Adhyaya 137
Chapter 137: Yuyudhāna (Sātyaki) Slays Somadatta; Yudhiṣṭhira Redirected from Droṇa
Upa-parva: Somadatta-vadha (Yuyudhāna–Somadatta Duel Episode)
Sañjaya narrates how Sātyaki, seeing Somadatta advancing with a great bow, orders his charioteer to drive directly at him and declares he will not retreat without killing the enemy. A high-velocity chariot duel follows: both warriors shower arrows, cut each other’s weapons and emblems, and maneuver in tight chariot-circles. Somadatta severs Sātyaki’s bow; Sātyaki quickly replaces it, cuts Somadatta’s standard, and later breaks Somadatta’s bow and strikes him heavily. Bhīma intervenes to support Sātyaki, hurling a massive iron club (parigha), which Somadatta cleaves mid-flight. Sātyaki then escalates decisively—cutting Somadatta’s bow, killing his horses, and beheading the charioteer—before releasing a fierce, fire-like arrow that pierces Somadatta’s chest, causing his death. Kaurava warriors respond with a concentrated counter-attack on Sātyaki. Observing Sātyaki being covered by arrows, Yudhiṣṭhira advances with a large force against Droṇa’s formation; Droṇa counters aggressively, striking Arjuna and cutting Yudhiṣṭhira’s standard and bow. Yudhiṣṭhira retaliates with a thousand arrows, briefly stunning Droṇa, who then deploys the Vāyavya weapon; Arjuna checks it with a counter-weapon. Vāsudeva advises Yudhiṣṭhira to cease pursuing Droṇa directly and instead redeploy toward Duryodhana’s sector where Bhīma is engaged; Yudhiṣṭhira accepts and moves swiftly, while Droṇa continues pressing the Pāṇḍava-Pāñcāla forces as night approaches.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र खेद और आत्मग्लानि से संजय से पूछते हैं—जिस भीमसेन को रोकने का दुर्योधन ने घमंड किया था, वही अब उनके कुल पर प्रलय बनकर कैसे टूट पड़ा? → धृतराष्ट्र दुर्योधन की पुरानी डींगें स्मरण करते हैं—कर्ण के भरोसे, दुःशासन के साथ, कृष्ण सहित पाण्डवों को जीत लेने की बार-बार की गई घोषणा। पर युद्धभूमि में वही भरोसा दरकता दिखता है: भीम का वेग इन्द्र के वज्रधारी हाथ के सामने खड़े दानव-सा असहाय कर देता है। → भीमसेन के सम्मुख कौरव-वीरों की असमर्थता निर्णायक रूप से उभरती है—कर्ण का पराजित होकर रथहीन होना और धृतराष्ट्र का यह निष्कर्ष कि ‘बडवानल के मुख से भी बचा जा सकता है, पर भीममुख के सामने से नहीं’। → धृतराष्ट्र दुर्योधन की ‘खोटी बुद्धि’ और कृष्ण की सलाह न मानने को विनाश का मूल मानते हैं; अपने पुत्र को आत्मापराध से जलता हुआ देखते हैं और कौरव-पक्ष की नैतिक-रणनीतिक पराजय स्वीकारते हैं। → भीम की अजेयता स्वीकार हो जाने के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—दुर्योधन अब किस उपाय से अपने टूटते मनोबल और बिखरती सेना को संभालेगा?
Shlokas
Verse 1
अपन क्ाा बछ। अकाल पजञ्चत्रिशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: धृतराष्ट्रका खेदपूर्वक भीमसेनके बलका वर्णन और अपने पुत्रोंकी निन्दा करना तथा भीमके द्वारा दुर्मरषण आदि धृतराष्ट्रके पाँच पुत्रोंका वध धृतराष्ट उवाच दैवमेव पर मन््ये धिक् पौरुषमनर्थकम् । यत्राधिरथिरायत्तों नातरत् पाण्डवं रणे
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! ഞാൻ ദൈവത്തെയേ പരമമെന്ന് കരുതുന്നു; പുരുഷപ്രയത്നം വ്യർത്ഥം—അത്തരം നിർഥക പരാക്രമത്തിന് ധിക്കാരം. കാരണം അധിരഥപുത്രൻ കർണ്ണൻ എല്ലാതരത്തിലും ശ്രമിച്ചിട്ടും യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാണ്ഡവൻ ഭീമനെ ജയിക്കാനായില്ല.
