Adhyaya 128

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका $ “लोक मिलाकर कुल ७८ ३ “लोक हैं।) शीस््नश्शा >> | भ्निध्र्राइध्य षड्विशरत्याधेकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका चिन्तित होकर भीमसेनको अर्जुन और सात्यकिका पता लगानेके लिये भेजना संजय उवाच व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्तत: । सुदूरमन्वयु: पार्था: पजचाला: सह सोमकै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദ്രോണാചാര്യൻ പാണ്ഡവരുടെ വ്യൂഹങ്ങളെ ഇങ്ങനെ ഇവിടെ അവിടെ ചുഴറ്റി തകർത്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, പൃഥാപുത്രന്മാർ പാഞ്ചാലരും സോമകരും കൂടെ അവനിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരത്തേക്ക് പിന്മാറി।

Verse 2

वर्तमाने तथा रीद्रे संग्रामे लोमहर्षणे । संक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत,भरतनन्दन! वह रोमांचकारी भयंकर संग्राम प्रलयकालमें होनेवाले जगत्‌के भीषण संहार-सा उपस्थित हुआ था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതനന്ദനേ! ആ രോമാഞ്ചകരമായ ഭീകരയുദ്ധം ഉഗ്രമായി തുടരുമ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ ഭയങ്കര സംഹാരം യುಗാന്തപ്രളയംപോലെ പ്രത്യക്ഷമായി।

Verse 3

द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः । पज्चालेघु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധത്തിൽ മഹാപരാക്രമം കാട്ടി വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജ്ജിക്കുമ്പോൾ, പാഞ്ചാല വീരർ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കയും പാണ്ഡവസേന വധിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരന് സ്വന്തം ആശ്രയമോ രക്ഷകനോ ഒന്നും കാണാനായില്ല. രാജേന്ദ്രാ! അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു—“ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിക്കും?”

Verse 4

नापश्यच्छरणं किज्चिद्‌ धर्मराजो युधिष्ठिर: । चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद्‌ भविष्यति

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരന് യാതൊരു ശരണവും കാണാനായില്ല. രാജേന്ദ്രാ! അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചു—“ഇത് എങ്ങനെ അവസാനിക്കും?” കാരണം ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമം കാട്ടി വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജ്ജിക്കുമ്പോൾ, പാഞ്ചാല വീരർ നശിക്കുകയും പാണ്ഡവ സൈനികർ വീഴുകയും ചെയ്തു।

Verse 5

ततो वीक्ष्य दिश: सर्वा: सव्यसाचिदिदृक्षया । युधिष्ठिरों ददर्शाथ नैव पार्थ न माधवम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം സവ്യസാചി അർജുനനെ കാണുവാനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ദൃഷ്ടി പായിച്ചു; എന്നാൽ പാർഥൻ അർജുനനെയും മാധവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും എവിടെയും കണ്ടില്ല।

Verse 6

सो<5पश्यन्‌ नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम्‌ | गाण्डीवस्य च निर्घोषमशृण्वन्‌ व्यथितेन्द्रिय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാന്റെ ചിഹ്നം പതിഞ്ഞ പതാകയുള്ള ആ നരശാർദൂലൻ അർജുനനെ കാണാതെയും, അവന്റെ ഗാണ്ഡീവധനുസ്സിന്റെ ഗംഭീര നാദം കേൾക്കാതെയും, യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യഥിതമായി।

Verse 7

अपश्यन्‌ सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम्‌ । चिन्तयाभिपरीताज्े धर्मराजो युधिषछ्िर:,वृष्णिवंशके प्रमुख महारथी सात्यकिको भी न देखनेके कारण धर्मराज युधिष्ठिरका एक-एक अंग चिन्ताकी आगसे संतप्त हो उठा

വൃഷ്ണികളിലെ ശ്രേഷ്ഠരഥികനായ സാത്യകിയെയും കാണാതിരുന്നതോടെ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ മനസ്സ് കലങ്ങി. ആശങ്കയുടെ അഗ്നി അവന്റെ സർവ്വാംഗവും ദഹിപ്പിച്ചതുപോലെ; അനിഷ്ടസൂചനയുടെ ഭയം അവന്റെ ധൈര്യത്തെയും കുലുക്കി.

