Adhyaya 146
अध्याय १४६ — निशायां सात्यकिदुर्योधनयुद्धम् / Chapter 146 — Night Battle: Sātyaki and Duryodhana; Śakuni’s Encirclement of Arjuna
Upa-parva: Niśā-yuddha (Night Engagement) Episode — Sātyaki, Duryodhana, and Śakuni–Arjuna Clash
Saṃjaya reports a night-phase surge in violence and sound. Multiple Kaurava warriors rapidly converge upon Yuyudhāna (Sātyaki), surrounding him with ornamented chariots and supporting elephants and cavalry. They issue intimidating roars and shower him with sharp arrows, seeking a decisive elimination. Sātyaki counters with high-volume, precise archery—severing heads and limbs, dropping elephant hands and horse heads, and creating a field strewn with fallen insignia (parasols, fly-whisks), likened to a sky of stars. The tumult fills the earth; the night becomes fear-inducing. Hearing the uproar, Duryodhana directs his charioteer toward the sound and attacks Sātyaki; both exchange volleys. Sātyaki heavily wounds Duryodhana, kills his horses, and drops his charioteer; Duryodhana continues on a disabled chariot, but his missiles are intercepted and his bow is cut, forcing him to mount Kṛtavarman’s chariot. Sātyaki then drives back Kaurava troops in the night. In a parallel theatre, Śakuni surrounds Arjuna with large forces and divine weapons; Arjuna contains them, inflicts extensive losses, wounds Śakuni and Ulūka, cuts Śakuni’s bow, and causes panic-driven dispersal. Vāsudeva and Arjuna sound conches in triumph. Elsewhere, Dhṛṣṭadyumna strikes Droṇa, briefly cuts his bowstring, and resumes pressure; imagery of a blood-flowing river between armies underscores the scale of casualties. The chapter closes with the Pāṇḍavas’ lion-roars as Kaurava leaders witness the momentum shift.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र का संशय—जो सात्यकि द्रोण, कर्ण, विकर्ण, कृतवर्मा जैसे महारथियों से भी न रोका जा सका, वह भूरिश्रवा द्वारा कैसे बलपूर्वक गिराया गया? → संजय सात्यकि (शैनेय) की उत्पत्ति, वंश-परंपरा और शौर्य का विस्तार से वर्णन करता है—शिनि-कुल की धनुर्विद्या, युद्ध-प्रताप और वृष्णि-वीरों की अजेयता का प्रतिपादन; साथ ही भूरिश्रवा-सोमदत्त पक्ष की कठोरता और अहं-उद्रेक का संकेत। → सर्वसैन्यों के देखते-देखते भूरिश्रवा का सात्यकि को बलात् भूमिपात करना और अपमानित करते हुए लात मारना—यही वह क्षण है जो धृतराष्ट्र के प्रश्न का तीखा उत्तर बनकर उभरता है। → संजय निष्कर्ष देता है कि सात्यकि की पराजय ‘अयोग्यता’ से नहीं, युद्ध की जटिल परिस्थिति, प्रतिद्वन्द्वी की क्रूर दृढ़ता और क्षणिक अवसर-प्राप्ति से हुई; साथ ही वृष्णि-प्रवीरों की सामान्यतः अप्रतिहत गति का पुनः प्रतिपादन कर धृतराष्ट्र के संशय का निवारण करता है। → यह प्रशंसा-प्रसंग आगे के निर्णायक संघर्षों—विशेषतः जयद्रथ-वध के उग्र प्रवाह और सात्यकि के अगले कर्म—की पृष्ठभूमि बनाकर कथा को युद्ध-उन्माद की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रशंसाविषयक एक सौ चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १४४ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ “लोक मिलाकर कुल ३२३ श्लोक हैं।) निज जा | मु । #* पञ्चचत्वारिशदाधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनका जयद्रथपर आक्रमण
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! കൗരവനായ ഭൂരിശ്രവസ് ആ അവസ്ഥയിൽ വധിക്കപ്പെട്ടതിന് ശേഷം, പിന്നെ യുദ്ധം വീണ്ടും എങ്ങനെ പുരോഗമിച്ചു എന്ന് എനിക്ക് പറയുക.
