Adhyaya 140
Adhyāya 140: Rātriyuddhe Droṇa-prāpti-prayatnaḥ (Night engagement and the attempt to reach Droṇa)
Upa-parva: Rātriyuddha (Night-Engagement) Episode within Droṇa Parva
Saṃjaya reports that, amid a fierce night engagement described as broadly destructive, Yudhiṣṭhira issues an operational order to the Pāṇḍavas and allied Pāñcālas/Somakas to advance with the intent of striking Droṇa. The Kaurava response is distributed: prominent defenders each intercept an approaching adversary (e.g., Karṇa checks Sahadeva; Duryodhana faces Bhīma; Śakuni blocks Nakula; Kṛpa restrains Śikhaṇḍin; others similarly engage allied leaders), preventing a direct convergence on Droṇa. The chapter then concentrates on Kṛtavarmā Hārdikya confronting Yudhiṣṭhira. A sequence of exchanges follows: Yudhiṣṭhira wounds Kṛtavarmā; Kṛtavarmā cuts Yudhiṣṭhira’s bow and counters with multiple arrows; Yudhiṣṭhira re-arms, strikes again, and throws a śakti that pierces Kṛtavarmā’s right arm; yet Kṛtavarmā rapidly recovers, disarms and overwhelms Yudhiṣṭhira, damages his armor, and forces his withdrawal from the field. The closing movement emphasizes outcome over rhetoric: Kṛtavarmā, having neutralized the advance, resumes the protective screen around Droṇa.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, जो अब तक मन में ‘यद् गतं तद् गतम्’ कहकर बीते को ढँक देना चाहता था, संजय से आग्रह करता है—मेरे अन्याय से जो वीर-क्षय हुआ, उसे विस्तार से कहो; मैं अब स्थिर होकर सुनूँगा। → संजय रणभूमि का दृश्य खोलता है: भीमसेन के धनुष से छूटे बाणों से कौरव-योद्धा कटते-बिखरते हैं, भयभीत होकर ‘किमेतत्?’ कहते हुए पीछे हटते हैं। ध्वज, रथ, चक्र, धुरी, हाथी-घोड़े, शस्त्र—सब टूट-टूटकर भारत-भूमि को शतध्नी-सम विभीषिका से भर देते हैं; सेना मेघ-जाल-सी घनी होकर भी छिन्न-भिन्न होने लगती है। → भीम और कर्ण का पराक्रमी विमर्द चरम पर पहुँचता है—दो उन्मत्त गजों की तरह वे सेना-वन को रौंदते हैं। भीम की सहायता से ‘रौद्र’ होकर कर्ण की गति ऐसी बढ़ती है जैसे वायु पाकर अग्नि सूखे वन में दौड़ उठे; दोनों के अद्भुत कर्म देखकर चारण-सिद्ध तक विस्मित हो जाते हैं। → अध्याय का अंत निर्णायक वध पर नहीं, बल्कि युद्ध-प्रवाह की तीव्रता और दोनों महावीरों की समता-सी टक्कर पर टिकता है—रणभूमि क्षत-विक्षत, कौरव-सेना हतप्रभ, और भीम–कर्ण का संघर्ष अभी थमा नहीं। → भीम–कर्ण का यह ‘परमो विमर्द’ अगले क्षण किस ओर झुकेगा—किसका रौद्र पहले टूटेगा, किसकी सेना पहले ढहेगी—यह प्रश्न खुला रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेनयुद्धाविषयक एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १३७ ॥। ऑपन- मा छा ्ः॑डि् - किसी-किसी प्रतिमें शत्रुंजय और शत्रुसह--इन दो नामोंके स्थानमें क्रमश: 'दृढसन्ध और “जरासन्ध” नाम मिलते हैं। अष्टात्रिशदधिकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका भयंकर युद्ध धृतराष्ट्र रवाच महानपनय: सूत ममैवात्र विशेषत:ः । स इदानीमनुप्राप्तो मन्ये संजय शोचतः
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വാന്തർഗതമായ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ഭീമസേന-യുദ്ധവിഷയകമായ നൂറ്റിമുപ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— “സൂത സംജയാ! ഈ വിഷയത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ച് മഹാ അന്യായം എന്റെതന്നെയാണ്—ഞാൻ അത് അംഗീകരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന എനിക്ക്, സംജയാ, ആ അന്യായത്തിന്റെ ഫലമെന്നോണം ഇതു വന്നെത്തിയതായി തോന്നുന്നു.”
