Adhyaya 134
कर्ण-पाण्डव-संमर्दः — Karṇa and Arjuna’s Intensified Engagement
Upa-parva: Karna–Arjuna Strategic Engagement (Droṇa-parva battlefield episode, Adhyāya 134)
Saṃjaya reports that Aśvatthāman, seeing Karṇa’s harsh words toward his maternal uncle (Kṛpa), rushes forward with sword raised; Duryodhana and Kṛpa restrain him, preventing internal fracture. Karṇa, taking a defiant posture, stands surrounded by Kaurava elites as the Pāṇḍavas and allied kings converge, openly calling for his defeat as a strategic necessity. A massed exchange of arrows follows: Karṇa counters an encircling assault with rapid volleys and marked arrows, dispersing enemy formations and creating visible disarray. Observing Karṇa’s performance, Duryodhana notes that Arjuna (Phalguna) is advancing with intent to eliminate Karṇa; allied warriors (Drauṇi, Kṛpa, Śalya, and Hārdikya) move to intercept Arjuna to protect Karṇa. The narrative then tightens into a direct Karṇa–Arjuna duel: Karṇa and Arjuna trade dense arrow-showers; Arjuna cuts Karṇa’s bow at the grip, kills his four horses, and removes the charioteer, leaving Karṇa temporarily disabled. Karṇa leaps from the compromised chariot and mounts Kṛpa’s chariot under pressure. Seeing Karṇa checked, Kaurava troops scatter; Duryodhana attempts to rally them and declares he will personally confront Arjuna. Kṛpa warns Aśvatthāman that exposing the king to Arjuna’s range is strategically unsound; Aśvatthāman asserts he will hold Arjuna back and urges Duryodhana to stand down. Duryodhana’s speech reveals resentment toward perceived underperformance and implores Aśvatthāman to neutralize the Pāñcālas and Somakas, asserting the overwhelming reach of Aśvatthāman’s astras.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, कर्ण की परशुराम-शिष्यता और उसकी ‘अपराजेय’ ख्याति का स्मरण कर, संजय से पूछते हैं—जिस पर विजय की सबसे बड़ी आशा थी, वह भीम से सहज ही कैसे पराजित हुआ? → संजय युद्धभूमि का दृश्य खींचते हैं: कर्ण और वृकोदर क्रोध से ताम्र-नेत्र होकर आमने-सामने आते हैं; उनके उग्र वेग को देखकर कौरव-पक्ष के महारथी तक संत्रस्त हो उठते हैं। साथ ही, द्रौपदी-अपमान, वनवास, विराट-काल के क्लेश—ये सब स्मृतियाँ भीम के रोष को और धार देती हैं। → भीम-कर्ण का भीषण संग्राम चरम पर पहुँचता है; अस्त्र-शस्त्रों की वर्षा और प्रतिघात के बीच क्षण भर में मनुष्य, अश्व और गजों के निर्जीव शरीरों से भूमि ढँक जाती है—मानो रुद्र के क्रोध में दक्षयज्ञ-विध्वंस का दृश्य पुनः घट रहा हो। → युद्ध का परिणाम कौरव-सेना के लिए जनक्षय बनकर प्रकट होता है; रणभूमि शवों से पट जाती है और कर्ण की प्रतिष्ठा पर भीम का प्रहार धृतराष्ट्र के मन में भय और शोक को स्थिर कर देता है। → धृतराष्ट्र की आशा-आधारित रणनीति डगमगाती है—अब दुर्योधन क्या कहेगा और कर्ण-भीम की इस टक्कर के बाद अगला प्रहार किस पर पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
धृतराष्ट्रने कहा--संजय! भृगुवंशशिरोमणि धनुर्धर परशुरामजी साक्षात् भगवान् शंकरके शिष्य हैं तथा कर्ण उन्हींका शिष्यत्व ग्रहण करके अस्त्रविद्यामें उनके समान ही सुयोग्य हो गया था
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! ഭൃഗുവംശത്തിന്റെ ശിരോമണിയായ ധനുർധരൻ പരശുരാമൻ സാക്ഷാൽ ഭഗവാൻ ശങ്കരന്റെ ശിഷ്യനാണ്; കർണനും അതേ പരശുരാമനെ ഗുരുവായി സ്വീകരിച്ച് ശിഷ്യത്വം കൈക്കൊണ്ടതുകൊണ്ട് അസ്ത്രവിദ്യയിൽ ഗുരുവിനോടു തുല്യമായി പൂർണ്ണയോഗ്യനായി।
Verse 2
तद्विशिष्टोडपि वा कर्ण: शिष्य: शिष्यगुणैर्युत: । कुन्तीपुत्रेण भीमेन निर्जित: स तु लीलया
കർണൻ എത്ര വിശിഷ്ടനായാലും, ശിഷ്യനു യോജിച്ച ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായാലും—കുന്തീപുത്രനായ ഭീമൻ അവനെ ലീലപോലെ, കളിയെന്നപോലെ തന്നെ ജയിച്ചു।
Verse 3
यस्मिन् जयाशा महती पुत्राणां मम संजय । तं॑ भीमाद् विमुखं दृष्टवा कि नु दुर्योधनो<5ब्रवीत्
സഞ്ജയാ! എന്റെ പുത്രന്മാർ വിജയം പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്ന അവനെ, ഭീമനാൽ തോറ്റു യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനായതായി കണ്ടപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ എന്തു പറഞ്ഞു?