Verse 2
कर्ण: पार्थान् सगोविन्दान् जेतुमुत्सहते रणे । न च कर्णसमं योधं लोके पश्यामि कठ्चन
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—കർണ്ണൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഗോവിന്ദനോടുകൂടിയ എല്ലാ കുന്തീപുത്രന്മാരെയും ജയിക്കാനുള്ള ഉത്സാഹത്തിലാണ്. ലോകത്ത് കർണ്ണനോടു തുല്യനായ മറ്റൊരു യോദ്ധാവിനെ ഞാൻ എവിടെയും കാണുന്നില്ല.
Verse 3
इति दुर्योधनस्याहमश्रौषं जल्पतो मुहुः । कर्णो हि बलवान् शूरो दृढ्धन्वा जितक्लम:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ ഇങ്ങനെ പറയുന്നതു ഞാൻ പലവട്ടം കേട്ടിട്ടുണ്ട്. കാരണം കർണ്ണൻ സത്യത്തിൽ ബലവാനും ശൂരനും—ദൃഢധനുസ്സുള്ളവൻ, ക്ഷീണം ജയിച്ചവൻ.
Verse 4
इति मामब्रवीत् सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा । वसुषेणसहायं मां नाल॑ं देवाडपि संयुगे
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സൂതാ! പണ്ടൊരിക്കൽ മന്ദബുദ്ധിയായ ദുര്യോധനൻ എന്നോടിങ്ങനെ പറഞ്ഞു—‘വസുഷേണൻ (കർണൻ) സഹായിയായി ഉണ്ടായാലും യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ ദേവന്മാരോടും സമനല്ല.’”
Verse 5
कि नु पाण्डुसुता राजन् गतसत्त्वा विचेतस: । इस प्रकार दुर्योधनके मुँहसे मैंने बारंबार सुना है। सूत! मूर्ख दुर्योधनने पहले मुझसे यह भी कहा था कि “कर्ण बलवान शूरवीर
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജാവേ! പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ എന്ത് തന്നെയുണ്ട്—സത്ത്വം നഷ്ടപ്പെട്ടും ബുദ്ധി കലങ്ങിയുമിരിക്കുന്നവർ?” ദുർയോധനന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഞാൻ ഈ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ടു—അവന്റെ മോഹമൂലമായ അഹങ്കാരം: കർണൻ ബലവാൻ, ശൂരൻ, ദൃഢധനുർധരൻ, യുദ്ധശ്രമത്തെ ജയിച്ചവൻ; പിന്നെ “കർണൻ കൂടെയുണ്ടെങ്കിൽ സമരഭൂമിയിൽ ദേവന്മാർക്കും എന്നെ തോൽപ്പിക്കാനാവില്ല; അപ്പോൾ ശക്തിയില്ലാത്ത, വിവേകശൂന്യമായ പാണ്ഡവർ എനിക്ക് എന്ത് ചെയ്യുമെന്നു?”
Verse 6
अहो दुर्मुखमेवैकं युद्धानामविशारदम्
അയ്യോ! യുദ്ധകലകളിൽ അപ്രാവീണ്യൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം—ദുർമുഖൻ.
Verse 7
अश्वत्थामा मद्रराज: कृप: कर्णश्व॒ संगता:
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“അശ്വത്ഥാമാവ്, മദ്രരാജാവ്, കൃപൻ, കർണൻ—ഇവർ എല്ലാം ഒന്നിച്ചു ചേർന്നിരിക്കുന്നു.”
Verse 8
ते5पि चास्य महाघोरं बल॑ नागायुतोपमम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“അവരും അവന്റെ അത്യന്തം ഭീകരമായ ബലം—പതിനായിരം ആനകളെപ്പോലെയുള്ളത്—അറിയുന്നു; അവന്റെ ബലം, പരാക്രമം, ക്രോധം, ക്രൂരനിശ്ചയം ഇവയെല്ലാം അവർക്കറിയാം. യമൻ, കാലൻ, അന്തകൻ എന്നിവരെപ്പോലെ ക്രൂരകർമ്മം ചെയ്യുന്ന ഭീമസേനനെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, യുദ്ധത്തിൽ അവർ എങ്ങനെ തങ്ങളുടെയേമേൽ അവനെ കോപിപ്പിക്കും?”
Verse 9
जानन्तो व्यवसायं च क्रूरं मारुततेजस: । किमर्थ क्रूरकर्माणं यमकालान्तकोपमम्
മാരുതപുത്രന്റെ ആ ഭീകരനിശ്ചയം അറിഞ്ഞിട്ടും, യമനെപ്പോലെ കാലാന്തകസമാനനായ ആ ക്രൂരകർമ്മിയെ അവർ എന്തിനാണ് പ്രകോപിപ്പിച്ചത്?
