Adhyaya 120
अर्जुनस्य जयद्रथाभिमुखप्रयाणं तथा कर्णेन प्रतिरोधः (Arjuna’s renewed advance toward Jayadratha and Karṇa’s resistance)
Upa-parva: Jayadratha-rakṣaṇa (Protection of Jayadratha) Episode
Dhṛtarāṣṭra asks how the battle resumes after Bhūriśravas’ death. Saṃjaya reports that Arjuna urges Kṛṣṇa to drive swiftly toward Jayadratha as the sun hastens to set, stressing the vow’s truth-condition. Kṛṣṇa urges the horses forward; Kaurava leaders—Duryodhana, Karṇa, Vṛṣasena, Śalya (Madrarāja), Aśvatthāman, Kṛpa, and Jayadratha—coordinate to screen Jayadratha and delay Arjuna. Duryodhana instructs Karṇa to display full strength so Jayadratha will not be slain before sunset, repeatedly invoking the consequence of Arjuna’s vow-failure. Karṇa, constrained by pressure from Bhīma’s archery, nevertheless commits to holding Arjuna back and engages in an intense exchange. Arjuna demonstrates overwhelming archery, cutting down weapons, limbs, and formations, then reaches the defended zone; multiple mahārathas encircle him in a ratha-maṇḍala. A high-intensity duel develops: Karṇa and Arjuna trade dense volleys; Arjuna disables Karṇa’s horses and charioteer, after which Aśvatthāman retrieves Karṇa onto his own chariot. The chapter closes with renewed multi-front pressure on Arjuna and his countermeasure—deploying a wide-area (sarvatodhāra) weapon-action to disperse and terrify the opposing force, sustaining the pursuit under sunset urgency.
Chapter Arc: रणभूमि में रथों की चमक—द्रोण के रथ का वैभव (सोना-चाँदी) और अस्त्रों की झंकार—के बीच अर्जुन का सारथि से वह वाक्य उठता है जो युद्ध को भाग्य और निमित्त के प्रश्न पर ला खड़ा करता है: ‘हम तो केवल निमित्त हैं; दग्धारय केशव-फाल्गुन ही हैं।’ → कृष्ण-सारथि को संबोधित कर अर्जुन अपने पराक्रम को ईश्वरीय योजना का उपकरण मानते हुए बाण-वर्षा करता है। उसी प्रवाह में यदुवंशी वीर (कृष्ण-पक्ष) के सामने सोमक-सम्बद्ध प्रतिद्वन्द्वी खड़े होते हैं; दोनों ओर के योद्धा उस द्वन्द्व को ‘वृत्र-इन्द्र’ समान देवासुर-संघर्ष की तरह देखते हैं। → सुदर्शन (राजपुत्र/पार्थिव-पुत्रपौत्र) अपने रजत-प्रकाश बाणों से आक्रमण करता है, पर यदूनामृषभ (कृष्ण-पक्ष का महावीर) उसे निर्णायक प्रहार से गिरा देता है—कुण्डल सहित पूर्णचन्द्र-प्रकाश मुख का देह से विच्छेद, इन्द्र के वज्र-प्रहार की उपमा के साथ। → सुदर्शन के वध से यदुवंशी महात्मा उल्लासित होकर देव-राज तुल्य शोभित होता है। उधर अर्जुन अपने रथ को आगे बढ़ाता है, मार्ग में शत्रु-सेना को उच्च वेग बाणों से रोकता और अपने आश्चर्यजनक पराक्रम से दोनों पक्षों के योद्धाओं को विस्मित करता है। → अर्जुन का रथ आगे बढ़ चुका है—विजय-मार्ग खुलता दिखता है, पर अगले क्षण किस महावीर से उसका सामना होगा और जयद्रथ-वध की घड़ी कितनी निकट है, यह अनिश्चितता बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
अत-४#-रकात जा - अद्वाईसवें श्लोकमें द्रोणके रथको सोनेका बताया है और इसमें चाँदीका बताया है। इससे यह समझना चाहिये कि उस रथमें सोना और चाँदी दोनों ही धातुएँ लगी हुई थीं। अष्टादरशाधिकशततमो< ध्याय: सात्यकिद्वारा सुदर्शनका वध संजय उवाच द्रोणं स जित्वा पुरुषप्रवीर- स्तथैव हार्दिक्यमुखांस्त्वदीयान् | प्रहस्य सूतं॑ वचनं बभाषे शिनिप्रवीर: कुरुपुड्भवाग्रय
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരുവംശശിരോമണേ! ദ്രോണനെ ജയിക്കുകയും, കൃതവർമ്മാദികളായ നിന്റെ പ്രധാന മഹാരഥന്മാരെയും കീഴടക്കുകയും ചെയ്ത ശിനിവംശപ്രവരനായ വീരൻ സാത്യകി പുഞ്ചിരിയോടെ തന്റെ സാരഥിയോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 2
निमित्तमात्रं वयमद्य सूत दग्धारय: केशवफाल्गुनाभ्याम् । हतान् निहन्मेह नरर्षभेण वयं सुरेशात्मसमुद्धवेन
“സാരഥേ! ഇന്നത്തെ ഈ വിജയത്തിൽ ഞങ്ങൾ വെറും നിമിത്തമാത്രം. യഥാർത്ഥത്തിൽ കേശവനും ഫാൽഗുനനും ഈ ശത്രുക്കളെ ഇതിനകം ദഗ്ധമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഞങ്ങൾ ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ—ദേവരാജന്റെ പുത്രനായ അർജുനൻ—കൊന്നവരെയേ വധിക്കുകയുള്ളൂ.”