Verse 4
कथं च युयुधे भीमो वीर्यश्लाघी महाबल: । कर्णो वा समरे तात किमकार्षीत् ततः परम् | भीमसेनं रणे दृष्टवा ज्वलन्तमिव पावकम्
താതാ! വീര്യത്തെ അഭിമാനിക്കുന്ന മഹാബലനായ ഭീമൻ എങ്ങനെ യുദ്ധം ചെയ്തു? അല്ലെങ്കിൽ സമരത്തിൽ ഭീമസേനനെ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ കർണൻ തുടർന്ന് എന്തു ചെയ്തു?
Verse 5
संजय उवाच रथमन्यं समास्थाय विधिवत् कल्पितं पुन: । अभ्ययात् पाण्डवं कर्णो गज त इवार्णव:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വിധിപ്രകാരം ഒരുക്കിയ മറ്റൊരു രഥത്തിൽ കയറി കർണ്ണൻ വീണ്ടും പാണ്ഡവൻ ഭീമസേനനെതിരെ പാഞ്ഞുചെന്നു—ഗർജ്ജിച്ച് പൊങ്ങുന്ന സമുദ്രംപോലെ।
Verse 6
क्रुद्धमाधिरथिं दृष्टवा पुत्रास्तव विशाम्पते । भीमसेनममन्यन्त वैश्वानरमुखे हुतम्
പ്രജാനാഥാ! അധിരഥപുത്രനായ കർണ്ണൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്നതു കണ്ടു, നിന്റെ പുത്രന്മാർ ഭീമസേനൻ ഇനി അഗ്നിമുഖത്തിൽ അർപ്പിച്ച ആഹുതിപോലെ നശിക്കും എന്നു കരുതിച്ചു।
Verse 7
चापशब्दं ततः कृत्वा तलशब्दं च भैरवम् । अभ्यद्रवत राधेयो भीमसेनरथं प्रति,तदनन्तर धनुषकी टंकार और हथेलीका भयानक शब्द करते हुए राधानन्दन कर्णने भीमसेनके रथपर धावा बोल दिया
അതിനുശേഷം ധനുസ്സിന്റെ ടങ്കാരവും ഭയങ്കരമായ കരതാളധ്വനിയും മുഴക്കി രാധേയൻ കർണ്ണൻ ഭീമസേനന്റെ രഥത്തേയ്ക്ക് പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 8
पुनरेव तयो राजन् घोर आसीत् समागम: । वैकर्तनस्य शूरस्य भीमस्य च महात्मन:,राजन! शूरवीर कर्ण और महामनस्वी भीमसेन--इन दोनों वीरोंमें पुनः घोर संग्राम छिड़ गया
രാജാവേ! ശൂരനായ വൈകർത്തനൻ കർണ്ണനും മഹാത്മാവായ ഭീമനും തമ്മിൽ വീണ്ടും ഭയങ്കരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി; ഘോരയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു।
Verse 9
संरब्धौ हि महाबाहू परस्परवधैषिणौ | अन्योन्यमीक्षांचक्राते दहन्ताविव लोचनै:
ആ രണ്ടു മഹാബാഹുക്കളും ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് പരസ്പരവധകാംക്ഷയോടെ തമ്മിൽ തമ്മിൽ നോക്കി നിന്നു—കണ്ണുകളാൽ തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവരെപ്പോലെ।
Verse 10
क्रोधरक्तेक्षणौ तीव्रौ नि:श्वसन्ताविवोरगौ । शूरावन्योन्यमासाद्य ततक्षतुररिंदमौ