Verse 8

नाध्यगच्छत्‌ तदा शान्तिं तावपश्यन्‌ नरोत्तमौ | लोकोपक्रोशभीरुत्वाद्‌ धर्मराजो महामना:

അപ്പോൾ മഹാമനസ്സനായ ധർമ്മരാജൻ, ജനങ്ങളുടെ നിന്ദയും ലോകത്തിന്റെ ആക്രോശവും ഭയന്ന്, ആ രണ്ടു നരോത്തമരെ മുന്നിൽ കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ പോലും മനശ്ശാന്തി പ്രാപിച്ചില്ല.

Verse 9

महामनस्वी धर्मराज युधिष्ठटिर लोकनिन्दाके डरसे बहुत डरते थे। अतः नरश्रेष्ठ अर्जुन और सात्यकिको न देखनेसे उस समय उन्हें तनिक भी शान्ति नहीं मिली ।।

ലോകനിന്ദയുടെ ഭയത്താൽ മഹാമനസ്സനായ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ആ സമയത്ത് നരോത്തമനായ അർജുനനെയും സാത്യകിയെയും കാണാതിരുന്നതിനാൽ അല്പം പോലും ശാന്തി പ്രാപിച്ചില്ല. മഹാബാഹുവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ശൈനേയ സാത്യകിയുടെ രഥത്തെക്കുറിച്ച് മനസ്സിൽ തന്നെ ചിന്തിച്ചു—“അയ്യോ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഞാൻ തന്നെയാണ് സത്യവാനും സുഹൃത്തുകൾക്ക് അഭയം നൽകുന്ന ശിനിപുത്രൻ സാത്യകിയെ ഫാൽഗുണ അർജുനന്റെ പാത പിന്തുടരാൻ അയച്ചത്.” മുമ്പ് ഒരൊറ്റ ആശങ്കയിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന ഹൃദയം ഇപ്പോൾ രണ്ടുപേരെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യാകുലത കൊണ്ട് രണ്ടായി പിളർന്നതുപോലെ ആയി.

Verse 10

शैनेय: सात्यकि: सत्यो मित्राणामभयंकर: । तदिदं होकमेवासीद्‌ द्विधा जात॑ ममाद्य वै

“ശൈനേയ സാത്യകി സത്യവാനാണ്; സുഹൃത്തുകൾക്ക് അഭയം നൽകുന്നവനാണ്. ഇന്ന് എന്റെ ഈ ഹൃദയം സംശയമില്ലാതെ രണ്ടായി പിളർന്നിരിക്കുന്നു.”

Verse 11

सात्यकिश्न हि विज्ञेय: पाण्डवश्न धनंजय: । सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम्‌

അറിയുക: സാത്യകിയും അവിടെയുണ്ട്; പാണ്ഡവൻ ധനഞ്ജയനും അവിടെയുണ്ട്. സാത്യകിയെ അയച്ച ശേഷം പാണ്ഡവൻ ധനഞ്ജയൻ അവന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടർന്ന് മുന്നേറി.

Verse 12

करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरनन्‍्वेषणं यदि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “സാധ്യമെങ്കിൽ, ഞാൻ പരമശ്രമത്തോടെ എന്റെ സഹോദരനെ അന്വേഷിക്കാൻ തുടരും.”

Verse 13

भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സഹോദരനെ അന്വേഷിക്കാനുള്ള ദൗത്യം ഏറ്റെടുത്ത ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ, യുദ്ധത്തിന്റെ കലഹത്തിനിടയിലും ധർമ്മവും ബന്ധുത്വവും ഏല്പിക്കുന്ന കടമാബോധത്തോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി।

Verse 14

लोकापवादभीरुत्वात्‌ सो*हं पार्थ वृकोदरम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ പാർഥാ! ജനാപവാദഭയത്താൽ ബന്ധിതനായി, വൃകോദരനെ സംബന്ധിച്ച് ഞാൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞു/അങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചു.”

Verse 15

यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुसूदने,'शत्रुसूदन अर्जुनपर जैसा मेरा प्रेम है, वैसा ही रणदुर्मद वृष्णिवंशी वीर सात्यकिपर भी है। मैंने शिनिवंशका आनन्द बढ़ानेवाले सात्यकिको महान्‌ कार्यभार सौंप रखा था

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ശത്രുസൂദനനായ അർജുനനോടുള്ള എന്റെ സ്നേഹം എത്രയോ, അതുപോലെ യുദ്ധോന്മാദമുള്ള വൃഷ്ണിവംശവീരൻ സാത്യകിയോടും. ശിനിവംശത്തിന് ആനന്ദം പകരുന്ന ആ വീരനോട് ഞാൻ മഹത്തും ഭാരവുമുള്ള ഒരു ദൗത്യം ഏൽപ്പിച്ചിരുന്നു.”

