഷ്ട്രകൾ ഒടിഞ്ഞ സർപ്പത്തെപ്പോലെ. സർവ്വലോകത്തോടും കുറ്റം ചെയ്ത നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ പരമ വേദനയിൽ പതിച്ചു.”
Verse 3
दृष्टवा तत्कदनं घोरं स्वबलस्य कृतं महत् । जिष्णुना भीमसेनेन सात्वतेन च संयुगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“സമരത്തിൽ ജിഷ്ണു (അർജുനൻ), ഭീമസേനൻ, സാത്വതൻ (കൃഷ്ണൻ) എന്നിവർ തന്റെ തന്നെ സൈന്യത്തിൽ വരുത്തിയ ആ ഭീകരമായ മഹാസംഹാരം കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ഉള്ളിൽ വിറച്ചു.”
Verse 4
स विवर्ण: कृशो दीनो बाष्पविप्लुतलोचन: । युद्धस्थलमें अर्जुन, भीमसेन और सात्यकिके द्वारा अपनी सेनाका अत्यन्त घोर संहार हुआ देखकर वह दीन, दुर्बल और कान्तिहीन हो गया। उसके नेत्रोंमें आँसू भर आये ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ അർജുനൻ, ഭീമസേനൻ, സാത്യകി എന്നിവർ തന്റെ സൈന്യത്തെ അത്യന്തം ഭീകരമായി സംഹരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ അവൻ വർണ്ണം മങ്ങി, ക്ഷീണിച്ചു, ദീനനായി, ദുർബലനായി; കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു. പിന്നെ, മാന്യനായ രാജാവേ, അവൻ ഉറച്ച നിഗമനത്തിലെത്തി—“ഈ ഭൂമിയിൽ അർജുനനോടു തുല്യനായ യോദ്ധാവ് മറ്റൊരാളുമില്ല. സമരത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ അർജുനന്റെ മുമ്പിൽ ദ്രോണനും, കർണനും, അശ്വത്ഥാമനും, കൃപാചാര്യനും നിലകൊള്ളാൻ കഴിയില്ല.”
Verse 5
न द्रोणो न च राधेयो नाश्व॒त्थामा कृपो न च । क्रुद्धस्य समरे स्थातुं पर्याप्ता इति मारिष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാന്യനായ രാജാവേ! സമരത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ പാർഥൻ (അർജുനൻ) മുമ്പിൽ ദ്രോണനും അല്ല, രാധേയൻ (കർണൻ) അല്ല, അശ്വത്ഥാമയും അല്ല, കൃപനും അല്ല—ആർക്കും നിലകൊള്ളാൻ മതിയാകില്ല.
Verse 6
निर्जित्य हि रणे पार्थ: सर्वान् मम महारथान् । अवधीत् सैन्धवं संख्ये न च कश्निदवारयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ പാർഥൻ (അർജുനൻ) എന്റെ എല്ലാ മഹാരഥന്മാരെയും ജയിച്ച്, യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ സൈന്ധവരാജനെ (ജയദ്രഥനെ) വധിച്ചു; സമരഭൂമിയിൽ അവനെ തടയാൻ ആരും കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 7
सर्वथा हतमेवेदं कौरवाणां महद् बलम् | न हास्य विद्यते त्राता साक्षादपि पुरंदर:,“कौरवोंकी यह विशाल सेना अब सर्वथा नष्टप्राय ही है। साक्षात् देवराज इन्द्र भी इसकी रक्षा नहीं कर सकते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗരവരുടെ ഈ മഹാസൈന്യം എല്ലാതരത്തിലും ഹതപ്രായമാണ്, നശിച്ചുതീർന്നതുപോലെ. ഇതിന് ഇനി രക്ഷകനില്ല; സാക്ഷാൽ പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) തന്നെ പ്രത്യക്ഷനായാലും ഇതിനെ രക്ഷിക്കാനാവില്ല.