Verse 2
यद् गतं तद् गतमिति ममासीन्मनसि स्थितम् । इदानीमत्र कि कार्य प्रकरिष्यामि संजय
“കഴിഞ്ഞത് കഴിഞ്ഞതുതന്നെ”—എന്നതായിരുന്നു ഇതുവരെ എന്റെ മനസ്സിൽ ഉറച്ചിരുന്നത്; അതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നത് വ്യർത്ഥം. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ, ഈ സമയത്ത്, എന്റെ കർത്തവ്യം എന്ത്? സംജയാ, പറയുക. നീ നിർദ്ദേശിക്കുന്നതു ഞാൻ തീർച്ചയായും അനുസരിക്കും.
Verse 3
यथा होष क्षयो वृत्तो ममापनयसम्भव: । वीराणां तन्ममाचक्ष्व स्थिरीभूतो5स्मि संजय,सूत! मेरे अन्यायसे वीरोंका जो यह विनाश हुआ है, वह सब कह सुनाओ। मैं धैर्य धारण करके बैठा हूँ
എന്റെ തന്നെ അപരാധത്തിൽ നിന്നുയർന്ന വീരന്മാരുടെ ഈ നാശം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചുവോ, അതെല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക. സഞ്ജയാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ ധൈര്യത്തോടെ സ്ഥിരചിത്തനായി കേൾക്കാൻ തയ്യാറാണ്.
Verse 4
संजय उवाच कर्णभीमौ महाराज पराक्रान्तो महाबलौ । बाणवर्षाण्यसृजतां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! മഹാബലവും മഹാപരാക്രമവും ഉള്ള കർണ്ണനും ഭീമസേനനും, മഴ നിറഞ്ഞ രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ, പരസ്പരം അമ്പുകളുടെ വർഷം ചൊരിയാൻ തുടങ്ങി.
Verse 5
भीमनामाड्किता बाणा: स्वर्णपुड्खा: शिलाशिता: । विविशु: कर्णमासाद्य च्छिन्दन्त इव जीवितम्
ഭീമന്റെ പേരാൽ അങ്കിതമായ, സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള, കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ അമ്പുകൾ കർണ്ണനെത്തിയപ്പോൾ അവന്റെ ദേഹത്തിൽ അങ്ങനെ കുത്തിപ്പാഞ്ഞു—ജീവൻ തന്നെ മുറിച്ചെറിയുന്നതുപോലെ.
Verse 6
तथैव कर्णनिर्मुक्ता: शरा बर्हिणवासस: । छादयाज्चक्रिरे वीर शतशो5थ सहस्रश:,इसी प्रकार कर्णके छोड़े हुए मयूरपंखवाले सैकड़ों और हजारों बाणोंने वीर भीमसेनको आच्छादित कर दिया
അതുപോലെ കർണ്ണൻ വിട്ട മയൂരപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും അമ്പുകൾ വീരൻ ഭീമസേനനെ മൂടിക്കളഞ്ഞു.
Verse 7
तयो: शरैर्महाराज सम्पतद्धिः समन्ततः । बभूव तत्र सैन्यानां संक्षो भ: सागरोत्तर:,महाराज! चारों ओर गिरते हुए उन दोनोंके बाणोंसे वहाँकी सेनाओंमें समुद्रसे भी बढ़कर महान् क्षोभ होने लगा
മഹാരാജാവേ! ആ ഇരുവരുടെയും അമ്പുകൾ എല്ലാടവും പതിക്കുമ്പോൾ, അവിടത്തെ സൈന്യങ്ങളിൽ സമുദ്രമഥനത്തേക്കാൾ വലുതായ മഹാ കലഹം ഉയർന്നു.