Verse 3
तमेवमुक््त्वा शिनिपुज्गवस्तदा महामृधे सो5ग्रयधनुर्धरो 5रिहा । किरन् समन्तात् सहसा शरान् बली समापतच्छयेन इवामिषं यथा
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാസമരത്തിൽ ശിനിവംശപ്രവരനും അഗ്രധനുർധരനും ശത്രുസംഹാരകനുമായ ബലവാൻ സാത്യകി പെട്ടെന്ന് എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട്, കഴുകൻ മാംസഖണ്ഡത്തിന്മേൽ പാഞ്ഞിറങ്ങുന്നതുപോലെ ശത്രുക്കളിലേക്കു ചാടിപ്പാഞ്ഞു।
Verse 4
त॑ यान्तमश्वैः शशिशड्खवर्ण- विंगाहा सैन्यं पुरुषप्रवीरम् । नाशवनुवन् वारयितुं समन्ता- दादित्यरश्मिप्रतिमं रथाग्रयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൂര്യരശ്മികളുപോലെ ദീപ്തനായ, രഥയോദ്ധാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സാത്യകി, ചന്ദ്രനും ശംഖുംപോലെ വെളുത്ത കുതിരകൾ കെട്ടിയ തന്റെ ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി നിന്റെ സൈന്യത്തിലേക്ക് കുതിച്ചുകയറി. ഏതു ദിക്കിൽ നിന്നുമെങ്കിലും ആരും അവനെ തടയാനോ തിരികെ തിരിക്കാനോ കഴിഞ്ഞില്ല; അവൻ സൈന്യത്തെ ചീന്തിക്കൊണ്ട് മുന്നേറി.
Verse 5
असहाविक्रान्तमदीनसत्त्व॑ सर्वे गणा भारत ये त्वदीया: । सहसनेत्रप्रतिमप्रभावं दिवीव सूर्य जलदव्यपाये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! നിന്റെ സൈന്യത്തിലെ എല്ലാ കൂട്ടങ്ങളും അവനെ താങ്ങാനായില്ല; അവന്റെ മുന്നേറ്റം അത്യന്തം അപ്രതിരോധ്യം, അവന്റെ ധൈര്യം അഖണ്ഡം. സഹസ്രനേത്രനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ അവന്റെ പ്രഭാവം; ശരദ്കാലത്ത് മേഘങ്ങൾ നീങ്ങിയപ്പോൾ ആകാശത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ അവൻ ദീപ്തനായി. ഒന്നിച്ചുകൂടിയിട്ടും നിന്റെ സേന അവന്റെ വേഗം തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 6
अमर्षपूर्णस्त्वतिचित्रयो धी शरासनी काज्चनवर्मधारी । सुदर्शन: सात्यकिमापततन्तं न्यवारयद् राजवर: प्रसहा[
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അമർഷം നിറഞ്ഞ, അതിവിചിത്രമായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന, സ്വർണ്ണകവചധാരിയായ ധനുര്ധരൻ രാജശ്രേഷ്ഠൻ സുദർശനൻ, തന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവരുന്ന സാത്യകിയെ ബലപൂർവ്വം തടഞ്ഞു.