Verse 8
यमुपाश्रित्य संग्रामे कृत: शस्त्रसमुद्यम: । स कर्णो निर्जित: संख्ये हतश्नैव जयद्रथ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആരെയാശ്രയിച്ചാണ് ഞാൻ സമരത്തിനായി ആയുധോദ്യമം ചെയ്തത്, ആ കർണൻ തന്നെ യുദ്ധത്തിൽ പരാജിതനായി; ജയദ്രഥനും തീർച്ചയായും വധിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 9
यस्य वीर्य समाश्रित्य शमं याचन्तमच्युतम् । तृणवत् तमहं मन्ये स कर्णो निर्जितो युधि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യോദ്ധാവിന്റെ വീര്യം ആശ്രയിച്ച് സമാധാനം അപേക്ഷിച്ച് വന്ന അച്യുതൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെ ഞാൻ പുല്ലുപോലെ നിസ്സാരനെന്ന് കരുതിയിരുന്നു; എന്നാൽ ആ കർണ്ണൻ തന്നെയാണ് ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ പരാജിതനായത്.
Verse 10
एवं क्लान्तमना राजन्नुपायाद् द्रोणमीक्षितुम् । आगस्कृत् सर्वलोकस्य पुत्रस्ते भरतर्षभ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠനേ! ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, സർവ്വലോകത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ കുറ്റക്കാരനായിത്തീർന്ന നിന്റെ പുത്രൻ ഉള്ളിൽ അത്യന്തം ക്ഷീണവും വിഷാദവും അനുഭവിച്ചു; പിന്നെ ആചാര്യ ദ്രോണനെ ദർശിക്കുവാൻ അവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു.
Verse 11
तदनन्तर वहाँ उसने कौरवोंके महान् संहारका वह सारा समाचार कहा और यह भी बताया कि शत्रु विजयी हो रहे हैं और महाराज धृतराष्ट्रके सभी पुत्र विपत्तिके समुद्रमें डूब रहे हैं
അതിനു ശേഷം അവൻ അവിടെയേ കൌരവരുടെ മഹാസംഹാരത്തിന്റെ മുഴുവൻ വാർത്തയും അറിയിച്ചു. ശത്രുക്കൾ വിജയം നേടുകയാണെന്നും മഹാരാജ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും വിപത്തിന്റെ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുകയാണെന്നും കൂടി അറിയിച്ചു.
Verse 12
दुर्योधन उवाच पश्य मूर्धाभिषिक्तानामाचार्य कदनं महत् | कृत्वा प्रमुखत: शूरं भीष्मं मम पितामहम्
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—ആചാര്യാ! വിധിപൂർവ്വം മസ്തകാഭിഷേകം ലഭിച്ച രാജാക്കന്മാരുടെ ഈ മഹാസംഹാരം നോക്കുക. എന്റെ വീരപിതാമഹൻ ഭീഷ്മനെ മുൻപന്തിയാക്കി എത്രയോ നരേശന്മാർ വീണുപോയിരിക്കുന്നു.
Verse 13
त॑ निहत्य प्रलुब्धोड्यं शिखण्डी पूर्णममानस: । पाज्चाल्यै: सहित: सर्व: सेनाग्रमभिवर्तते
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—ഭീഷ്മനെ വധിച്ച ശേഷം, വേട്ടക്കാരനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്ന ഈ ലോഭിയായ ശിഖണ്ഡി ഉള്ളിൽ ഉന്മേഷം നിറഞ്ഞ്, സർവ്വ പാഞ്ചാലന്മാരോടും കൂടി സേനയുടെ മുൻനിരയിലേക്കു മുന്നേറുന്നു.
Verse 14
अपरभ्नापि दुर्थर्ष: शिष्यस्ते सव्यसाचिना । अक्षौहिणी: सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथ:
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ മറ്റൊരു ദുര്ധർഷ ശിഷ്യനും സവ്യസാചി അർജുനന്റെ കൈയിൽ ഹതനായി. എന്റെ ഏഴ് അക്ഷൗഹിണി സേനയെ സംഹരിച്ച് അർജുനൻ രാജാവ് ജയദ്രഥനെയും വധിച്ചു. എന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിച്ചു യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണം ത്യജിച്ച് യമലോകത്തെത്തിയ ഉപകാരികളായ സുഹൃത്തുകളുടെ കടം ഞാൻ എങ്ങനെ തീർക്കും?