Verse 16

तथैव वृष्णिवीरे5पि सात्वते युद्धदुर्मदे । अतिभारे नियुक्तश्न मया शैनेयनन्दन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “അതുപോലെ സാത്വതകുലത്തിലെ, യുദ്ധോന്മാദമുള്ള വൃഷ്ണിവീരൻ സാത്യകിയോടും എനിക്ക് അതേ സ്നേഹം. ശിനിയുടെ പുത്രനായ ശൈനേയൻ—വംശത്തിന് ആനന്ദം പകരുന്നവൻ—അവനെ ഞാൻ അതിഭാരമുള്ള ദൗത്യത്തിൽ നിയോഗിച്ചിരുന്നു.”

Verse 17

स तु मित्रोपरोधेन गौरवात्तु महाबल: । प्रविष्टो भारतीं सेनां मकर: सागरं यथा,“उन महाबली सात्यकिने मित्रके अनुरोधसे और अपने लिये गौरवकी बात समझकर समुद्रमें मगरकी भाँति कौरवीसेनामें प्रवेश किया था

മിത്രത്തിന്റെ ശക്തമായ അഭ്യർത്ഥനകൊണ്ടും, അതിനെ തന്റെ മാനത്തിന്റെ കാര്യമെന്നു കരുതിയും, ആ മഹാബലൻ സാത്യകി സമുദ്രത്തിലേക്ക് മകരം ചാടുന്നതുപോലെ കൗരവസേനയിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 18

असौ हि श्रूयते शब्द: शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । मिथ: संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता

അതേ ഗർജ്ജനമാണ് കേൾക്കുന്നത്—യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിന്മാറാത്ത വീരന്മാരുടെ മഹാകോലാഹലം; അവർ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി, ബുദ്ധിമാനായ വൃഷ്ണിവീരനോടു പോരാടുന്നു.

Verse 19

प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चितं बहुधा हि मे । तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विन:

എനിക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും വ്യക്തമായി തോന്നുന്നു—നിർണ്ണായക സമയം എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവിടെയേ പാണ്ഡവപുത്രനായ ധനുർധരൻ ഭീമസേനൻ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു.

Verse 20

न चाप्यसहां भीमस्य विद्यते भुवि किंचन

ഈ ഭൂമിയിൽ ഭീമന് സഹിക്കാനാവാത്തതായി ഒന്നുമില്ല.

Verse 21

शक्तो होष रणे यत्तः पृथिव्यां सर्वधन्विनाम्‌ । स्वबाहुबलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमजजसा

അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഉത്സാഹത്തോടെ പരിശ്രമിച്ച്, സ്വന്തം ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ഭൂമിയിലെ എല്ലാ ധനുർധരന്മാരെയും അനായാസം നേരിടാൻ കഴിവുള്ളവൻ.

Verse 22

यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मन: । वनवासान्निवृत्ता: सम न च युद्धेषु निर्जिता:,“इस महामनस्वी वीरके बाहुबलका आश्रय लेकर हम सब भाई वनवाससे सकुशल लौटे हैं और युद्धोंमें कभी पराजित नहीं हुए हैं

ആ മഹാത്മാവായ വീരന്റെ ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും സഹോദരന്മാർ വനവാസത്തിൽ നിന്ന് കുശലമായി മടങ്ങിവന്നു; യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെട്ടിട്ടില്ല.

Verse 23

इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे । सनाथौ भवितारीौ हि युधि सात्वतफाल्गुनौ,'यहाँसे सात्यकिके पथपर पाण्डुपुत्र भीमसेनके जानेपर युद्धस्थलमें डटे हुए सात्यकि और अर्जुन सनाथ हो जायूँगे

ഇവിടെ നിന്ന് പാണ്ഡുപുത്രനായ ഭീമസേനൻ സാത്യകിയിലേക്കു പോയാൽ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉറച്ചു നിൽക്കുന്ന സാത്യകിയും അർജുനനും തീർച്ചയായും സനാഥർ—സഹായസഹിതർ—ആകും.