Verse 7
तयोरभूद् भारत सम्प्रहार: सुदारुणस्तं समतिप्रशंसन् । योधास्त्वदीयाक्ष हि सोमकाश्र वृत्रेन्द्रयोर्युद्धमिवामरौघा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ആ രണ്ടു വീരന്മാർക്കിടയിൽ അത്യന്തം ഭീകരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി. ദേവസംഘങ്ങൾ ഇന്ദ്രൻ–വൃത്രന്റെ യുദ്ധത്തെ പാട്ടുകളാൽ പുകഴ്ത്തുന്നതുപോലെ, നിന്റെ യോദ്ധാക്കളും സോമകരും ആ പോരാട്ടത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ചു.
Verse 8
शरै: सुतीक्ष्णपै: शतशो< भ्यविध्यत् सुदर्शन: सात्वतमुख्यमाजौ । अनागतानेव तु तान् पृषत्कां- श्रिच्छेद राजन् शिनिपुड्रवोडपि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ സുദർശനൻ സാത്വതന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യനായ സാത്യകിയുടെ മേൽ നൂറുകണക്കിന് അതിതീക്ഷ്ണ അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു. എന്നാൽ ശിനിവംശപ്രവരനായ സാത്യകി, അവ തന്റെ അടുത്തെത്തുന്നതിന് മുമ്പേ തന്നെ അവയെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി തടഞ്ഞു.
Verse 9
तथैव शक्रप्रतिमो5पि सात्यकि: सुदर्शने यान् क्षिपति सम सायकान् । द्विधा त्रिधा तानकरोत् सुदर्शन: शरोत्तमै: स्यन्दनवर्यमास्थित:
അങ്ങനെ തന്നെ ശക്രസമനായ പരാക്രമശാലി സാത്യകി സുദർശനനിലേക്കു എത്രയോ അമ്പുകൾ എറിഞ്ഞുവിട്ടു. എന്നാൽ ഉത്തമരഥത്തിൽ ഇരുന്ന സുദർശനൻ തന്റെ ശ്രേഷ്ഠശരങ്ങളാൽ അവയെ രണ്ടായി, മൂന്നായി പിളർത്തി തകർത്തു।
Verse 10
तान् वीक्ष्य बाणान् निहतांस्तदानीं सुदर्शन: सात्यकिबाणवेगै: । क्रोधाद् दिधक्षन्निव तिग्मतेजा: शरानमुज्चत् तपनीयचित्रान्
അപ്പോൾ സാത്യകിയുടെ വേഗമേറിയ ശരങ്ങളാൽ തന്റെ തന്നെ അമ്പുകൾ തകർന്നുവീഴുന്നത് കണ്ടു, തീക്ഷ്ണതേജസ്സുള്ള രാജാവ് സുദർശനൻ ക്രോധത്തോടെ എതിരാളിയെ ദഹിപ്പിക്കണമെന്നപോലെ സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച വിചിത്രശരങ്ങൾ മഴപോലെ വിട്ടുതുടങ്ങി।
Verse 11
पुनः स बाणैस्त्रिभिरग्निकल्पै- राकर्णपूर्णनिशितै: सुपुड्खै: । विव्याध देहावरणं विभिद्य ते सात्यकेराविविशु: शरीरम्
വീണ്ടും അവൻ അഗ്നിസമാനമായി ജ്വലിക്കുന്ന, കാതുവരെ വലിച്ചുവിട്ട, മനോഹരമായ പീലി ഉള്ള മൂന്നു തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ സാത്യകിയെ കുത്തിവെച്ചു. ആ ശരങ്ങൾ സാത്യകിയുടെ കവചം പിളർത്തി ശരീരത്തിൽ കുത്തിനിന്നു।
Verse 12
तथैव तस्यावनिपालपुत्र: संधाय बाणैरपरैज्वलडद्धि: | आजण्निवांस्तान् रजतप्रकाशां- श्वतुर्भिरश्वां श्वतुरः प्रसहा
തുടർന്ന് ആ രാജകുമാരൻ സുദർശനൻ മറ്റൊരു നാലു ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങൾ ചാർത്തി, വെള്ളിപോലെ തിളങ്ങുന്ന സാത്യകിയുടെ നാലു കുതിരകളെയും നാലു ശരങ്ങളാൽ ബലമായി പ്രഹരിച്ചു പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 13
तथा तु तेनाभिहतस्तरस्वी नप्ता शिनेरिन्द्रसमानवीर्य: । सुदर्शनस्येषुगणै: सुतीक्ष्णै- हयान् निहत्याशु ननाद नादम्
സുദർശനൻ ഇങ്ങനെ പ്രഹരിച്ചിട്ടും, ഇന്ദ്രസമാന വീര്യവും വേഗവും ഉള്ള ശിനിയുടെ പൗത്രനായ സാത്യകി തന്റെ അതിതീക്ഷ്ണ ശരസമൂഹങ്ങളാൽ സുദർശനന്റെ കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ സംഹരിച്ച് ഉച്ചത്തിൽ സിംഹനാദം മുഴക്കി।
Verse 14