Verse 15
अस्मद्विजयकामानां सुहृदामुपकारिणाम् | गन्तास्मि कथमानृण्यं गतानां यमसादनम्
എന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിച്ചു ഉപകാരികളായ സുഹൃത്തുകൾ യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണം ത്യജിച്ച് യമസദനത്തിലെത്തി—അവരുടെ കടത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ എങ്ങനെ വിമുക്തനാകും? ശോകത്തിൽ കുലുങ്ങുന്ന ഞാൻ അത് എങ്ങനെ തീർക്കും?
Verse 16
ये मदर्थ परीप्सन्ते वसुधां वसुधाधिपा: । ते हित्वा वसुधैश्चर्य वसुधामधिशेरते
എന്റെ കാരണത്താൽ ഈ വസുധയെ നേടാൻ പരിശ്രമിച്ച വസുധാധിപന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ, ഭൂമിയുടെ ഐശ്വര്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇപ്പോൾ അതേ മണ്ണിന്മേൽ കിടക്കുന്നു.
Verse 17
जो भूमिपाल मेरे लिये इस भूमिको जीतना चाहते थे, वे स्वयं भूमण्डलका एऐश्वर्य त्यागकर भूमिपर सो रहे हैं ।।
എന്റെ കാരണത്താൽ ഈ ഭൂമിയെ ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഭൂപാലന്മാർ, സർവ്വലോകൈശ്വര്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു. ഞാൻ—കാപുരുഷൻ—സുഹൃത്തുകളുടെ ഇത്തരമൊരു നാശത്തിന് കാരണമായിട്ട്, ആയിരം അശ്വമേധയാഗങ്ങളാലും എന്നെ ശുദ്ധീകരിക്കാമെന്നു ചിന്തിക്കാൻ പോലും ധൈര്യമില്ല.
Verse 18
मम लुब्धस्य पापस्य तथा धर्मापचायिन: । व्यायामेन जिगीषन्त: प्राप्ता वैवस्वतक्षयम्,हाय! मुझ लोभी तथा धर्मनाशक पापीके लिये युद्धके द्वारा विजय चाहनेवाले मेरे मित्रगण यमलोक चले गये
അയ്യോ! ഞാൻ ലുബ്ധനും പാപിയും ധർമ്മനാശകനുമാകുന്നു; യുദ്ധശ്രമത്തിലൂടെ വിജയം ആഗ്രഹിച്ച എന്റെ സുഹൃത്തുകൾ വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) ലോകത്തെത്തി.
Verse 19
कथं पतितवृत्तस्य पृथिवी सुद्दां द्रुह: विवरं नाशकद् दातुं मम पार्थिवसंसदि,मुझ आचारभ्रष्ट और मित्रद्रोहीके लिये राजाओंके समाजमें यह पृथ्वी फट क्यों नहीं जाती, जिससे मैं उसीमें समा जाऊँ
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ആചാരഭ്രഷ്ടനും മിത്രദ്രോഹിയും ധർമ്മപഥത്തിൽ നിന്ന് പതിതനുമാണ്; രാജസഭയിൽ ഇരിക്കുന്ന എന്നെ കണ്ടിട്ടും ഭൂമി പിളർന്ന് എനിക്ക് ഒരു ഗർഭം എന്തുകൊണ്ട് തരുന്നില്ല, ഞാൻ അതിൽ തന്നെ ലയിക്കുവാൻ?”
Verse 20
यो>हं रुधिरसिक्ताडूुं राज्ञां मध्ये पितामहम् । शयानं नाशकं त्रातुं भीष्ममायोधने हतम्
“രാജാക്കന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ യുദ്ധത്തിൽ ഹതനായ എന്റെ പിതാമഹൻ ഭീഷ്മൻ രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ് ശരശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നു; എങ്കിലും ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷിക്കാനായില്ല. ഇതെന്റെ മഹാലജ്ജയാണ്.”