Verse 10
कर्णस्त्वेको महाबाहु: स्वबाहुबलदर्पित:
കർണ്ണൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം—ആ മഹാബാഹു—സ്വന്തം ബാഹുബലത്തിന്റെ ഗർവത്തിൽ മദിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 11
यो5जयत् समरे कर्ण पुरंदर इवासुरम्
സമരത്തിൽ കർണ്ണനെ ജയിച്ചവൻ—പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഒരു അസുരനെ ജയിച്ചതുപോലെ.
Verse 12
नस पाण्डुसुतो जेतुं शक्य: केनचिदाहवे । जिन्होंने समरांगणमें असुरोंपर विजय पानेवाले देवराज इन्द्रके समान कर्णको पराजित कर दिया, उन पाण्डुपुत्र भीमसेनको कोई भी युद्धमें जीत नहीं सकता ।।
ആ പാണ്ഡുപുത്രനെ യുദ്ധത്തിൽ ആരും ജയിക്കാനാവില്ല. സമരഭൂമിയിൽ അസുരവിജയിയായ ദേവരാജ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങിയ കർണ്ണനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയ ആ പാണ്ഡവൻ ഭീമസേനനെ ഒരു യോദ്ധാവിനും കീഴടക്കാൻ കഴിയില്ല. അവൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം ദ്രോണനെ തകർത്തു എന്റെ സൈന്യത്തിലേക്ക് കയറി വന്നു.
Verse 13
को हि संजय भीमस्य स्थातुमुत्सहतेडग्रत:
പറയൂ സഞ്ജയാ—ഭീമന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു നേരിടാൻ ധൈര്യം ആര്ക്കുണ്ട്?
Verse 14
प्रेतराजपुरं प्राप्प निवर्तेतापि मानव:
പ്രേതരാജന്റെ നഗരത്തിലെത്തിയാലും മനുഷ്യന് മടങ്ങിവരാം.
Verse 15
पतड्जा इव वह्रिं ते प्राविशन्नल्पचेतस:
അल्पബുദ്ധിയുള്ള നിന്റെ ആളുകൾ പാറ്റകളെപ്പോലെ അഗ്നിയിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 16
यत् तत् सभायां भीमेन मम पुत्रवधाश्रयम्
സഭയിൽ ഭീമൻ എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ വധത്തെക്കുറിച്ച് കുരുക്കൾ കേൾക്കെ ക്രോധത്തോടെ ചെയ്ത ആ പ്രതിജ്ഞ ഓർത്തും, കർണ്ണൻ പരാജിതനായതു കണ്ടും, ദുഃശാസനൻ സഹോദരനോടുകൂടി ഭയത്താൽ ഭീമനിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയിരിക്കണം.
Verse 17
उक्त संरम्भिणोग्रेण कुरूणां शृण्वतां तदा । तन्नूनमभिसंचिन्त्य दृष्टवा कर्ण च निर्जितम्
അന്ന് കുരുക്കൾ കേൾക്കെ ഉഗ്രമായും ആവേശപൂർവമായും ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകൾ ഓർത്തുകൊണ്ട്, അവൻ കർണ്ണൻ പരാജിതനായതു കണ്ടിരിക്കണം.
Verse 18
यश्व संजय दुर्बुद्धिरब्रवीत् समितौ मुहुः
അല്ലെങ്കിൽ, സഞ്ജയാ, ആ ദുർബുദ്ധി യുദ്ധസഭയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും എന്താണ് പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നത്?
Verse 19
स नूनं॑ विरथं दृष्टवा कर्ण भीमेन निर्जितम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“നിശ്ചയം, കർണ്ണൻ രഥരഹിതനായി ഭീമനാൽ പരാജിതനായതു കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് വിറയ്ക്കുന്നു.”
Verse 20
दृष्टवा भ्रातृन् हतान् संख्ये भीमसेनेन दंशितान्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധഭൂമിയിൽ എന്റെ സഹോദരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട്, ഭീമസേനൻ ചീന്തിത്തകർത്ത നിലയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ…”
Verse 21
को हि जीवितमन्विच्छन् प्रतीपं पाण्डवं व्रजेत्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“ജീവൻ കാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പാണ്ഡവനോടു വിരോധമായി ആരാണ് പോകുക?”
Verse 22
भीम॑ भीमायुध॑ क्रुद्धं साक्षात् कालमिव स्थितम् । अपने जीवनकी इच्छा रखनेवाला कौन पुरुष क्रोधमें भरकर साक्षात् कालके समान खड़े हुए भयानक अस्त्र-शस्त्रधारी पाण्डुपुत्र भीमसेनके विरुद्ध युद्धमें जा सकता है ।।
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“ഭീകരായുധധാരിയായും ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചും സാക്ഷാൽ കാലനെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്ന പാണ്ഡുപുത്രൻ ഭീമന്റെ വിരുദ്ധമായി—ജീവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആരാണ് യുദ്ധത്തിലേക്ക് പോകുക? വഡവാമുഖാഗ്നിയുടെ (സമുദ്രാഗ്നിയുടെ) നടുവിൽ അകപ്പെട്ട മനുഷ്യനും ഒരുപക്ഷേ രക്ഷപ്പെടാം; എന്നാൽ അവന്റെ മുന്നിൽ ആരാണ് നിലനിൽക്കുക?”