Verse 24

काम त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफाल्गुनौ | रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं शस्त्रविशारदौ

നിശ്ചയമായും യുദ്ധഭൂമിയിൽ സാത്യകിയും അർജുനനും ശോകിക്കേണ്ടവരല്ല; അവർ ഇരുവരും സ്വയം ആയുധവിദ്യയിൽ നിപുണർ, കൂടാതെ വാസുദേവനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സംരക്ഷണത്തിലുമാണ്.

Verse 25

अवश्यं तु मया कार्यमात्मन: शोकनाशनम्‌ | तस्माद्‌ भीम॑ नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्‌

എങ്കിലും എന്റെ ഉള്ളിലെ ശോകം അകറ്റാൻ ഞാൻ തീർച്ചയായും ഒരു നടപടി സ്വീകരിക്കണം; അതിനാൽ ഭീമനെ സാത്യകിയുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരാൻ നിയോഗിക്കും.

Verse 26

ततः प्रतिकृतं मन्ये विधान सात्यकिं प्रति । एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिषछ्िर:

അപ്പോൾ സാത്യകിക്കെതിരായി യോജിച്ച പ്രതിവിധാനം ഒരുക്കപ്പെട്ടു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് ധർമ്മപുത്രനായ യുധിഷ്ഠിരൻ (തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ ഉറച്ചു നിന്നു).

Verse 27

धर्मराजवच: श्रुत्वा सारथि्हयकोविद:

ധർമ്മരാജൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) പറഞ്ഞത് കേട്ട്, കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിൽ നിപുണനായ സാരഥി യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ ആ കഠിന നിമിഷത്തിൽ പ്രായോഗിക സന്നദ്ധതയും നിയന്ത്രിത ധൈര്യവും കൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 28

भीमसेनमनुप्राप्य प्राप्तकालमचिन्तयत्‌

ഭീമസേനനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ തന്നെ, നിർണായക സമയം എത്തിയെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവൻ താമസമില്ലാതെ ആലോചിച്ചു; യുദ്ധത്തിന്റെ തിരക്കിൽ മടിമറന്ന് സാഹചര്യം ആവശ്യപ്പെടുന്ന കര്‍ത്തവ്യം എന്തെന്നു വിചാരിച്ചു।

Verse 29

कश्मलं प्राविशद्‌ राजा बहु तत्र समादिशन्‌ | भीमसेनके पास पहुँचकर राजा युधिष्ठिर समयोचित कर्तव्यका चिन्तन करने लगे और वहाँ बहुत कुछ कहते हुए वे मूर्छित-से हो गये || २८ ई ।।

രാജാവിനെ കശ്മലം പിടികൂടി; അവിടെ പല നിർദ്ദേശങ്ങളും നൽകിക്കൊണ്ട് അവൻ ഭീമസേനന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു. സമയോചിതമായ കര്‍ത്തവ്യം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, ഏറെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ മയങ്ങിപ്പോയവനെന്നപോലെ ആയി. ഇങ്ങനെ മോഹവും വ്യഥയും ആകമാനം പിടിച്ച ആ പാർത്ഥിവൻ ഭീമനെ വിളിച്ചു।

Verse 30

यः सदेवान्‌ सगन्धर्वान्‌ दैत्यांश्ैकरथो5जयत्‌

ഒറ്റ രഥത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കു പോരാടി ദേവന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും ദൈത്യന്മാരെയും വരെ ജയിച്ചവൻ।

Verse 31

ततोअब्रवीद्‌ धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम्‌

അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ അവിടെ എത്തിയ ധർമ്മരാജൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ)നോട് പറഞ്ഞു—യുദ്ധക്ലേശത്തിന്റെ നടുവിൽ, സഹോദരോപദേശത്തിലൂടെയാണ് ധർമ്മവും ദൃഢനിശ്ചയവും വീണ്ടും ഉറപ്പാകുന്നത്।

Verse 32

पुरातिदुःखदीर्णानां भवान्‌ गतिरभूद्धि न:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദീർഘകാലമായി ദുഃഖത്തിൽ കീറിപ്പൊളിഞ്ഞും ശോകത്തിൽ പീഡിതരുമായ ഞങ്ങൾക്ക്, നിങ്ങൾ തന്നെയായിരുന്നു നിശ്ചയമായും ആശ്രയവും മാർഗ്ഗദർശനവും.