Verse 21
त॑ मामनार्यपुरुषं मित्रद्रुहमधार्मिकम् । कि वक्ष्यति हि दुर्धर्ष: समेत्य परलोकजित्,ये परलोक-विजयी दुर्धर्ष वीर भीष्म यदि मैं उनके पास जाऊँ तो मुझ नीच, मित्रद्रोही तथा पापात्मा पुरुषसे क्या कहेंगे?
“പരലോകവിജയിയായ ആ ദുര്ധർഷ വീരൻ ഭീഷ്മൻ എന്നെ കണ്ടാൽ, എന്നെപ്പോലൊരു നീചനെ—മിത്രദ്രോഹിയെയും അധാർമ്മികനെയും—എന്ത് പറയും? ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ചെന്നാൽ അദ്ദേഹം എന്നെ എങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യും?”
Verse 22
जलसंध॑ महेष्वासं पश्य सात्यकिना हतम् । मदर्थमुद्यतं शूरं प्राणांस्त्यक्त्वा महारथम्
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—“ആചാര്യാ! നോക്കുക—മഹാധനുർധരനായ ജലസന്ധൻ സാത്യകിയുടെ കൈയിൽ ഹതനായി. എന്റെ വേണ്ടി രാജ്യം നേടിക്കൊടുക്കാൻ ഉത്സുകനായി, പ്രാണമോഹവും ത്യജിച്ചിരുന്ന ആ ശൂര മഹാരഥൻ ഇന്നിവിടെ വീണു.”
Verse 23
काम्बोजं निहतं दृष्टवा तथालम्बुषमेव च । अन्यान् बहुंश्व सुहददो जीवितार्थो5द्य को मम,काम्बोजराज, अलम्बुष तथा अन्यान्य बहुत-से सुहृदोंको मारा गया देखकर भी अब मेरे जीवित रहनेका क्या प्रयोजन है?
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—“കാംബോജരാജൻ ഹതനായതും, അലമ്പുഷനും ഹതനായതും, മറ്റു പല സുഹൃത്തുക്കളും വീണതും കണ്ടിട്ട്—ഇന്ന് എന്റെ ജീവന് എന്ത് പ്രയോജനം?”
Verse 24
व्यायच्छन्तो हता: शूरा मदर्थे येडपराड्मुखा: । यतमाना: परं शक्त्या विजेतुमहितान् मम
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശത്രുസന്താപകരനായ ആചാര്യാ! യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്ത, എന്റെ കാരണത്താൽ പോരാടി എന്റെ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ യഥാശക്തി പരിശ്രമിച്ചുകൊണ്ട് വീണുപോയ ആ വീരന്മാർക്കുള്ള എന്റെ കടം ഞാൻ ഇന്ന് എന്റെ ശേഷിയോളം തീർക്കും; യമുനയുടെ ജലത്തോടെ അവർക്കു തർപ്പണം അർപ്പിക്കും।
Verse 25
तेषां गत्वाहमानृण्यमद्य शक्त्या परंतप । तर्पयिष्यामि तानेव जलेन यमुनामनु
ഹേ പരന്തപനായ ആചാര്യാ! ഇന്ന് ഞാൻ പോയി എന്റെ ശേഷിയോളം അവരുടെ കടം തീർത്ത് കടമൊഴിവാകുന്നു. യമുനയെ അനുഗമിച്ച് അവളുടെ ജലത്താൽ അവർക്കുതന്നെ തർപ്പണം അർപ്പിക്കും—യുദ്ധത്തിൽ പിൻമാറാത്ത, എന്റെ കാരണത്താൽ പോരാടി, എന്റെ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ സർവ്വശക്തിയോടെ പരിശ്രമിച്ചുകൊണ്ട് വീണുപോയ എന്റെ സ്നേഹിതവീരന്മാർക്കു തന്നെ।
Verse 26
सत्यं ते प्रतिजानामि सर्वशस्त्रभूतां वर । इष्टापूर्तेन च शपे वीर्येण च सुतैरपि