Verse 8
भीमचापच्युतैर्बाणैस्तव सैन्यमरिंदम । अवध्यत चमूमध्ये घोरैराशीविषोपमै:,शत्रुदमन! भीमसेनके धनुषसे छूटे हुए विषधर सर्पोके समान भयंकर बाणोंद्वारा सेनाके मध्यभागमें आपके सैनिकोंका वध हो रहा था
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുദമനാ! യുദ്ധവ്യൂഹത്തിന്റെ നടുവിൽ ഭീമന്റെ വില്ലിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട വിഷസർപ്പസമമായ ഭീകരബാണങ്ങളാൽ നിന്റെ സൈന്യം വധിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു।
Verse 9
वारणै: पतितै राजन् वाजिभिश्न नरै: सह । अदृश्यत मही कीर्णा वातभग्नैरिव द्रुमै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വീണുകിടക്കുന്ന ആനകളും കുതിരകളും പടയാളികളും കൊണ്ട് ഭൂമി ചിതറിക്കിടന്നു; ആ രണഭൂമി കൊടുങ്കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞുവീണ വൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി।
Verse 10
ते वध्यमाना: समरे भीमचापच्युतै: शरै: । प्राद्रवंस्तावका योधा: किमेतदिति चाब्रुवन्,भीमसेनके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा समरांगणमें मारे जाते हुए आपके सैनिक भाग चले और आपसमें कहने लगे, अरे! यह क्या हुआ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമന്റെ വില്ലിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട അമ്പുകളാൽ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെടുന്ന നിന്റെ യോദ്ധാക്കൾ ഓടിപ്പോയി; അവർ തമ്മിൽ “ഇത് എന്ത് സംഭവിച്ചു?” എന്നു വിളിച്ചു പറഞ്ഞു।
Verse 11
ततो व्युदस्तं तत् सैन्यं सिन्धुसौवीरकौरवम् । प्रोत्सारितं महावेगै: कर्णपाण्डवयो: शरै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ സിന്ധു, സൗവീര, കൗരവരുടെ ആ സൈന്യം കർണ്ണന്റെയും പാണ്ഡവൻ (ഭീമസേനൻ)റെയും മഹാവേഗബാണങ്ങളാൽ വ്യൂഹം തെറ്റി; പിന്നോട്ടു തള്ളപ്പെട്ടു ചിതറിപ്പോയി।
Verse 12
ते शूरा हतभूयिष्ठा हताश्चरथवारणा: । उत्सृज्य भीमकर्णो च सर्वतो व्यद्रवन् दिश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ശൂരന്മാർ—അവരിൽ പലരും ഹതരായി, രഥങ്ങളും ആനകളും നശിച്ച്, പ്രത്യാശ തകർന്നു—ഭീമസേനനെയും കർണ്ണനെയും ഉപേക്ഷിച്ച് എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി।
Verse 13
नूनं पार्थार्थमेवास्मान् मोहयन्ति दिवौकस: । यत् कर्णभीमप्रभवैर्वध्यते नो बल शरै:ः
നിശ്ചയമായും ദേവന്മാർ പാർഥൻ (അർജുനൻ)ന്റെ ഹിതത്തിനായിട്ടേ നമ്മെ മോഹിപ്പിക്കുന്നുള്ളൂ; കാരണം കർണ്ണനും ഭീമസേനനും ഉത്ഭവിച്ച അമ്പുകളാൽ നമ്മുടെ സൈന്യം വധിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 14
एवं ब्रुवाणा योधास्ते तावका भयपीडिता: । शरपातं समुत्सृज्य स्थिता युद्धदिदृक्षव:,ऐसा कहते हुए आपके योद्धा भयसे पीड़ित हो बाण मारनेका कार्य छोड़कर युद्धके दर्शक बनकर खड़े हो गये
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെടുമ്പോൾ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ഭയപീഡിതരായി അമ്പുവർഷം ഉപേക്ഷിച്ച് നിശ്ചലമായി നിന്നു; യുദ്ധം മുന്നോട്ടു തള്ളാതെ വെറും ദർശകരായി മാറി.