Verse 33

उत्तिष्वोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि कि करवाणि ते । “पहले जब कभी हमलोग अत्यन्त दुःखसे अधीर हो उठते थे, तब आप ही हमें सहारा दिया करते थे। राजेन्द्र! उठिये, उठिये, आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ? ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ; ആജ്ഞാപിക്കൂ—ഞാൻ എന്ത് സേവ ചെയ്യണം? മുമ്പ് ഞങ്ങൾ കടുത്ത ശോകത്തിൽ വിറച്ച് അസ്ഥിരരാകുമ്പോൾ, നിങ്ങൾ തന്നെയായിരുന്നു ഞങ്ങളെ താങ്ങി ധൈര്യം പകരുന്നത്. ഇപ്പോൾ, മഹാരാജാ, എഴുന്നേറ്റ് ആജ്ഞ നൽകൂ—ഞാൻ എങ്ങനെ സേവിക്കണം?

Verse 34

तमब्रवीदश्रुपूर्ण: कृष्णसर्प इव श्वसन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ് അവൻ സംസാരിച്ചു; കറുത്ത സർപ്പത്തെപ്പോലെ കഠിനമായി ശ്വസിച്ച്—ശോകവും ക്രോധവും വാക്കുകളായി മുറുകി പുറത്തുവന്നു.

Verse 35

यथा शड्खस्य निर्घोष: पाउ्चजन्यस्य श्रूयते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സഹോദരാ! പാഞ്ചജന്യ ശംഖത്തിന്റെ ഗർജ്ജനം എങ്ങനെ കേൾക്കുമോ, അതുപോലെ തന്നെയൊരു ധ്വനി ഇപ്പോൾ കേൾക്കുന്നു. യശസ്വിയായ വാസുദേവൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞ് ആ ശംഖം ഊതിയ വിധം കണ്ടാൽ, ഇന്ന് നിന്റെ സഹോദരൻ അർജുനൻ ഹതനായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു എന്നുതന്നെ എനിക്ക് തോന്നുന്നു.

Verse 36

पूरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना । नूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजय:

യശസ്വിയായ വാസുദേവൻ ക്രോധം നിറഞ്ഞ് ആ ശംഖം ഊതിയിരിക്കുന്നു; നിശ്ചയമായും ഇന്ന് നിന്റെ സഹോദരൻ ധനഞ്ജയൻ ഹതനായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു.

Verse 37

तस्मिन्‌ विनिहते नून॑ युध्यतेड्सौ जनार्दन: । यस्य सच्त्ववतो वीर्य ह्युपजीवन्ति पाण्डवा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ ഇപ്പോൾ നിശ്ചയമായും ജനാർദനൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. ദൃഢസത്ത്വമുള്ള ആ മഹാവീരന്റെ പരാക്രമത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് പാണ്ഡവർ ജീവിച്ചു സഹിക്കുന്നത്; ഭയസമയങ്ങളിൽ ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെ ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ ഞങ്ങളും അവനെയാണ് ശരണം പ്രാപിക്കുന്നത്. ആ ശൂരൻ അർജുനൻ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ വശപ്പെടുത്താൻ കൗരവസേനയിൽ കുതിച്ചുകയറി.

Verse 38

यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामरा: । स शूर: सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद्‌ भारतीं चमूम्‌

ഭയസമയങ്ങളിൽ അമരന്മാർ സഹസ്രാക്ഷൻ (ഇന്ദ്രൻ) അടുക്കൽ പോകുന്നതുപോലെ ഞങ്ങൾ ആരുടെ അടുക്കൽ പോകുന്നുവോ—ആ ശൂരൻ അർജുനൻ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ പിടിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഭാരതി (കൗരവ) സേനയിൽ മുന്നേറി പ്രവേശിച്ചു.

Verse 39

तस्य वै गमनं विद्यो भीम नावर्तन॑ पुनः । श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महारथ:

ഭീമാ! അവൻ പോയി എന്നതുമാത്രം അറിക; വീണ്ടും മടങ്ങിവരും എന്നുറപ്പില്ല. അർജുനന്റെ കാന്തി ശ്യാമമാണ്; അവൻ യുവാവും, നിദ്രയെ ജയിച്ച ഗുഡാകേശനും, ദർശനീയനും, മഹാരഥനും ആകുന്നു.