ക്രോധത്താൽ ഇരുവരുടെയും കണ്ണുകൾ ചുവന്നു; ഫൂശിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ദീർഘശ്വാസം വിട്ടു. ആ രണ്ടു ശത്രുദമന വീരന്മാർ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി അമ്പുകളാൽ ഒരുവനെയൊരുവൻ ക്ഷതവിക്ഷതരാക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 11
भीमसेनके द्वारा कर्णकी पराजय व्याप्राविव सुसंरब्धौ श्येनाविव च शीघ्रगौ । शरभाविव संक्रुद्धौ युयुधाते परस्परम्
ഭീമസേനൻ കർണനെ പരാജയത്തിലേക്ക് തള്ളിനീക്കുമ്പോൾ, അവർ ഇരുവരും രോഷം നിറഞ്ഞ വ്യാഘ്രങ്ങളെപ്പോലെ, വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചാടുന്ന ശ്യേനങ്ങളെപ്പോലെ, മദിച്ച ശരഭങ്ങളെപ്പോലെ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു.
Verse 12
ततो भीम: स्मरन् क्लेशानक्षदूते वनेडपि च । विराटनगरे चैव दु:खं प्राप्तमरिंदम:
അപ്പോൾ ശത്രുദമനായ ഭീമൻ, അക്ഷക്രീഡയിൽ, വനവാസത്തിൽ, വിരാടനഗരത്തിൽ അനുഭവിച്ച ദുഃഖങ്ങൾ ഓർത്തു ഉള്ളിൽ ഉള്ളിൽ കത്തിപ്പൊള്ളാൻ തുടങ്ങി.
Verse 13
राष्ट्राणां स्फीतरत्नानां हरणं च तवात्मजै: । सततं च परिक््लेशान् सपुत्रेण त्वया कृतान्
നിന്റെ പുത്രന്മാർ സമൃദ്ധ രത്നങ്ങളുള്ള രാജ്യങ്ങൾ കവർന്നതും, നീയും പുത്രനോടുകൂടെ പാണ്ഡവർക്കു നിരന്തരം ഏല്പിച്ച പീഡനങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം അവന്റെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും ഉയർന്നു വന്നു.
Verse 14
दग्धुमैच्छच्च यः कुन्तीं सपुत्रां त्वमनागसम् | कृष्णायाश्व परिक्लेशं सभामध्ये दुरात्मभि:
നീ കുറ്റമില്ലാത്ത കുന്തിയെ പുത്രന്മാരോടുകൂടെ ദഹിപ്പിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചതും, ദുഷ്ടർ സഭാമദ്ധ്യേ കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദി) ഏല്പിച്ച മഹാപീഡയും ഓർത്തപ്പോൾ ഭീമന്റെ മനസ്സ് ജീവിതത്തോടു വിരക്തമായി.
Verse 15
केशपक्षग्रहं चैव दःशासनकृतं तथा । परुषाणि च वाक्यानि कर्णेनोक्तानि भारत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ദുശ്ശാസനൻ ദ്രൗപദിയുടെ കേശം പിടിച്ചിഴച്ചതും, കർണ്ണൻ അവളോടു പറഞ്ഞ കഠിനവും ക്രൂരവുമായ വാക്കുകളും ഞാൻ ഓർക്കുന്നു।
Verse 16
पतिमन्यं परीप्सस्व न सन्ति पतयस्तव । पतिता नरके पार्था: सर्वे षण्ढतिलोपमा:
“മറ്റൊരു ഭർത്താവിനെ തേടുക; നിന്റെ ഭർത്താക്കൾ ഇനി ഇല്ല. പൃഥാപുത്രരായ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും നരകത്തിൽ പതിച്ചിരിക്കുന്നു—വന്ധ്യ എള്ളുപോലെ പുരുഷത്വശൂന്യർ.”