Verse 15
ततः प्रावर्तत नदी घोररूपा रणाजिरे । शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धिनी,तदनन्तर रणभूमिमें रक्तकी भयंकर नदी बह चली, जो शूरवीरोंको हर्ष देनेवाली और भीरु पुरुषोंका भय बढ़ानेवाली थी
അതിനുശേഷം യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീകരരൂപമുള്ള ഒരു നദി ഒഴുകിത്തുടങ്ങി—രക്തനദി; അത് ശൂരന്മാർക്ക് ഹർഷം ജനിപ്പിക്കുകയും ഭീരുക്കളുടെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 16
वारणाश्वमनुष्याणां रुधिरौघसमुद्धवा । संवृता गतसच्त्वैश्व मनुष्यगजवाजिभि:,हाथी, घोड़े और मनुष्योंके रुधिरसमूहसे उस नदीका प्राकट्य हुआ था। वह प्राणशून्य मनुष्यों, हाथियों और घोड़ोंसे घिरी हुई थी
ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും രക്തപ്രവാഹങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ആ നദി ഉത്ഭവിച്ചത്; ജീവൻ വിട്ട മനുഷ്യരും ഗജങ്ങളും അശ്വങ്ങളും ചുറ്റുമെല്ലാം അതിനെ വളഞ്ഞുനിന്നു.
Verse 17
सानुकर्षपताकैश्र द्विपाश्वरथभूषणै: । स्यन्दनैरपविद्धैश्व भग्नचक्राक्षकूबरै:
അവിടെ പല രഥങ്ങളും കിടന്നിരുന്നു—ചിലതിൽ പതാകകളും നുകത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളും ശേഷിച്ചിരുന്നു; ചിലതിൽ രഥത്തിന്റെ പാർശ്വരക്ഷകാദി അലങ്കാരങ്ങളും; എന്നാൽ അവയെല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവ, ചക്രവും അക്ഷവും കൂബരവും തകർന്നവ.
Verse 18
जातरूपपरिष्कारेर्थनुर्भि: सुमहास्वनै: । सुवर्णपुड्खैरिषुभिनाराचैश्व सहस्रश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, മഹത്തായ ടങ്കാരധ്വനി മുഴക്കുന്ന വില്ലുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; സ്വർണ്ണപ്പുഞ്ചങ്ങളുള്ള അമ്പുകളും ഇരുമ്പുതലമുള്ള നാരാചങ്ങളും ആയിരക്കണക്കിന് ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 19
कर्णपाण्डवनिर्मुक्तिनिर्मुक्तिरिव पन्नगै: प्रासतोमरसंघातै: खड्गैश्न सपरश्वधै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കർണ്ണനും പാണ്ഡവരും വിട്ട അസ്ത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഒഴിഞ്ഞുമാറി; ത്വക്ക് വിട്ട് വഴുതിപ്പോകുന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെ. പ്രാസ-തോമരങ്ങളുടെ ഘാതങ്ങൾക്കിടയിലും, ഖഡ്ഗപ്രഹാരങ്ങളും പരശ്വധപ്രഹാരങ്ങളുംക്കിടയിലും.
Verse 20
सुवर्णविकृतैश्चापि गदामुसलपट्टिशै: । ध्वजैश्न विविधाकारै: शक्तिभि: परिघैरपि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് രൂപപ്പെടുത്തി അലങ്കരിച്ച ആയുധങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു—ഗദ, മുസലം, പട്ടിശം; പല രൂപങ്ങളിലുള്ള ധ്വജങ്ങൾ; കൂടാതെ ശക്തികളും പരിഘങ്ങളും.
Verse 21
शतध्नीभिश्च चित्राभिर्बभौ भारत मेदिनी । भारत! उस समय अनुकर्ष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓ ഭാരതാ! അപ്പോൾ വിചിത്ര ശതഘ്നികളാൽ നിറഞ്ഞ ആ ഭൂമി (രണഭൂമി) അത്ഭുതമായി ദീപ്തമായി.