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർവ്വായുധങ്ങളുടെ മূർത്തികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. എന്റെ ഇഷ്ടാപൂർത്ത പുണ്യങ്ങളെയും, എന്റെ വീര്യത്തെയും, എന്റെ പുത്രന്മാരെയും സാക്ഷിയാക്കി സത്യം ചൊല്ലുന്നു—പാണ്ഡവന്മാരോടുകൂടി സമസ്ത പാഞ്ചാലരെയും യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ചാലേ എനിക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കൂ; അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിൽ വീണു എന്റെ പ്രിയസുഹൃത്തുകൾ ചെന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കു ഞാനും പോകും।
Verse 27
निहत्य तान् रणे सर्वान् पञज्चालान् पाण्डवै: सह । शान्तिं लब्धास्मि तेषां वा रणे गन्ता सलोकताम्
പാണ്ഡവന്മാരോടുകൂടി ആ സമസ്ത പാഞ്ചാലരെയും യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ചാലേ എനിക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കൂ; അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിൽ വീണ എന്റെ സുഹൃത്തുകൾ നേടിയ അതേ ലോകപ്രാപ്തിയിലേക്കു ഞാനും പോകും।
Verse 28
सो<हं तत्र गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभा: | हता मदर्थ संग्रामे युध्यमाना: किरीटिना
എന്റെ കാരണത്താൽ സംഗ്രാമത്തിൽ പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ കിരീടധാരിയായ അർജുനന്റെ കൈയിൽ വീണു അവർ ചെന്ന ലോകത്തിലേക്കു—ആ പുരുഷർഷഭ വീരന്മാർ ഉള്ളിടത്തേക്കു—ഞാനും പോകും।
Verse 29
न हीदानीं सहाया मे परीप्सन्त्यनुपस्कृता: । श्रेयो हि पाण्डून् मन्यन्ते न तथास्मान् महाभुज
ഹേ മഹാബാഹോ! ഇപ്പോൾ എന്റെ സഹായകർ നമ്മൾ കാവലില്ലാതെ, ഒരുക്കമില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നു എന്ന് കരുതി എന്നെ സംരക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. അവർ പാണ്ഡവരുടെ ക്ഷേമം ശ്രേയസ്കരമെന്ന് കരുതുന്നു; എന്നാൽ നമ്മുടെ കാര്യത്തിൽ അങ്ങനെ അല്ല.
Verse 30
स्वयं हि मृत्युर्विहित: सत्यसंधेन संयुगे । भवानुपेक्षां कुरुते शिष्यत्वादर्जुनस्य हि
യുദ്ധഭൂമിയിൽ സത്യവ്രതനായ ഭീഷ്മൻ സ്വയം തന്നെ തന്റെ മരണത്തെ വിധിച്ചെടുത്തതുപോലെ ആകുന്നു. നിങ്ങളും നമ്മുടെ കാര്യം അവഗണിക്കുന്നു; കാരണം അർജുനൻ നിങ്ങളുടെ പ്രിയ ശിഷ്യനാണ്.
Verse 31
अतो विनिहता: सर्वे येडस्मज्जयचिकीर्षव: । कर्णमेव तु पश्यामि सम्प्रत्यस्मज्जयैषिणम्
അതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ ജയത്തെ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും വധിക്കപ്പെട്ടു. ഈ സമയത്ത് എനിക്ക് കർണനെയേ കാണുന്നുള്ളൂ—സത്യഹൃദയത്തോടെ നമ്മുടെ ജയത്തെ തേടുന്നവനായി.