Verse 17
समक्ष तव कौरव्य यदूचु: कौरवास्तदा । दासीभावेन कृष्णां च भोक्तुकामा: सुतास्तव
ഹേ കൗരവ്യാ! നിന്റെ സന്നിധിയിലേ തന്നെയായിരുന്നു അന്ന് കൗരവർ ആ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞത്; നിന്റെ പുത്രന്മാർ കൃഷ്ണയെ (ദ്രൗപദിയെ) ദാസീഭാവത്തിലാക്കി അവളെ അപമാനിച്ച് ഭോഗിക്കണമെന്ന ദുഷ്കാമനയിൽ ഉന്മത്തരായിരുന്നു।
Verse 18
यच्चापि तान् प्रव्रजतः कृष्णाजिननिवासिन: । परुषाण्युक्तवान् कर्ण: सभायां संनिधौ तव
അവരും കൃഷ്ണമൃഗചർമ്മം ധരിച്ചു വനവാസത്തിനായി പുറപ്പെടുമ്പോൾ, നിന്റെ സന്നിധിയിലേ തന്നെ സഭയിൽ കർണ്ണൻ അവരോടു കഠിനവും കുത്തിനോവിക്കുന്നതുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 19
तृणीकृत्य यथा पार्थास्तव पुत्रो ववल्ग ह । विषमस्थान् समस्थो हि संरब्धो गतचेतन:
നിന്റെ പുത്രൻ പാണ്ഡവരെ പുല്ലുപോലെ തുച്ഛീകരിച്ച് എങ്ങനെ അഹങ്കാരത്തോടെ ചാടിക്കളിച്ചുവെന്ന്! താൻ സമസ്ഥിതിയിൽ നിൽക്കുമ്പോഴും, വിഷമസ്ഥിതിയിലായിരുന്ന അവരോടു ക്രോധത്തിൽ ഉന്മത്തനായി, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 20
बाल्यात् प्रभृति चारिघ्न: स्वानि दुःखानि चिन्तयन् | निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन वृकोदर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ബാല്യകാലം മുതൽ ശത്രുഘ്നനായ വൃക്കോദരൻ (ഭീമൻ) തന്റെ ദുഃഖങ്ങളെ ഓർത്തു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, ദീർഘകാലമായി സഞ്ചിതമായ അന്യായങ്ങളും അപമാനങ്ങളും മനസ്സിനെ അമർത്തിയപ്പോൾ, ധർമ്മാത്മനായിട്ടും ജീവിതത്തോടു വിരക്തനായി।
Verse 21
ततो विस्फार्य सुमहद्धेमपृष्ठं दुरासदम् । चापं भरतशार्टूलस्त्यक्तात्मा कर्णमभ्ययात्
അപ്പോൾ ഭാരതകുലത്തിലെ ആ സിംഹം, ജീവതത്തോടുള്ള ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വർണ്ണപൃഷ്ഠം തിളങ്ങുന്ന ആ മഹത്തായ ദുർജയ ധനുസ്സിനെ ടങ്കാരിപ്പിച്ച്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ നേരെ കർണനിലേക്കു പാഞ്ഞു।
Verse 22
स सायकमयैजललिैर्भीम: कर्णरथं प्रति । भानुमद्धिः शिलाधौतैर्भानो: प्राच्छादयत् प्रभाम्,कर्णके रथपर भीमसेनने सानपर चढ़ाकर स्वच्छ किये हुए तेजस्वी बाणोंका जाल-सा बिछाकर सूर्यकी प्रभाको आच्छादित कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭീമസേനൻ കർണന്റെ രഥത്തേക്കു നേരെ, കല്ലിൽ മിനുക്കി മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ ദീപ്തമായ അമ്പുകളുടെ ഘനവർഷം ചൊരിഞ്ഞു; അതിനാൽ സൂര്യന്റെ പ്രഭ പോലും മറഞ്ഞു, ആകാശം മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി।
Verse 23
ततः प्रहस्याधिरथिस्तूर्णमस्य शिलाशितै: । व्यधमद् भीमसेनस्य शरजालानि पत्रिभि:,तब अधिरथपुत्र कर्णने हँसकर शिलापर तेज किये हुए पंखयुक्त बाणोंद्वारा भीमसेनके उन बाण-समूहोंको तुरंत ही छिन्न-भिन्न कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ അധിരഥിയുടെ പുത്രൻ കർണൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, കല്ലിൽ മൂർച്ചപ്പെടുത്തിയ ചിറകുള്ള അമ്പുകളാൽ ഭീമസേനന്റെ അമ്പുവലകൾ ഉടൻ തന്നെ തകർത്തു ചിതറിച്ചു।