Verse 40

व्यूढोरस्को महाबाहहुर्मत्तद्विरदविक्रम: । चकोननेत्रस्ताम्रास्यो द्विषतां भयवर्धन:

അവന്റെ നെഞ്ച് വിശാലം; ഭുജങ്ങൾ മഹാബലവാന്മാർ; അവന്റെ വിക്രമം മത്തഗജത്തെപ്പോലെ. ചകോരനേത്രങ്ങളുപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകൾ, താമ്രവർണ്ണമുഖം; ശത്രുക്കളുടെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ അവൻ.

Verse 41

(मम प्रियहितार्थ च शक्रलोकादिहागत: । वृद्धोपसेवी धृतिमान्‌ कृतज्ञ: सत्यसड्रर: ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ പ്രിയന്റെ ഹിതാർത്ഥം അർജുനൻ ശക്രലോകത്തിൽ നിന്ന് (ഇന്ദ്രലോകത്തിൽ നിന്ന്) ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. അവൻ മുതിർന്നവരെ സേവിക്കുന്നവൻ, ധൃതിയുള്ളവൻ, കൃതജ്ഞൻ, സത്യപ്രതിജ്ഞയുള്ളവൻ. ആ ധനഞ്ജയൻ ശത്രുക്കളുടെ മഹത്തായ, അതിരില്ലാത്ത സേനയിൽ കുതിച്ചുകയറി. ശത്രുനാശകൻ അർജുനൻ ആ ഭയാനക വ്യൂഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, ഫാൽഗുണന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരാൻ ഞാൻ സാത്വതവീരൻ സാത്യകിയെ അയച്ചു. ഭീമാ! സാത്യകി പോയത് എനിക്ക് അറിയാം; പക്ഷേ അവൻ മടങ്ങിവരുമോ എന്നത് അറിയില്ല.

Verse 42

वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमान: पुन: पुन: । तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹവിസ്സ് (നെയ്യ്) വീണ്ടും വീണ്ടും ചേർത്താൽ അഗ്നി എങ്ങനെ കൂടുതൽ ജ്വലിക്കുമോ, അതുപോലെ എന്റെ ശോകം വീണ്ടും വീണ്ടും വർധിക്കുന്നു. അവന്റെ യാതൊരു ലക്ഷണവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; അതിനാൽ കശ്മലം—മോഹവും വിഷാദവും—എന്നെ പിടികൂടുന്നു.

Verse 43

त॑ विद्धि पुरुषव्यात्रं सात्वतं च महारथम्‌ | सतं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम्‌,“उन सात्वतवंशी पुरुषसिंह महारथी सात्यकिका भी पता लगाओ। वे तुम्हारे छोटे भाई महारथी अर्जुनके पीछे गये हैं

അവനെ അറിയുക—സാത്വതവംശത്തിലെ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ, മഹാരഥൻ സാത്യകി. ആ ശ്രേഷ്ഠ മഹാരഥൻ നിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ (അർജുനൻ) പിന്നിൽ പിന്നിൽ പോയിരിക്കുന്നു.

Verse 44

तमपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कश्मलम्‌ | पार्थे तस्मिन्‌ हते चैव युध्यते नूनमग्रणी:

ആ മഹാബാഹുവിനെ കാണാത്തതിനാൽ ഞാൻ കശ്മലത്തിൽ ആകുന്നു. ആ പാർത്ഥൻ കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, നിശ്ചയമായും അഗ്രണി (സാത്യകി) മുൻപന്തിയിൽ നിന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു.

Verse 45

सहायोनास्य वै कश्रित्‌ तेन विन्दामि कश्मलम्‌ | तस्मिन्‌ कृष्णो हते नून॑ं युध्यते युद्धकोविद:

അവന് മറ്റൊരു സഹായിയും ഇല്ല; അതിനാൽ ഞാൻ കശ്മലത്തിൽ ആകുന്നു. കൃഷ്ണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, നിശ്ചയമായും യുദ്ധകോവിദൻ (അർജുനൻ) യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു.

Verse 46

न हि मे शुध्यते भावस्तयोरेव परंतप । स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजय:

ഹേ പരന്തപാ! ആ രണ്ടുപേരെക്കുറിച്ച് എന്റെ മനസ്സ് തെളിയുന്നില്ല; എന്റെ സംശയം മാറുന്നില്ല. അതിനാൽ, ഹേ കൗന്തേയ, ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) പോയിടത്തേക്കു നീ പോകുക.