Verse 23
न पार्था न च पञज्चाला न च केशवसात्यकी
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സൂതാ! പൃഥാപുത്രന്മാരോ, പാഞ്ചാലന്മാരോ, കേശവനോ, സാത്യകിയോ—യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധം കത്തുമ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ അവർ അറിയുന്നില്ല. അയ്യോ! എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ ജീവൻ ഭീകര ദുരന്തത്തിൽ അകപ്പെട്ടു.”
Verse 24
जानते युधि संरब्धा जीवितं परिरक्षितुम् । अहो मम सुतानां हि विपन्नं सूत जीवितम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ കോപം കത്തുമ്പോൾ അവർ ആരുടെയും ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ അറിയുന്നില്ല. അയ്യോ സൂതാ! എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ ജീവൻ മഹാ അപകടത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു.
Verse 25
संजय उवाच यस्त्वं शोचसि कौरव्य वर्तमाने महाभये । त्वमस्थ जगतो मूलं विनाशस्य न संशय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗരവകുമാരാ! ഈ മഹാഭയം ഇതിനകം തന്നെ നിന്റെ മേൽ വന്നിരിക്കെ, നീ ദുഃഖത്തിൽ ഇരിക്കുന്നത് യോജിച്ചതല്ല. സംശയമില്ല—ഈ ലോകനാശത്തിന്റെ മൂലകാരണം നീ തന്നെയാണ്.
Verse 26
स्वयं वैरं महत् कृत्वा पुत्राणां वचने स्थित: । उच्यमानो न गृल्लीषे मर्त्य: पथ्यमिवौषधम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പുത്രന്മാരുടെ വാക്കിൽ നിലകൊണ്ട് നീ തന്നെയാണ് ഈ മഹാവൈരത്തിന്റെ അടിത്തറ വെച്ചത്. അതിനെ ശമിപ്പാൻ ആളുകൾ ഉപദേശിച്ചപ്പോൾ നീ അത് സ്വീകരിച്ചില്ല—മരണാസന്നൻ ഹിതകരമായ ഔഷധം സ്വീകരിക്കാത്തതുപോലെ.
Verse 27
स्वयं पीत्वा महाराज कालकूटं सुदुर्जरम् । तस्येदानीं फल कृत्स्नमवाप्लुहि नरोत्तम,नरश्रेष्ठ महाराज! जिसको पचाना अत्यन्त कठिन है, उस कालकूट विषको स्वयं पीकर अब उसके सारे परिणामोंको आप ही भोगिये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരോത്തമ മഹാരാജാ! ജീർണ്ണിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കാലകൂട വിഷം നീ തന്നെയാണ് കുടിച്ചത്; ഇപ്പോൾ അതിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ഫലം നീ തന്നെയാണ് അനുഭവിക്കേണ്ടത്.
Verse 28
यत् तु कुत्सयसे योधान् युध्यमानान् महाबलान् । तत्र ते वर्तयिष्यामि यथा युद्धमवर्तत
യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന മഹാബല യോദ്ധാക്കളെ നീ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത് യോജിച്ചതല്ല. ഇപ്പോൾ അവിടെ യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നുവോ, അതെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു യഥാവിധി വിവരിക്കുന്നു—ശ്രദ്ധിക്കൂ.