Verse 24
महारथो महाबाहुर्महाबाणैर्महाबल: । विव्याधाधिरथिभ्भीमं नवभिर्निशितैस्तदा,महारथी महाबाहु महाबली अधिरथपुत्र कर्णने उस समय नौ तीखे महाबाणोंसे भीमसेनको घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ മഹാബലവാനും മഹാബാഹുവുമായ മഹാരഥൻ അധിരഥിയുടെ പുത്രൻ കർണൻ, അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ള ഒമ്പത് മഹാബാണങ്ങളാൽ ഭീമനെ കുത്തിപ്പിളർത്തി।
Verse 25
स तोत्रैरिव मातड़ो वार्यमाण: पतत्रिभि: | अभ्यधावदसम्भ्रान्त: सूतपुत्रं वकोदर:
മദിച്ച ആനയെ അങ്കുശംകൊണ്ട് തടയുന്നതുപോലെ, ചിറകുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് തടയപ്പെട്ടിട്ടും വകോദരൻ ഭീമൻ അല്പവും വിറയാതെ, അചഞ്ചലനായി സൂതപുത്രൻ കർണനിലേക്കു നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു।
Verse 26
तमापततन्तं वेगेन रभसं पाण्डवर्षभम् | कर्ण: प्रत्युद्ययौ युद्धे मत्तो मत्तमिव द्विपम्
വേഗത്തോടെ പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ പ്രചണ്ഡ പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠൻ ഭീമനെ കണ്ടപ്പോൾ, മദിച്ച ആന മറ്റൊരു മദിച്ച ആനയിലേക്കു ചാടുന്നതുപോലെ, കർണനും യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി।
Verse 27
ततः प्रध्माप्प जलजं भेरीशतसमस्वनम् । अक्षुभ्यत बल हर्षादुद्धृत इव सागर:
അനന്തരം കർണൻ ജലജനായ ശംഖം ഊതിച്ചു; അതിന്റെ ഗംഭീരധ്വനി നൂറു ഭേരികളുടെ മുഴക്കത്തോടു തുല്യം. ആ നാദത്തിൽ ഹർഷംകൊണ്ട് പാണ്ഡവസേന ക്ഷുബ്ധസാഗരത്തെപ്പോലെ കലങ്ങിപ്പൊങ്ങി।
Verse 28
तदुद्धूतं बल॑ दृष्टवा नागाश्वरथपत्तिमत् । भीम: कर्ण समासाद्य च्छादयामास सायकै:,हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंसे युक्त उस सेनाको विकद्षुब्ध हुई देख भीमसेनने कर्णके पास जाकर उसे बाणोंद्वारा आच्छादित कर दिया
ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും പടയാളികളും നിറഞ്ഞ ആ സേന കലങ്ങിപ്പൊങ്ങിയതു കണ്ട ഭീമൻ കർണനെ സമീപിച്ച് അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് അവനെ മൂടിക്കളഞ്ഞു।
Verse 29
अश्वानृक्षसवर्णाश्व हंसवर्णर्हयोत्तमै: | व्यामिश्रयद् रणे कर्ण: पाण्डवं छादयन् शरै:
രണത്തിൽ കർണൻ അമ്പുകളാൽ പാണ്ഡുനന്ദനൻ ഭീമനെ മൂടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, കരടിനിറമുള്ള തന്റെ കറുത്ത കുതിരകളെ ഭീമന്റെ ഹംസവർണ്ണമായ ശ്രേഷ്ഠ ശ്വേതകുതിരകളോടു ചേർത്ത് കൂട്ടിമുട്ടിച്ചു।
Verse 30
ऋक्षवर्णान् हयान् कर्कर्मिश्रान् मारुतरंहस: । निरीक्ष्य तव पुत्राणां हाहाकृतमभूद् बलम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കരടി വർണ്ണമുള്ളതും പുള്ളിപ്പുള്ളിയായതും കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ളതുമായ കുതിരകൾ വെളുത്ത അശ്വങ്ങളോടൊപ്പം കലർന്നിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ സൈന്യത്തിൽ ഹാഹാകാരം പടർന്നു.