Verse 47

सात्यकिश्न महावीर्य: कर्तव्यं यदि मनन्‍्यसे । वचन मम धर्मज्ञ भ्राता ज्येष्ठो भवामि ते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “സാത്യകിയും മഹാവീരനാണ്. ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ! നീ ഇതിനെ കര്‍ത്തവ്യമെന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക; ഞാൻ നിന്റെ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവാണ്. അർജുനനും മഹാപരാക്രമിയായ സാത്യകിയും പോയിടത്തേക്കു നീ പോകുക.”

Verse 48

न ते<र्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्य: सात्यकिर्यथा । चिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ स यात: सव्यसाचिन: । पदवीं दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभि:

“അർജുനനെ അത്രത്തോളം അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല; സാത്യകിയെ കണ്ടെത്തുക തന്നെയാണ് കൂടുതൽ ആവശ്യകം. ഹേ പാർഥാ! എനിക്ക് പ്രിയമായതു ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അവൻ സവ്യസാചിയായ അർജുനനെ പിന്തുടർന്ന് ആ ദുർഗമവും ഭയങ്കരവും ആയ പാതയിൽ പോയിരിക്കുന്നു—ആത്മസംയമമില്ലാത്തവർക്ക് അത് അഗമ്യം.”

Verse 49

दृष्टवा कुशलिनौ कृष्णौ सात्वतं चैव सात्यकिम्‌ । संविदं चैव कुर्यास्त्वं सिंहनादेन पाण्डव

“ഹേ പാണ്ഡവാ! കൃഷ്ണനെയും സാത്വതവീരനായ സാത്യകിയെയും കുശലമായി കണ്ടാൽ, അവരുമായി വാക്കുകൾ കൈമാറുക; പിന്നെ സിംഹനാദംപോലെ ഉച്ചത്തിൽ അത് പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുക.”

Verse 113

सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम्‌ । “इस समय सात्यकिका भी पता लगाना चाहिये और पाण्डुपुत्र अर्जुनका भी। मैंने पाण्डुपुत्र अर्जुनके पीछे तो सात्यकिको भेज दिया। अब सात्यकिके पीछे किसको युद्धभूमिमें भेजूँगा?

“യുദ്ധഭൂമിയിൽ സാത്വതനായ (സാത്യകി)യുടെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരാൻ ഞാൻ ആരെയയക്കും?”

Verse 126

युयुधानमनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति । “यदि मैं युयुधानकी खोज न कराकर प्रयत्नपूर्वक केवल अपने भाई अर्जुनका ही अन्वेषण करूँगा तो संसार मेरी निन्‍्दा करेगा,'पाण्डुनन्दन! जब तुम भगवान्‌ श्रीकृष्ण, अर्जुन तथा सात्वतवंशी वीर सात्यकिको सकुशल देखना, तब उच्च स्वरसे सिंहनाद करके मुझे इसकी सूचना दे देना” ।।

“യുയുധാനനെ അന്വേഷിക്കാതെ പോയാൽ ലോകം എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തും.”

Verse 133

परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्‌ । “सब लोग यही कहेंगे कि धर्मपुत्र युधिष्ठिर अपने भाईकी खोज करके वृष्णिवंशी वीर सत्यपराक्रमी सात्यकिकी उपेक्षा कर रहे हैं

ജനങ്ങൾ പറയും—സഹോദരനെ തേടുന്നതിൽ മുഴുകിയ ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ വൃഷ്ണിവംശീയനും സത്യപരാക്രമശാലിയുമായ വീരൻ സാത്യകിയെ അവഗണിക്കുന്നു എന്ന്।

Verse 146

पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मन: । “मुझे लोकनिन्दासे बड़ा भय मालूम होता है। अतः कुन्तीनन्दन भीमसेनको मैं महामनस्वी सात्यकिका पता लगानेके लिये भेजूँगा

എനിക്ക് ലോകനിന്ദയുടെ വലിയ ഭയമുണ്ട്; അതുകൊണ്ട് കുന്തീനന്ദനൻ ഭീമസേനനെ അയക്കും—മഹാത്മാവായ മാധവന്റെ പാതയും സാത്യകിയുടെ വിവരംയും കണ്ടെത്താൻ।

Verse 193

गमनं रोचते महां यत्र यातौ महारथौ । “इस समय जो कर्तव्य प्राप्त है

ഇപ്പോൾ ലഭിച്ചിരിക്കുന്ന കര്‍ത്തവ്യം ഞാൻ പലവിധം ശക്തമായി ആലോചിച്ചു; മഹാരഥികളായ അർജുനനും സാത്യകിയും പോയിടത്തേക്കുതന്നെ ധനുര്ധരനായ പാണ്ഡുനന്ദനൻ ഭീമസേനനും പോകണം—അതാണെനിക്ക് ഉചിതമായി തോന്നുന്നത്।