Verse 29
दृष्टवा कर्ण तु पुत्रास्ते भीमसेनपराजितम् । नामृष्यन्त महेष्वासा: सोदर्या: पजडच भारत,भरतनन्दन! कर्णको भीमसेनसे पराजित हुआ देख आपके पाँच महाधनुर्थर पुत्र जो परस्पर सगे भाई थे, सह न सके
ഭീമസേനൻ കർണ്ണനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയതു കണ്ട നിന്റെ അഞ്ചു മഹാധനുർധര പുത്രന്മാർ—പരസ്പരം സഹോദരന്മാർ—ആ അപമാനം സഹിക്കാനായില്ല।
Verse 30
दुर्मर्षणो दुःसहश्न दुर्मदो दुर्धरो जय: । पाण्डवं चित्रसंनाहास्तं प्रतीपमुपाद्रवन्
അവരുടെ പേരുകൾ—ദുർമർഷണൻ, ദുഃസഹൻ, ദുർമദൻ, ദുർധരൻ, ജയൻ; വിചിത്ര കവചങ്ങൾ ധരിച്ചു അവർ പ്രതിപക്ഷമായ പാണ്ഡവൻ ഭീമസേനനെ ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞെത്തി।
Verse 31
ते समन्तान्महाबाहुं परिवार्य वृकोदरम् । दिश: शरै: समावृण्वन् शलभानामिव व्रजै:,उन्होंने महाबाहु भीमसेनको चारों ओरसे घेरकर टिड्डीदलोंके समान अपने बाणसमूहोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित कर दिया
അവർ മഹാബാഹുവായ വൃകോദരൻ ഭീമസേനനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ്, വെട്ടുക്കിളിക്കൂട്ടങ്ങളെപ്പോലെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളും മൂടി।
Verse 32
आगच्छतस्तान् सहसा कुमारान् देवरूपिण: । प्रतिजग्राह समरे भीमसेनो हसन्निव,उन देवतुल्य राजकुमारोंको सहसा देख समरभूमिमें भीमसेनने हँसते हुए-से उनका आघात सहन किया
ദേവതുല്യരായ ആ കുമാരന്മാർ പെട്ടെന്നു പാഞ്ഞെത്തുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീമസേനൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ അവരുടെ പ്രഹരം ഏറ്റുവാങ്ങി താങ്ങി നിന്നു।
Verse 33
तव दृष्टवा तु तनयान् भीमसेनपुरोगतान् । अभ्यवर्तत राधेयो भीमसेनं महाबलम्,आपके पुत्रोंको भीमसेनके सामने गया हुआ देख राधानन्दन कर्ण पुनः महाबली भीमसेनका सामना करनेके लिये आ पहुँचा
നിന്റെ പുത്രന്മാർ ഭീമസേനന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്നതു കണ്ട റാധേയൻ കർണ്ണൻ വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുവന്ന് മഹാബലനായ ഭീമസേനനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി।
Verse 34
विसृजन् विशिखांस्तीक्ष्णान् स्वर्णपुड्खाज्छिलाशितान् । तं॑ तु भीमो5भ्ययात् तूर्ण वार्यमाण: सुतैस्तव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വർണ്ണപ്പക്ഷങ്ങളോടുകൂടിയ, കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ തീക്ഷ്ണബാണങ്ങൾ വിട്ട് അവൻ ബാണവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. എങ്കിലും നിന്റെ പുത്രന്മാർ തടഞ്ഞിട്ടും ഭീമസേനൻ വേഗത്തിൽ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു, കർണ്ണനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഉത്സുകനായി.
Verse 35
कुरवस्तु ततः कर्ण परिवार्य समन्तत: । अवाकिरन् भीमसेनं शरै: संनतपर्वभि:,तब उन कौरवोंने कर्णको चारों ओरसे घेरकर भीमसेनपर झुकी हुई गाँठवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
അപ്പോൾ കൗരവർ കർണ്ണനെ ചുറ്റും വളയംപോലെ പരിരക്ഷയായി നിർത്തി, ഭീമസേനന്റെ മേൽ താഴോട്ടു വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള അമ്പുകൾ മഴപോലെ ചൊരിയാൻ തുടങ്ങി.
Verse 36
तान् बाणै: पञ्चविंशत्या साशथ्वान् राजन् नरर्षभान् | ससूतान् भीमधनुषो भीमो निन््ये यमक्षयम्
രാജാവേ! ഭീകരധനുസ്സുധരനായ ഭീമൻ ഇരുപത്തിയഞ്ച് അമ്പുകൾകൊണ്ട് ആ നരശ്രേഷ്ഠ രാജകുമാരന്മാരെ, അവരുടെ സാരഥികളും കുതിരകളും സഹിതം, യമന്റെ അക്ഷയലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു.
Verse 37
प्रापतन् स्यन्दने भ्यस्ते सार्थ सूतैर्गतासव: । चित्रपुष्पधरा भग्ना वातेनेव महाद्रुमा:
അവർ പ്രാണരഹിതരായി സാരഥികളോടുകൂടി തകർന്ന രഥങ്ങളിൽ നിന്ന് താഴെ വീണു—വിവിധപുഷ്പഭാരമുള്ള മഹാവൃക്ഷങ്ങളെ പ്രചണ്ഡവാതം ഒടിച്ചു നിലംപതിപ്പിച്ചതുപോലെ.