Verse 2
स कथं कौरवेयेण समरेष्वनिवारिता: । निगृहा भूरिश्रवसा बलाद् भुवि निपातित:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— സഞ്ജയാ! യുദ്ധത്തിൽ ആരാലും തടയപ്പെടാത്തവനും കൗരവസേനയെ സമുദ്രംപോലെ ചീറി കടന്നവനുമായ ആ വീരനെ, കുരുവംശജനായ ഭൂരിശ്രവസ് എങ്ങനെ പിടിച്ചു ബലമായി ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തി?
Verse 3
संजय उवाच शृणु राजन्निहोत्पत्तिं शैनेयस्य यथा पुरा । यथा च भूरिश्रवसो यत्र ते संशयो नूप
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, ഇവിടെ ശൈനേയൻ (സാത്യകി) പണ്ടെങ്ങനെ ജനിച്ചു എന്നതും, അതുപോലെ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ ഉത്ഭവകഥയും കേൾക്കുക; അങ്ങനെ, നൃപാ, ഈ വിഷയത്തിലെ നിങ്ങളുടെ സംശയം നീങ്ങും.
Verse 4
अत्रे: पुत्रो&भवत् सोम: सोमस्य तु बुध: स्मृतः । बुधस्यैको महेन्द्रा भ: पुत्र आसीत् पुरूरवा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹർഷി അത്രിയുടെ പുത്രൻ സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) ആയിരുന്നു; സോമന്റെ പുത്രനായി ബുധൻ പ്രസിദ്ധൻ. ബുധന് ഒരേയൊരു പുത്രൻ—പുരൂരവസ്—മഹേന്ദ്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) പോലെ ദീപ്തിമാൻ.
Verse 5
पुरूरवस आयुस्तु आयुषो नहुष: सुतः । नहुषस्य ययातिस्तु राजा देवर्षिसम्मत:,पुरूरवाके पुत्र आयु और आयुके पुत्र नहुष हुए। नहुषके राजा ययाति हुए, जिनका देवताओं तथा ऋषियोंमें भी बड़ा आदर था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുരൂരവസിന്റെ പുത്രൻ ആയു; ആയുവിന്റെ പുത്രൻ നഹുഷൻ. നഹുഷന്റെ പുത്രൻ രാജാവായ യയാതി—ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ആദരിച്ചവൻ.
Verse 6
ययातेदेंवयान्यां तु यदुर्ज्येष्ठो5भवत् सुतः । यदोरभूदन्ववाये देवमीढ इति स्मृत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യയാതിക്കും ദേവയാനിക്കും ജ്യേഷ്ഠപുത്രനായി യദു ജനിച്ചു. യദുവിന്റെ വംശപരമ്പരയിൽ ‘ദേവമീഢ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഒരു യാദവൻ ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 7
यादवस्तस्य तु सुतः शूरस्त्रैलोक्यसम्मत: । शूरस्य शौरिनवरो वसुदेवो महायशा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ (ദേവമീഢന്റെ) പുത്രൻ ശൂരൻ; അവൻ ത്രിലോകത്തും ആദരിക്കപ്പെട്ടവൻ. ശൂരന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ ശൗരി വസുദേവൻ—മഹായശസ്സുള്ളവൻ.
Verse 8
धनुष्यनवर: शूर: कार्तवीर्यसमो युधि । तद्वीर्यश्वापि तत्रेव कुले शिनिरभून्नप
ശൂരൻ ധനുർവിദ്യയിൽ അഗ്രഗണ്യനായിരുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ കാർത്തവീര്യ അർജുനനോടു തുല്യമായ പരാക്രമം അവനുണ്ടായിരുന്നു. ഹേ നരേശ്വരാ! അതേ കുലത്തിൽ അവനോടു സമബല-വീര്യമുള്ള ശിനിയും ഉദിച്ചു.