Verse 266

यन्तारमब्रवीद्‌ राजा भीम॑ प्रति नयस्व माम्‌ । 'ऐसा करके ही मैं समझूँगा कि मैंने सात्यकिके प्रति समुचित कर्तव्यका पालन किया है।' मन-ही-मन ऐसा निश्चय करके धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने अपने सारथिसे कहा--“मुझे भीमके पास ले चलो”

മനസ്സിൽ തന്നെ നിശ്ചയിച്ച്—‘ഇങ്ങനെ ചെയ്താലേ സാത്യകിയോടുള്ള എന്റെ യഥോചിത കര്‍ത്തവ്യം ഞാൻ നിർവഹിച്ചു എന്നു മനസ്സിലാക്കൂ’—ധർമ്മപുത്ര രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: “എന്നെ ഭീമന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുപോകുക.”

Verse 273

रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत्‌ । धर्मराजकी बात सुनकर अश्वसंचालनमें कुशल सारथिने उनके सुवर्णभूषित रथको भीमसेनके निकट पहुँचा दिया

ധർമ്മരാജന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, അശ്വസംചാലനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള സാരഥി സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച രഥം ഭീമസേനന്റെ അടുക്കൽ എത്തിച്ചു।

Verse 293

अब्रवीद्‌ वचन राजन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । राजन! इस प्रकार मोहाविष्ट हुए कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरने भीमसेनको सम्बोधित करके इस प्रकार कहा--

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു. രാജാവേ! ഇങ്ങനെ മോഹത്തിൽ ആകുലനായ കുന്തീപുത്ര രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ഭീമസേനനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.

Verse 303

तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते । 'भीमसेन! जिन्होंने एकमात्र रथकी सहायतासे देवताओंसहित गन्धर्वों और दैत्योंपर भी विजय पायी थी

ഹേ ഭീമസേന! നിന്റെ അനുജനായ അർജുനന്റെ യാതൊരു ലക്ഷണവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഒരേയൊരു രഥത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ദേവന്മാരോടുകൂടി ഗന്ധർവരെയും ദൈത്യരെയും ജയിച്ചവന്റെ ഇന്നൊരു ചിഹ്നവും എനിക്ക് ദൃശ്യമല്ല.

Verse 313

नेवाद्राक्षं न चाऔष॑ तव कश्मलमीदृशम्‌ । तब वैसी अवस्थामें पड़े हुए धर्मराज युधिष्ठिरसे भीमसेनने कहा--“राजन्‌! आपकी ऐसी घबराहट तो पहले मैंने न कभी देखी थी और न सुनी ही थी

നിങ്ങളിൽ ഇത്തരമൊരു ആശയക്കുഴപ്പം ഞാൻ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല; കേട്ടിട്ടുമില്ല. അപ്പോൾ അങ്ങിനെയൊരു അവസ്ഥയിൽ ആയിരുന്ന ധർമ്മരാജ യുധിഷ്ഠിരനോട് ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! നിങ്ങളുടെ ഇത്തരമൊരു ഭയം ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല, കേട്ടിട്ടുമില്ല.”

Verse 333

आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मन: कृथा: । “मानद! इस संसारमें ऐसा कोई कार्य नहीं है

ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ആജ്ഞാപിക്കൂ; നിങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ ശോകത്തിൽ ആഴ്ത്തരുത്. മാനദാ! ഈ ലോകത്തിൽ എനിക്ക് അസാധ്യമായൊരു കാര്യമുമില്ല; നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ ലഭിച്ചാൽ ഞാൻ ചെയ്യാതെ വിടുന്ന ഒന്നുമുണ്ടാകില്ല.

Verse 343

भीमसेनमिदं वाक्‍्यं प्रम्लानवदनो नृप: । तब राजा युधिष्ठिर म्लानमुख हो काले सर्पके समान लंबी साँसें खींचते हुए नेत्रोंमें आँसू भरकर भीमसेनसे इस प्रकार बोले--

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ വാടിയ മുഖത്തോടെ ഭീമസേനനോട് ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു. കറുത്ത സർപ്പത്തെപ്പോലെ ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ട്, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ്, ഭീമനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.