Verse 31
ते हया बह्नशोभन्त मिश्रिता वातरंहस: । सितासिता महाराज यथा व्योम्नि बलाहका:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള ആ കുതിരകൾ പരസ്പരം കലർന്ന് മഹത്തായ ശോഭയോടെ തിളങ്ങി; വെളുപ്പും കറുപ്പുമായി അവ ആകാശത്തിലെ വെളുത്ത-ഇരുണ്ട മേഘങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി.
Verse 32
संरब्धौ क्रोधताम्राक्षौ प्रेक्ष्य कर्णवृकोदरौ । संत्रसस््ता: समकम्पन्त त्वदीयानां महारथा:,रोषावेशमें भरकर क्रोधसे लाल आँखें किये कर्ण और भीमसेनको देखकर आपके महारथी भयभीत हो काँपने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കോപാവേശത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, ക്രോധംകൊണ്ട് ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള കർണ്ണനെയും വൃകോദരനെയും (ഭീമനെയും) കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ മഹാരഥന്മാർ ഭീതിയാൽ വിറച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 33
यमराष्ट्रोपमं घोरमासीदायोधनं तयो: । दुर्दर्श भरतश्रेष्ठ प्रेतराजपुरं यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ ഇരുവരുടെയും യുദ്ധം യമരാജ്യത്തെപ്പോലെ അത്യന്തം ഭീകരമായി; പ്രേതരാജന്റെ പുരിപോലെ അതിലേക്കു നോക്കുന്നതുപോലും ദുഷ്കരമായി.
Verse 34
समाजमिव तच्चित्र॑ प्रेक्षमाणा महारथा: । नालक्षयन् जयं व्यक्तमेकस्यैव महारणे,उस विचित्र-से समाजको देखते हुए महारथियोंने उस महासमरमें निश्चय ही उन दोनोंमेंसे किसी एक ही व्यक्तिकी विजय होती नहीं देखी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ അത്ഭുതദൃശ്യം ഒരു വിചിത്രസഭയെപ്പോലെ നോക്കി നിന്ന മഹാരഥന്മാർ, ആ മഹാസമരത്തിൽ ആ ഇരുവരിൽ ഒരാളുടെയെങ്കിലും വ്യക്തമായ ജയത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 35
तयो: प्रैक्षन्त सम्मर्द संनिकृष्टं महास्त्रयो: । तव दुर्मन्त्रिते राजन् सपुत्रस्य विशाम्पते
രാജാവേ, പ്രജാനാഥാ! നിന്റെ ദുർമന്ത്രത്തിന്റെ ഫലമായി പുത്രന്മാരോടുകൂടി നിനക്കു ഈ കഠിനപരിണാമം സമീപിച്ചു—മഹാസ്ത്രധാരികളായ ഭീമസേനനും കർണനും അത്യന്തം അടുത്ത് ഏറ്റുമുട്ടാനിരിക്കുന്ന ഭയങ്കര സംഘർഷം എല്ലാവരും നോക്കി നിന്നു.
Verse 36
छादयन्तौ हि शत्रुघ्नावन्योन्यं सायकै: शितै: । शरजालावृत॑ व्योम चक्राते5द्धुतविक्रमौ,उन दोनों त पराक्रमी शत्रुहन्ता वीरोंने एक-दूसरेको तीखे बाणोंसे आच्छादित करते हुए आकाशको बाण-समूहोंसे व्याप्त कर दिया
അദ്ഭുതവിക്രമമുള്ള ആ രണ്ടു ശത്രുഹന്താക്കളായ വീരന്മാർ പരസ്പരം മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മൂടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ആകാശം തന്നെയും അമ്പുകളുടെ ജാലംകൊണ്ട് ആവൃതമാക്കി.
Verse 37
तावन्योन्यं जिघांसन्तौ शरैस्तीक्ष्णैर्महारथौ । प्रेक्षणीयतरावास्तां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ
മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ പരസ്പരം വധിക്കുവാൻ ഉത്സുകരായ ആ രണ്ടു മഹാരഥന്മാർ, മഴ നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അത്യന്തം ദർശനീയരായി നിന്നു.
Verse 38
सुवर्णविकृतान् बाणान् विमुञ्चन्तावरिंदमौ । भास्वरं व्योम चक्राते महोल्काभिरिव प्रभो
പ്രഭോ! ആ രണ്ടു ശത്രുദമന വീരന്മാർ സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അമ്പുകൾ മഴപോലെ വിട്ട്, മഹാ ഉല്കകൾ വീഴുന്നതുപോലെ ആകാശത്തെ ദീപ്തമാക്കി.