Verse 32
यो हि मित्रमविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधी: । मित्रार्थ योजयत्येनं तस्य सोडरथोडवसीदति,जो मूर्ख मनुष्य मित्रको ठीक-ठीक पहचाने बिना ही उसे मित्रके कार्यमें नियुक्त कर देता है, उसका वह काम बिगड़ जाता है
മിത്രനെ യഥാർത്ഥമായി തിരിച്ചറിയാതെ, മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവൻ അവനെ മിത്രകാര്യത്തിൽ നിയോഗിച്ചാൽ, അവന്റെ ലക്ഷ്യം തന്നെ നശിച്ച് പ്രവർത്തി തകർന്നു വീഴും.
Verse 33
तादृग् रूप॑ कृतमिदं मम कार्य सुद्दत्तमै: । मोहाल्लुब्धस्य पापस्य जिद्दास्य धनमीहत:
അതേവിധം, തങ്ങളെ എന്റെ പരമസുഹൃത്തുക്കൾ എന്നു വിളിക്കുന്ന മോഹഗ്രസ്ത ദുർബുദ്ധികൾ, ധനവും രാജ്യവും പിടിച്ചെടുക്കാൻ തുനിയുന്ന ഈ ലോഭി, പാപി, കപടനായ എന്റെ ഈ ശ്രമത്തെ തകർത്തുകളഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 34
हतो जयद्रथश्वैव सौमदत्तिश्न वीर्यवान् । अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:,जयद्रथ और सोमदत्तकुमार भूरिश्रवा मारे गये। अभीषाह, शूरसेन, शिबि तथा वसातिगण भी चल बसे
ജയദ്രഥൻ വധിക്കപ്പെട്ടു; അതുപോലെ സോമദത്തന്റെ വീരപുത്രനും. അഭീഷാഹർ, ശൂരസേനർ, ശിബികൾ, വസാതികൾ—അവരും എല്ലാവരും നശിച്ചു.
Verse 35
सो5हमद्य गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभा: । हता मदर्थे संग्रामे युध्यमाना: किरीटिना
ഇന്ന് ഞാനും അതേ ലോകത്തേക്കു പോകും—എന്റെ കാരണത്താൽ യുദ്ധത്തിൽ പൊരുതി, കിരീടധാരിയായ അർജുനന്റെ കൈകളാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ആ പുരുഷർഷഭർ പോയിടത്തേക്ക്.
Verse 36
न हि मे जीवितेनार्थस्तानृते पुरुषर्ष भान् आचार्य: पाण्डुपुत्राणामनुजानातु नो भवान्
ആ പുരുഷർഷഭന്മാരില്ലാതെ എന്റെ ജീവന് ഇനി അർത്ഥമില്ല. നിങ്ങൾ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ ആചാര്യനാകുന്നു; അതിനാൽ എനിക്ക് പോകുവാൻ അനുമതി തരിക.
Verse 131
ततस्तत्सर्वमाचख्यौ कुरूणां वैशसं महत् । परान् विजयतश्चापि धार्तराष्ट्रानू निमज्जत:
അതിനുശേഷം കുരുക്കൾക്കു സംഭവിച്ച ആ മഹാ ദുരന്തവും കൂട്ടക്കൊലയുമെല്ലാം അവൻ പൂർണ്ണമായി അറിയിച്ചു—എതിര്പക്ഷം വിജയം നേടുമ്പോൾ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ നാശത്തിലേക്ക് മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്ന്.
Verse 150
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनानुतापे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവത്തിനകത്ത്, ‘ദുര്യോധനാനുതാപം’ എന്ന നൂറ്റിയമ്പതാമധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests the boundary between sanctioned martial duty and escalation under night conditions: leaders pursue strategic necessity (neutralizing a high-impact adversary) while the disorder of nocturnal conflict increases the likelihood of improvised, less-regulated engagement.
Crisis leadership requires coordinated allocation of roles: while a primary duel draws attention, command must simultaneously protect vulnerable sectors, prevent morale collapse, and assign specialized counters—showing that tactical success depends on system-wide orchestration, not isolated heroics.
No explicit phalaśruti is presented in this chapter segment; its meta-commentary functions indirectly through Sanjaya’s observational framing, emphasizing how fear, confidence, and command decisions shape outcomes under extreme uncertainty.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.