Verse 9
एतस्मिन्नेव काले तु देवकस्य महात्मन: । दुहितुः स्वयंवरे राजन् सर्वक्षत्रसमागमे,राजन्! इसी समय महात्मा देवककी पुत्री देवकीके स्वयंवरमें सम्पूर्ण क्षत्रिय एकत्र हुए थे
ഹേ രാജാവേ! അതേ സമയത്ത് മഹാത്മാവായ ദേവകന്റെ പുത്രി ദേവകിയുടെ സ്വയംവരത്തിൽ സർവ്വ ക്ഷത്രിയരാജാക്കളും ഒരുമിച്ചു കൂടിയിരുന്നു.
Verse 10
तत्र वै देवकीं देवीं वसुदेवार्थमाशु वै । निर्जित्य पार्थिवान् सर्वान् रथमारोपयच्छिनि:,उस स्वयंवरमें शिनिने शीघ्र ही समस्त राजाओंको जीतकर वसुदेवके लिये देवकी देवीको रथपर बैठा लिया
ആ സ്വയംവരത്തിൽ ശിനി വേഗത്തിൽ എല്ലാ രാജാക്കളെയും ജയിച്ച്, വസുദേവനുവേണ്ടി ദേവി ദേവകിയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ഇരുത്തി.
Verse 11
तां दृष्टवा देवकीं शूरो रथस्थां पुरुषर्षभ । नामृष्यत महातेजा: सोमदत्त: शिनेर्नूप,नरश्रेष्ठ! नरेश्वर! उस समय महातेजस्वी शूरवीर सोमदत्तने देवकी देवीको रथपर बैठे हुए देख शिनिके पराक्रमको सहन नहीं किया
ഹേ പുരുഷർഷഭാ, ഹേ നരേശ്വരാ! അപ്പോൾ മഹാതേജസ്സുള്ള ശൂരവീരൻ സോമദത്തൻ രഥസ്ഥയായ ദേവി ദേവകിയെ കണ്ടപ്പോൾ, ശിനിയുടെ പരാക്രമം സഹിക്കാനായില്ല.
Verse 12
तयोर्युद्धमभूद् राजन् दिनार्ध चित्रमद्भुतम् । बाहुयुद्धे सुबलिनो: प्रसक्तं पुरुषर्षभ
ഹേ രാജാവേ! ആ രണ്ടുപേരുടെയും യുദ്ധം അർദ്ധദിനം നീണ്ടു—വിചിത്രവും അത്ഭുതകരവും ആയിരുന്നു. ഹേ പുരുഷർഷഭാ! ആ മഹാബലികൾ അടുത്ത ബാഹുയുദ്ധത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ഏർപ്പെട്ടു.
Verse 13
पुरुषप्रवर महाराज! उन दोनों महाबली शिनि और सोमदत्तमें आधे दिनतक विचित्र एवं अद्भुत बाहुयुद्ध हुआ ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പുരുഷപ്രവര മഹാരാജാ! ആ രണ്ടു മഹാബലന്മാരായ ശിനിയും സോമദത്തനും തമ്മിൽ അർദ്ധദിനം വരെ വിചിത്രവും അത്ഭുതകരവുമായ ബാഹുയുദ്ധം നടന്നു. പിന്നെ ശിനി ബലപ്രയോഗത്തോടെ സോമദത്തനെ നിലത്തേക്ക് തള്ളിവീഴ്ത്തി; വാൾ ഉയർത്തി അവന്റെ മുടി പിടിച്ച് കാലാൽ അടിച്ചു.
Verse 14
मध्ये राजसहस्राणां प्रेक्षकाणां समन्तत: । कृपया च पुनस्तेन स जीवेति विसर्जित:
ആയിരക്കണക്കിന് രാജാക്കന്മാരുടെ നടുവിൽ, ചുറ്റും പ്രേക്ഷകർ നിൽക്കേ, അവൻ കരുണകൊണ്ട് വീണ്ടും “ഇവൻ ജീവിക്കട്ടെ” എന്നു വിചാരിച്ച് അവനെ വിട്ടയച്ചു.