Verse 22
वलयैरपदिद्धैश्न तत्रैवाड्गुलिवेष्टकै: । चूडामणिभिरुष्णीषै: स्वर्णसूत्रैश्ष मारिष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓ മാരിഷാ! അവിടെയേ ഭൂമിയിൽ വളകൾ, കലഹത്തിൽ ഊരിവീണ വിരല്മോതിരങ്ങൾ, ചൂഡാമണികൾ, ഉഷ്ണീഷങ്ങൾ (പാഗടകൾ), സ്വർണ്ണനൂലുകൾ എന്നിവ ചിതറിക്കിടന്നു।
Verse 23
तनुत्रै: सतलन्ैश्न हारैरनिष्किैश्व भारत । व्स्त्रैश्छत्रैश्न विध्वस्तैशज्ञामरव्यजनैरपि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! യുദ്ധഭൂമി തകർന്ന കവചങ്ങളും ശിരസ്ത്രാണങ്ങളും, പൊട്ടിയ ഹാരങ്ങളും നിഷ്കങ്ങളും, കീറിയ വസ്ത്രങ്ങളും നശിച്ച ഛത്രങ്ങളും, വീണ ചാമരങ്ങളും വ്യജനങ്ങളും കൊണ്ട് എല്ലാടവും ചിതറിക്കിടന്നു.
Verse 24
गजाश्वमनुजैर्भिन्नि: शोणिताक्तैश्व पत्रिभि: | तैस्तैश्व विविधैभिन्निस्तत्र तत्र वसुंधरा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീണ ആനകളും കുതിരകളും മനുഷ്യരും കൊണ്ട് പലിടത്തും ഭൂമി പിളർന്നിരുന്നു; രക്തം പുരണ്ട നാനാവിധ അമ്പുകൾ കുത്തിക്കയറിയതിനാൽ എല്ലായിടത്തും വസുന്ധര യുദ്ധഹിംസയുടെ മുറിവുകളാൽ വിക്ഷതമായിരുന്നു।
Verse 25
पतितैरपविद्धैश्न विबभौ द्यौरिव ग्रहै: । माननीय भरतनन्दन! इधर-उधर पड़े हुए सोनेके अंगद
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മാന്യ ഭരതനന്ദന! അവിടത്തെ ഭൂമി ചുറ്റുമെങ്ങും വീണും എറിഞ്ഞുമിട്ട വസ്തുക്കളാൽ, ഗ്രഹങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ആകാശംപോലെ, പ്രകാശിച്ചു. സ്വർണ്ണ അങ്കദങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ, കുണ്ഡലങ്ങൾ, മുകുടങ്ങൾ, വളയങ്ങൾ, മോതിരങ്ങൾ, ചൂഡാമണികൾ, ഉഷ്ണീഷങ്ങൾ, സ്വർണ്ണസൂത്രങ്ങൾ, കവചങ്ങൾ, കൈയുറകൾ, നിഷ്കങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, ഛത്രങ്ങൾ, തകർന്ന ചാമരങ്ങളും വ്യജനങ്ങളും; കൂടാതെ ചിതറിപ്പോയ ആനകൾ, കുതിരകൾ, മനുഷ്യർ, രക്തത്തിൽ ലഥപഥമായ പകർത്തുള്ള അമ്പുകൾ—ഇത്തരം നാനാവിധ ചിന്നഭിന്നവും പതിതവും പരിത്യക്തവുമായ വസ്തുക്കൾ കൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമി വിചിത്രമായി ശോഭിച്ചു. സത്യമായി, ആ രണ്ടുപേരുടെ കർമ്മങ്ങൾ അചിന്ത്യവും അത്ഭുതവും അതിമാനുഷവുമായിരുന്നു।
Verse 26
अग्नेर्वायुसहायस्य गति: कक्ष इवाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ ഗതി കാറ്റിന്റെ സഹായമുള്ള അഗ്നിപോലെ, അഥവാ കാട്ടുതീപോലെ ആയിരുന്നു।
Verse 27
निपातितध्वजरथं हतवाजिनरद्धिपम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേശ്വരാ! ആ റണത്തിൽ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം മേഘഘടപോലെ ഭീകര ദുർദശയിൽ പതിച്ചു. അതിന്റെ രഥങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു; ആനകളും കുതിരകളും യോദ്ധാക്കളും ഹതരായി. കർണ്ണനും ഭീമസേനനും ചേർന്ന് അവിടെ പരമ ഭീകരമായ വിമർദം ഉയർത്തി; യുദ്ധഭൂമി സംഹാരത്തോടെ നിറഞ്ഞു।
Verse 28
गजाभ्यां सम्प्रयुक्ता भ्यामासीन्नलवनं यथा । मेघजालनिभं सैन्यमासीत् तव नराधिप
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരാധിപാ! രണ്ടു ആനകൾ ചവിട്ടി ഞെരിച്ച നാളവനംപോലെ നിന്റെ സൈന്യം തോന്നി; അത് മേഘക്കൂട്ടംപോലെ—ഘനവും കറുത്തതും ഭാരമേറിയതുമായിരിന്നു.