Verse 38
तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम् । संवार्याधिरथ्थिं बाणैर्यज्जघान तवात्मजान्,वहाँ हमने भीमसेनका यह अद्भुत पराक्रम देखा कि उन्होंने सूतपुत्र कर्णको अपने बाणोंद्वारा रोककर आपके पुत्रोंको मार डाला
അവിടെ ഞങ്ങൾ ഭീമസേനന്റെ അത്ഭുതവിക്രമം കണ്ടു—അവൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ മഹാരഥനായ കർണ്ണനെ തടഞ്ഞുനിർത്തി, നിന്റെ പുത്രന്മാരെ വധിച്ചു.
Verse 39
स वार्यमाणो भीमेन शितैर्बाणै: समन्ततः । सूतपुत्रो महाराज भीमसेनमवैक्षत,महाराज! भीमसेनके पैने बाणोंद्वारा चारों ओरसे रोके जानेपर भी सूतपुत्र कर्णने भीमसेनकी ओर क्रोधपूर्वक देखा
മഹാരാജാ! ഭീമസേനന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് എല്ലാടത്തുനിന്നും തടയപ്പെട്ടിട്ടും സൂതപുത്രനായ കർണ്ണൻ ക്രോധത്തോടെ ഭീമസേനനിലേക്കു ദൃഷ്ടി ഉറപ്പിച്ചു.
Verse 40
त॑ भीमसेन: संरम्भात् क्रोधसंरक्तलोचन: । विस्फार्य सुमहच्चापं मुहुः कर्णमवैक्षत,इधर क्रोधसे लाल आँखें किये भीमसेन भी अपने विशाल धनुषको फैलाकर कर्णकी ओर रोषपूर्वक बारंबार देखने लगे
അപ്പോൾ ആവേശം കൊണ്ടു പ്രേരിതനായി, ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ഭീമസേനൻ തന്റെ അതിവിശാലമായ വില്ല് വലിച്ചുകെട്ടി കർണ്ണനിലേക്കു കോപത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി.
Verse 53
युद्धात् कर्णमपक्रान्तं किंस्विद् दुर्योधनो<ब्रवीत् । परंतु रणक्षेत्रमें विषहीन सर्पके समान कर्णको पराजित और युद्धसे भागा हुआ देखकर दुर्योधनने क्या कहा था
യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് കർണ്ണൻ പിന്മാറിയപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ എന്താണ് പറഞ്ഞത്?
Verse 66
प्रावेशयद्भधुतवहं पतज्गभमिव मोहित: । अहो! दुर्योधनने मोहित होकर युद्धकी कलासे अनभिज्ञ दुर्मुखको अकेले ही पतंगकी भाँति आगमें झोंक दिया
അയ്യോ! മോഹിതനായ ദുര്യോധനൻ യുദ്ധകലയിൽ അജ്ഞനായ ദുര്മുഖനെ ഒറ്റയ്ക്കു തന്നെ തീയിൽ പതിക്കുന്ന പാറ്റയെപ്പോലെ അഗ്നിയിലേക്കു തള്ളിവിട്ടു.
Verse 76
न शक्ता: प्रमुखे स्थातुं नूनं भीमस्य संजय । संजय! अभश्व॒त्थामा, मद्रराज शल्य, कृपाचार्य और कर्ण--ये सब मिलकर भी निश्चय ही भीमके सामने नहीं ठहर सकते
സഞ്ജയാ! നിശ്ചയമായും അവർ ഭീമന്റെ മുന്നിൽ മുൻനിരയിൽ നിലകൊള്ളാൻ കഴിയില്ല. അശ്വത്ഥാമാവ്, മദ്രരാജൻ ശല്യൻ, കൃപാചാര്യൻ, കർണ്ണൻ—ഇവരെല്ലാം ഒന്നിച്ചാലും ഭീമന്റെ മുമ്പിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കാൻ സാധ്യമല്ല.
Verse 96
बलसंरम्भवीर्यज्ञा: कोपयिष्यन्ति संयुगे । वे भी वायुके तुल्य तेजस्वी भीमसेनके दस हजार हाथियोंके समान अत्यन्त घोर बलको तथा उनके क्रूरतापूर्ण निश्चयको जानते हैं; उनके बल
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ബലത്തിന്റെ ഉന്മേഷവും വീര്യത്തിന്റെ സ്വഭാവവും അറിയുന്നവർ, യുദ്ധത്തിൽ അവനെ ക്രോധിപ്പിക്കാൻ എങ്ങനെ ധൈര്യപ്പെടും? അവർ തേജസ്വിയായ ഭീമസേനന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന ശക്തി അറിയുന്നു—വായുവിനോടു തുല്യമായ പ്രചണ്ഡത, പതിനായിരം ആനകളെപ്പോലെ ഭയാനകം; അവന്റെ ക്രൂരനിശ്ചയവും അവർ അറിയുന്നു. അവന്റെ ബലം, പരാക്രമം, ക്രോധം എന്നിവ പരിചിതമായിരിക്കെ, യമൻ, കാലൻ, അന്തകൻ എന്നിവരെപ്പോലെ ക്രൂരകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ആ ഭീമനെ യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങളോടു വിരോധമായി എങ്ങനെ കോപിപ്പിക്കും?