Verse 15
चारों ओरसे सहस्रों नरेश दर्शक बनकर यह युद्ध देख रहे थे। उनके बीचमें पुनः कृपा करके “जाओ, जीवित रहो” ऐसा कहकर शिनिने सोमदत्तको छोड़ दिया ।।
ചുറ്റുമെങ്ങും ആയിരക്കണക്കിന് രാജാക്കന്മാർ പ്രേക്ഷകരായി ആ യുദ്ധം കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. അവരുടെ നടുവിൽ ശിനിയുടെ പുത്രൻ വീണ്ടും കരുണ കാണിച്ച് “പോ—ജീവിക്ക” എന്നു പറഞ്ഞ് സോമദത്തനെ വിട്ടയച്ചു. എന്നാൽ അങ്ങനെ അപമാനിതാവസ്ഥയിലായ സോമദത്തൻ, മാന്യരാജാവേ, അമർഷവശനായി ആരാധനയിലൂടെ മഹാദേവനെ പ്രസന്നനാക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 16
तस्य तुष्टो महादेवो वराणां वरद: प्रभु: । वरेण च्छन्दयामास स तु वच्रे वरं॑ नृप:
അവനിൽ പ്രസന്നനായ ദേവശ്രേഷ്ഠനും വരദാതാവുമായ മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ, നിനക്കിഷ്ടമുള്ള വരം ചോദിക്ക.” അപ്പോൾ രാജാവ് സോമദത്തൻ ഇങ്ങനെ വരം അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 17
पुत्रमिच्छामि भगवन् यो निपात्य शिने: सुतम् | मध्ये राजसहस््राणां पदा हन्याच्च संयुगे
“ഭഗവൻ! ആയിരക്കണക്കിന് രാജാക്കന്മാരുടെ നടുവിൽ യുദ്ധത്തിൽ ശിനിയുടെ പുത്രനെ നിലത്തുകീഴ്ത്തി കാലാൽ അടിക്കുവാൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുത്രനെ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 18
तस्य तद् वचन श्रुत्वा सोमदत्तस्य पार्थिव । (सशिर:कम्पमाहेदं नैतदेवं भवेन्नूप । स पूर्वमेव तपसा मामाराध्य जगत्त्रये ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സോമദത്തന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാദേവൻ തലകുലുക്കി ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു: “ഇല്ല, രാജാവേ, അങ്ങനെ സംഭവിക്കുകയില്ല. ശിനിയുടെ പുത്രൻ മുമ്പേ തപസ്സിലൂടെ എന്നെ ആരാധിച്ച്, ത്രിലോകങ്ങളിലും ആരാലും വധിക്കപ്പെടാത്ത അവധ്യതയുടെ പരമോന്നത വരം എന്നിൽ നിന്ന് നേടിയിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവനെ ആരും കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല. എങ്കിലും നിന്റെ ശ്രമം വ്യർത്ഥമാകുകയില്ല—യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ പുത്രൻ, നിന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, ശിനിയുടെ പൗത്രനെ മൂർച്ചയിൽ ആക്കും; പക്ഷേ അവനെ വധിക്കാൻ കഴിയില്ല, കാരണം അവൻ കൃഷ്ണന്റെ സംരക്ഷണത്തിലാണ്. ഞാൻ തന്നെയാണ് കൃഷ്ണൻ; ഞങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒരിക്കലും ഭേദമില്ല.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് “തഥാസ്തു” എന്നു ഉച്ചരിച്ച് ആ ദേവൻ അവിടെ തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു, രാജാവേ।
Verse 19
स तेन वरदानेन लब्धवान् भूरिदक्षिणम् । अपातयच्च समरे सौमदत्ति: शिने: सुनम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ വരദാനത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ സോമദത്തൻ മഹാദാനശീലനായ ഭൂരിശ്രവസിനെ പുത്രനായി ലഭിച്ചു; പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ശിനിയുടെ പുത്രനായ സാത്യകിയെ നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി।