Verse 138
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमकर्णयुद्धे अष्टात्रिंशधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായി ഭീമ-കർണയുദ്ധവർണ്ണനയുള്ള നൂറ്റിമുപ്പത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 253
दृष्टवा चारणसिद्धानां विस्मय: समजायत । उन दोनोंके उस अचिन्त्य, अलौकिक और अद्धुत कर्मको देखकर चारणों और सिद्धोंके मनमें भी महान् विस्मय हो गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ ആ അചിന്ത്യവും അലൗകികവും അത്ഭുതകരവുമായ കൃത്യം കണ്ടപ്പോൾ ചാരണന്മാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും മനസ്സിലും മഹാവിസ്മയം ഉദിച്ചു.
Verse 266
आसीद् भीमसहायस्य रौद्रमाधिरथेर्गतम् । जैसे वायुकी सहायता पाकर सूखे वनमें तथा घास-फूँसमें अग्निकी गति बढ़ जाती है, उसी प्रकार उस महायुद्धमें भीमसेनके साथ सूतपुत्र कर्णकी भयंकर गति बढ़ गयी थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനന്റെ സഹായം ലഭിച്ചതോടെ ആ മഹാരഥന്റെ രൗദ്രഗതി വർധിച്ചു. കാറ്റിന്റെ സഹായത്തോടെ വരണ്ട കാട്ടിലും പുല്ലും വൈക്കോലും നിറഞ്ഞിടത്തും തീ വേഗത്തിൽ പടരുന്നതുപോലെ, ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഭീമനോടൊപ്പം സൂതപുത്രൻ കർണന്റെ ഭയങ്കരമായ ആക്രമണവേഗം കൂടി.
Verse 283
विमर्द: कर्णभीमाभ्यामासीच्च परमो रणे | नरेश्वर! जैसे दो हाथी किसीसे प्रेरित होकर नरकुलके वनको रौंद डालते हैं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണത്തിൽ കർണനും ഭീമസേനനും തമ്മിൽ പരമഭീകരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി. നരേശ്വരാ! ആരോ പ്രേരിപ്പിച്ച രണ്ടു ആനകൾ മനുഷ്യരുടെ വനത്തെ ചവിട്ടി തകർക്കുന്നതുപോലെ, മേഘഘടപോലെ തോന്നിയ നിന്റെ സൈന്യം ദുരവസ്ഥയിൽപ്പെട്ടു. അവരുടെ രഥങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു; ആനകളും കുതിരകളും യോദ്ധാക്കളും കൊല്ലപ്പെട്ടു. ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കർണനും ഭീമസേനനും മഹാസംഹാരം വിതറി.
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes the declared objective of reaching a single high-value commander (Droṇa) with the collateral spread of combat across many duels, raising the tension between focused strategic aims and the broader human cost intensified by night conditions.
Operational intent must be matched by secure lines of advance: concentrated objectives can be nullified when defenders implement layered interdiction and force key leaders into time-consuming engagements.
No explicit phalaśruti appears in the provided chapter material; its significance is contextual—illustrating how tactical containment preserves command continuity and reshapes the feasibility of stated objectives within the war’s ethical landscape.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.