Verse 39
ताभ्यां मुक्ता: शरा राजन गार्ध्रपत्राश्चकाशिरे । श्रेण्य: शरदि मत्तानां सारसानामिवाम्बरे
രാജാവേ! അവർ രണ്ടുപേരും വിട്ട ഗാർധ്രപത്രങ്ങളുള്ള അമ്പുകൾ ശരദൃതുവിലെ ആകാശത്ത് മത്തസാരസങ്ങളുടെ നിരകളെപ്പോലെ തിളങ്ങി നിന്നു.
Verse 40
संसक्तं सूतपुत्रेण दृष्टया भीममरिंदमम् | अतिभारममन्येतां भीमे कृष्णधनंजयौ,शत्रुदमन भीमसेनको सूतपुत्रके साथ उलझा हुआ देख श्रीकृष्ण और अर्जुनने भीमपर यह बहुत बड़ा भार समझा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശത്രുനാശകനായ ഭീമൻ സൂതപുത്രൻ കർണനോടു ചേർന്നു കഠിനയുദ്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, കൃഷ്ണനും ധനഞ്ജയനും (അർജുനൻ) ഭീമൻ തന്റെ മേൽ അതിഭാരം ഏറ്റെടുത്തുവെന്ന് കരുതി.
Verse 41
तत्राधिरथिभीमाभ्यां शरैर्मुक्तिर्दृढ हता: । इषुपातमतिक्रम्य पेतुरश्वनरद्धिपा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ അധിരഥി (കർണൻ)യും ഭീമസേനനും വിട്ട അമ്പുകളാൽ കഠിനമായി മുറിവേറ്റ കുതിരകളും മനുഷ്യരും ആനകളും അമ്പുവർഷം പതിയുന്ന പ്രദേശം കടന്ന് ദൂരെയായി വീണുകിടന്നു.
Verse 42
पतद्धि: पतितैश्वान्यैर्गतासुभिरनेकश: । कृतो राजन् महाराज पुत्राणां ते जनक्षय:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, മഹാരാജാവേ! ചിലർ വീഴുകയായിരുന്നു, ചിലർ ഇതിനകം വീണുകഴിഞ്ഞിരുന്നു, അനേകർ പ്രാണരഹിതരായി കിടന്നു; അതിനാൽ നിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ സൈന്യത്തിൽ മഹത്തായ ജനക്ഷയം സംഭവിച്ചു.
Verse 43
मनुष्याश्वगजानां च शरीरैर्गतजीवितै: । क्षणेन भूमि: संजज्ञे संवृता भरतर्षभ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ! ഒരു ക്ഷണത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ മനുഷ്യരുടെയും കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും ജീവൻ വിട്ട ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമി മുഴുവനും മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ ആയി.
Verse 132
(आक्रीडमिव रुद्रस्य दक्षयज्ञनिबर्हणे ।) भरतश्रेष्ठ! मनुष्य, घोड़े और हाथियोंके निष्प्राण शरीरोंसे वहाँकी भूमि क्षणभरमें ढक गयी और दक्षयज्ञके संहारकालमें रुद्रकी क्रीड़ाभूमिके समान प्रतीत होने लगी ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ! മനുഷ്യരുടെയും കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും നിഷ്പ്രാണ ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് അവിടത്തെ ഭൂമി ഒരു ക്ഷണത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടു; ദക്ഷയജ്ഞം സംഹരിച്ച സമയത്ത് രുദ്രന്റെ ക്രീഡാഭൂമിപോലെ അത് തോന്നി.
Frequently Asked Questions
The dilemma is coalition ethics versus personal rage: Aśvatthāman’s impulse to punish Karṇa’s insulting conduct is checked by the need to preserve unity and prioritize the external threat, illustrating restraint as a form of dharma in crisis.
The episode models disciplined leadership: valor without discernment can endanger the collective, while timely counsel and self-restraint protect strategic objectives and prevent avoidable loss of command authority.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s significance is functional and ethical—demonstrating how narrative reportage (Saṃjaya to Dhṛtarāṣṭra) preserves decision-making under pressure as a didactic record within the epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.