Verse 20
पश्यतां सर्वसैन्यानां पदा चैनमताडयत् | एतत् ते कथितं राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും നോക്കി നിൽക്കേ അവൻ അവനെ കാൽ കൊണ്ടും അടിച്ചു. രാജാവേ, നിങ്ങൾ എന്നോടു ചോദിച്ചതിന് ഉത്തരമായി ഈ സംഭവമാണ് ഞാൻ പറഞ്ഞത്।
Verse 21
न हि शक््यो रणे जेतुं सात्वतो मनुजर्षभै: । लब्धलक्ष्याश्न संग्रामे बहुशश्चित्रयोधिन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ സാത്വത വീരനെ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരും ജയിക്കാനാവില്ല. സമരത്തിൽ അവർ ലക്ഷ്യം തെറ്റാതെ തുളയ്ക്കും; പലവിധ വിസ്മയകരമായ യുദ്ധകൗശലങ്ങളോടെ പോരാടും।
Verse 22
देवदानवगन्धर्वान् विजेतारो हाविस्मिता: । स्ववीर्यविजये युक्ता नैते परपरिग्रहा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ദേവന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും പോലും ജയിക്കും; എങ്കിലും അതുകൊണ്ട് അവർക്കു അഹങ്കാരമോ വിസ്മയമോ ഉണ്ടാകില്ല. സ്വന്തം വീര്യത്താൽ വിജയം നേടാൻ അവർ നിരന്തരം ശ്രമിക്കുന്നു; ഈ വൃഷ്ണിവീരർ ഒരിക്കലും പരാധീനരാകുന്നില്ല।
Verse 23
न तुल्यं वृष्णिभिरिह दृश्यते किंचन प्रभो । भूतं भव्यं भविष्यच्च बलेन भरतर्षभ,शक्तिशाली भरतश्रेष्ठ! भूत, वर्तमान और भविष्य कोई भी जगत् बलमें वृष्णिवंशियोंके समान नहीं दिखायी देता
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, ഇവിടെ വൃഷ്ണിവംശത്തോട് തുല്യമായ ഒന്നും കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ബലത്തിൽ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി—മൂന്നു കാലങ്ങളിലും ലോകത്തിൽ വൃഷ്ണിവംശത്തിന് സമം ആരും തോന്നുന്നില്ല.
Verse 24
न ज्ञातिमवमन्यन्ते वृद्धानां शासने रता: । न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसा:
മൂപ്പന്മാരുടെ ശാസനം അനുസരിക്കുന്നതിൽ രതരായവർ തങ്ങളുടെ ബന്ധുക്കളെ അവമാനിക്കുകയില്ല. ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ പോലും (ഇതിന് വിരുദ്ധമായി) പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല.
Verse 25
जेतारो वृष्णिवीराणां कि पुनर्मानवा रणे | ये अपने कुट॒म्बीजनोंकी अवहेलना नहीं करते हैं। सदा बड़े-बूढ़ोंकी आज्ञामें तत्पर रहते हैं। देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष, नाग और राक्षस भी युद्धमें वृष्णिवीरोंपर विजय नहीं पा सकते; फिर मनुष्य किस गिनतीमें हैं? ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വൃഷ്ണിവീരർ ജയശീലരാണ്; പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ മനുഷ്യർ എന്ത് കണക്കു? അവർ തങ്ങളുടെ കുടുംബ-ബന്ധുക്കളെ അവമാനിക്കുകയില്ല; മൂപ്പന്മാരുടെ ആജ്ഞയിൽ സദാ രതരായിരിക്കും. ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ പോലും യുദ്ധത്തിൽ വൃഷ്ണിവീരരെ ജയിക്കാനാവില്ല; പിന്നെ മനുഷ്യർ എത്ര? കൂടാതെ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ധനം, ഗുരുവിന്റെ ധനം, ബന്ധുക്കളുടെ ധനം—ഇവയിൽ അവർ ഹിംസ ചെയ്യുകയില്ല.