Verse 106
भीमसेनमनादृत्य रणे<युध्यत सूतज: । अकेला सूतपुत्र महाबाहु कर्ण ही अपने बाहुबलके घमंडमें भरकर भीमसेनका तिरस्कार करके रणभूमिमें उनके साथ जूझता रहा
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ഭീമസേനനെ അവഗണിച്ച് സൂതപുത്രൻ റണത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു. മഹാബാഹുവായ കർണ്ണൻ ഒറ്റയ്ക്കായി, സ്വന്തം ഭുജബലത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്തിൽ മദോന്മത്തനായി, ഭീമനെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞ് യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവനോടൊപ്പം പിടിച്ചുനിന്നു പോരാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 126
भीमो धनंजयान्वेषी कस्तमाच्छेज्जिजीविषु: । जो भीमसेन अकेले ही द्रोणाचार्यको मथकर धनंजयका पता लगानेके लिये मेरी सेनामें घुस आये, उनका सामना करनेके लिये जीवित रहनेकी इच्छावाला कौन पुरुष जा सकता है?
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു— ധനഞ്ജയനെ തേടുന്ന ഭീമനെ—ജീവിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹമുള്ളവൻ ആരാണ് തടയുക? അവൻ ഒറ്റയ്ക്കായി ദ്രോണാചാര്യനെ മഥിച്ച് ധനഞ്ജയന്റെ പാത കണ്ടെത്താൻ എന്റെ സൈന്യത്തിലേക്ക് കയറിവന്നാൽ, അവനെ നേരിടാൻ ജീവാപേക്ഷയുള്ള ഏത് പുരുഷന് ധൈര്യമുണ്ടാകും?
Verse 134
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें कर्णका पलायनविषयक एक सौ चौतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ കർണ്ണന്റെ പലയാനവിഷയകമായ നൂറ്റിമുപ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 135
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमसेनपराक्रमे पज्चत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ഭീമസേനപരാക്രമത്തെ വർണ്ണിക്കുന്ന നൂറ്റിമുപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം.
Verse 136
उद्यताशनिहस्तस्य महेन्द्रस्येव दानव: । संजय! जैसे हाथमें वज्र लिये हुए देवराज इन्द्रके सामने कोई दानव खड़ा नहीं हो सकता, उसी प्रकार भीमसेनके सम्मुख भला कौन ठहर सकता है?
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! കൈയിൽ വജ്രം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ മുമ്പിൽ ഒരു ദാനവനും നില്ക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഭീമസേനന്റെ മുന്നിൽ ആരാണ് നില്ക്കാൻ കഴിയുക?
Verse 146
न भीमसेन सम्प्राप्य निवर्तेत कदाचन । मनुष्य यमलोकमें भी जाकर लौट सकता है; परंतु युद्धमें भीमसेनके सामने जाकर कदापि जीवित नहीं लौट सकता
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനനെ നേരിട്ട് ഒരിക്കൽ സമീപിച്ചാൽ ആരും ഒരിക്കലും മടങ്ങിവരില്ല. മനുഷ്യൻ യമലോകത്തിൽ പോയിട്ടും മടങ്ങിവരാം; എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഭീമന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നാൽ ജീവനോടെ മടങ്ങിവരില്ല.
Verse 156
ये भीमसेनं संक्रुद्धमन्वधावन् विमोहिता: । मेरे जो मन्दबुद्धि पुत्र मोहित होकर क्रोधमें भरे हुए भीमसेनकी ओर दौड़े थे, वे पतंगोंके समान मानो आगमें ही कूद पड़े थे
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—മോഹത്തിൽ പെട്ട എന്റെ മന്ദബുദ്ധിയായ പുത്രന്മാർ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ഭീമസേനന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു; അവർ പാറ്റകളെപ്പോലെ തീയിൽ തന്നെ ചാടിപ്പോയവരായി തോന്നി.