Verse 26
एतेषां रक्षितारश्न ये स्यु: कस्याज्चिदापदि । अर्थवन्तो न चोत्सिक्ता ब्रह्मुण्या: सत्यवादिन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവരിൽ ആരെങ്കിലും ഒരാളുടെ ആപത്തിൽ രക്ഷകരായി നിൽക്കുമെങ്കിൽ, അവർ സമ്പന്നരായിട്ടും അഹങ്കാരരഹിതർ; ബ്രാഹ്മണ്യധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരർ; സത്യവാദികൾ ആകുന്നു.
Verse 27
ये ब्राह्मण, गुरु तथा कुटुम्बीजनोंके धन लेनेके लिये कभी हिंसा नहीं करते हैं। इन ब्राह्मण-गुरु आदिमें जो कोई भी किसी आपत्तिमें पड़े हों, उनकी ये वृष्णिवंशी रक्षा करते हैं। ये सब-के-सब धनवान, अभिमानशाून्य, ब्राह्मण-भक्त और सत्यवादी होते हैं ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ശേഷിയുള്ള ശക്തന്മാരെ അവമാനിക്കുകയില്ല; ദീനദുഃഖിതരെ ഉയർത്തുകയും ചെയ്യും. സദാ ദേവപരായണർ, ഇന്ദ്രിയദമനമുള്ളവർ, മറ്റുള്ളവരുടെ രക്ഷകർ, ആത്മപ്രശംസയിൽ നിന്ന് ദൂരെയുള്ളവർ ആകുന്നു.
Verse 28
तेन वृष्णिप्रवीराणां चक्र न प्रतिहन्यते । अपि मेरुं वहेत् कश्चित् तरेद् वा मकरालयम् । नतु वृष्णिप्रवीराणां समेत्यान्तं व्रजेन्नप
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് വൃഷ്ണികളുടെ അഗ്രവീരന്മാർ ഒരുക്കിയ ആ വ്യൂഹത്തെ ആരും തടയാൻ കഴിയില്ല. ഒരുവൻ മേരു പർവ്വതം ചുമക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ മകരങ്ങളുടെ ആലയമായ സമുദ്രം നീന്തി കടക്കാം; എന്നാൽ, ഹേ രാജാവേ, വൃഷ്ണിവീരരുടെ ആ സൈന്യത്തെ നേരിട്ട് അതിന്റെ അറ്റം എത്തുക ആരാലും സാധ്യമല്ല।
Verse 29
एतत् ते सर्वमाख्यातं यत्र ते संशय: प्रभो । कुरुराज नरश्रेष्ठ तव व्यपनयो महान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, നിങ്ങൾക്ക് സംശയം ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തെല്ലാം ഞാൻ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിച്ചു. കുരുരാജാ, നരശ്രേഷ്ഠാ, ഈ യുദ്ധം ആരംഭിക്കാൻ നിർണായക കാരണമായത് നിങ്ങളുടെ മഹാ അന്യായം തന്നെയാണ്।
Verse 144
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रशंसायां चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിനുള്ളിലെ സാത്യകി-പ്രശംസാ പ്രസംഗത്തിലെ നൂറ്റിനാൽപ്പത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat around escalation in darkness: warriors pursue decisive outcomes amid reduced visibility and heightened fear, raising implicit questions about proportionality, restraint, and the ethical cost of victory-driven tactics.
Performance of duty is shown as context-sensitive: discipline, situational awareness, and measured decision-making can preserve agency even when conditions (night, noise, encirclement) amplify confusion and emotional reactivity.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-significance lies in illustrating how narrative causality in the Mahābhārata links tactical choices to cascading consequences, reinforcing the epic’s broader inquiry into dharma as tested in extreme circumstances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.