Verse 176
दुःशासन: सह भ्रात्रा भयाद् भीमादुपारमत् | क्रोधमें भरे हुए भयंकर भीमसेनने सभाभवनमें उस दिन समस्त कौरवोंके सुनते हुए मेरे पुत्रोंके वधके सम्बन्धमें जो प्रतिज्ञा की थी
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ദുഃശാസൻ സഹോദരനോടുകൂടെ ഭീമനെ ഭയന്ന് പിന്മാറിയിരിക്കണം. കാരണം ആ ഭയങ്കര ഭീമസേനൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് ഒരിക്കൽ സഭാഭവനത്തിൽ, എല്ലാ കൗരവരും കേൾക്കെ, എന്റെ പുത്രന്മാരുടെ വധത്തെക്കുറിച്ച് ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞയെ ഓർത്തും, കർണ്ണൻ പരാജിതനായത് കണ്ടും, ദുഃശാസൻ ദുര്യോധനനോടൊപ്പം തീർച്ചയായും ഭീതിയിൽ ഭീമസേനനിൽ നിന്ന് അകന്നു നിന്നിരിക്കണം.
Verse 183
कर्णो दुःशासनो<हं च जेष्यामो युधि पाण्डवान् । संजय! खोटी बुद्धिवाले दुर्योधनने सभामें बारंबार कहा था कि “कर्ण, दुःशासन तथा मैं --तीनों मिलकर युद्धमें अवश्य पाण्डवोंको जीत लेंगे”
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! “കർണ്ണനും ദുഃശാസനനും ഞാനും—ഞങ്ങൾ മൂവരും ചേർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരെ ജയിക്കും.” സഞ്ജയാ, ഈ വാക്ക് തന്നെയാണ് തെറ്റായ ബുദ്ധിയുള്ള ദുര്യോധനൻ സഭയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും അഹങ്കാരത്തോടെ പറഞ്ഞത്.
Verse 193
प्रत्याख्यानाच्च कृष्णस्य भृशं तप्यति पुत्रक: । परंतु अब कर्णको भीमसेनके द्वारा पराजित और रथहीन हुआ देख श्रीकृष्णकी बात न माननेके कारण मेरा वह पुत्र निश्चय ही बड़ा भारी पश्चात्ताप कर रहा होगा
കൃഷ്ണന്റെ ഉപദേശം തള്ളിയതിനാൽ എന്റെ പുത്രൻ അത്യന്തം പശ്ചാത്താപത്തിൽ ദഹിക്കുന്നു. ഇന്നോ ഭീമസേനൻ കർണനെ പരാജയപ്പെടുത്തി രഥഹീനനാക്കിയതു കണ്ടിട്ട്—ശ്രീകൃഷ്ണവചനം അനാദരിച്ച എന്റെ ആ പുത്രൻ—നിശ്ചയമായും മഹത്തായ അനുതാപത്തിൽ ആകും.
Verse 203
आत्मापराधे सुमहन्ूनं तप्यति पुत्रक: । अपने कवचधारी भ्राताओंको युद्धमें भीमसेनके द्वारा मारा गया देख मेरे पुत्रको अपने अपराधके लिये अवश्य ही महान् अनुताप हो रहा होगा
സ്വന്തം അപരാധം കൊണ്ടുതന്നെ എന്റെ പുത്രൻ നിശ്ചയമായും മഹത്തായ അനുതാപത്തിൽ ദഹിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ തന്റെ കവചധാരികളായ സഹോദരന്മാർ ഭീമസേനന്റെ കൈകളാൽ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ടിട്ട്, തന്റെ ദോഷത്തിനായി അവൻ തീർച്ചയായും വലിയ പശ്ചാത്താപം അനുഭവിക്കുന്നു.
Verse 226
न भीममुखसम्प्राप्तो मुच्येदिति मतिर्मम । मेरा तो ऐसा विश्वास है कि बडवानलके मुखमें पड़ा हुआ मनुष्य शायद जीवित बच जाय; परंतु भीमसेनके सम्मुख युद्धके लिये आया हुआ कोई भी शूरमा जीवित नहीं छूट सकता
എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം ഇതാണ്—ബഡവാനലത്തിന്റെ വായിൽ വീണ മനുഷ്യനും ഒരുപക്ഷേ ഏതോ വിധത്തിൽ ജീവൻ രക്ഷപ്പെടാം; എന്നാൽ ഭീമസേനന്റെ മുന്നിൽ യുദ്ധത്തിനായി വന്ന ഒരു വീരനും ജീവനോടെ മടങ്ങുകയില്ല.
Frequently Asked Questions
The chapter frames the tension between personal vow and broader operational responsibility: Sātyaki’s commitment to defeat Somadatta risks exposure to counter-attack, while Yudhiṣṭhira must decide whether direct pursuit of Droṇa is proportionate or strategically unsound.
Effective action in crisis requires both steadfastness and adaptability: vows and valor must be integrated with counsel, situational awareness, and timely redeployment to protect the collective objective.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-level function is structural—linking a completed duel (Somadatta’s fall) to the next operational phase via counsel, weapon-countering, and the shifting pressure of Droṇa’s command.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.