अथास्य सूतस्य शिरो निकृत्य भल्लेन शक्राशनिसंनि भेन । सुदर्शनस्यापि शिनिप्रवीर: क्षुरेण कालानलसंनिभेन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അപ്പോൾ ശിനിവംശത്തിലെ അഗ്രവീരനായ സാത്യകി ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലെ ഭാസിക്കുന്ന ഭല്ലംകൊണ്ട് അവന്റെ എതിരാളിയുടെ സാരഥിയുടെ ശിരസ് വെട്ടി വീഴ്ത്തി. തുടർന്ന് കാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ക്ഷുരംകൊണ്ട്, കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചും നിന്ന സുദർശനന്റെ ശിരസ്സും ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപ്പെടുത്തി നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി. ഇത് പൂർവകാലത്ത് വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അതിബലവാനായ ബലാസുരന്റെ ശിരസ് ബലപൂർവം വെട്ടിയതുപോലെ തന്നെയായിരുന്നു.
Verse 15
सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं विचकर्त देहात् । यथा पुरा वज्रधर: प्रसहा बलस्य संख्येडतिबलस्य राजन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചും നിന്ന ആ ദീപ്തമുഖം അവൻ ഒരൊറ്റ പ്രഹരത്തിൽ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപ്പെടുത്തി. പൂർവകാലത്ത് വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ യുദ്ധത്തിൽ അതിബലവാനായ ബലാസുരന്റെ ശിരസ് ബലപൂർവം വെട്ടിയതുപോലെ തന്നെയായിരുന്നു അത്.
Verse 16
निहत्य त॑ पार्थिवपुत्रपौत्र रणे यदूनामृषभस्तरस्वी । मुदा समेत: परया महात्मा रराज राजन् सुरराजकल्प:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാജാവിന്റെ പുത്രനും പൗത്രനുമായ സുദർശനനെ വധിച്ച ശേഷം, യദുകുലത്തിന്റെ തിലകമായ വേഗശാലിയായ മഹാത്മാവ് സാത്യകി പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു; വിജയശ്രീയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് ദേവരാജനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
Verse 17
ततो ययावर्जुन एव येन निवार्य सैन्यं तव मार्गणौचै: । सदश्वयुक्तेन रथेन राज- ल्लाॉँक॑ विसिस्मापयिषुर्नुवीर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, തുടർന്ന് വീരനായ സാത്യകി അർജുനൻ പോയ അതേ വഴിയിലൂടെ പുറപ്പെട്ടു. ഉത്തമ അശ്വങ്ങൾ കെട്ടിയ രഥത്തിൽ കയറി, ജനങ്ങളെ വിസ്മയിപ്പിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ, അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ പിന്തള്ളിക്കൊണ്ട് അതേ പാതയിൽ മുന്നേറി.
Verse 18
तत् तस्य विस्मापयनीयम ग्रय- मपूजयन् योधवरा: समेता: । प्रवर्तमानानिषुगोचरेडरीन् ददाह बाणै्तभुग् यथैव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടിയ എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠ യോദ്ധാക്കളും അവന്റെ അത്ഭുതകരമായ, ഉന്നതമായ വീരപ്രകടനത്തെ മഹത്തായി പ്രശംസിച്ചു. സാത്യകി തന്റെ അമ്പുകളുടെ പരിധിയിലേക്കു വന്ന ശത്രുക്കളെ അതേ അമ്പുകളാൽ അഗ്നിദേവനെപ്പോലെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 118
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सुदर्शनवधे अष्टादशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सुदर्शनवधविषयक एक सौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവാന്തർഗതമായ സുധർശനവധവിഷയക നൂറ്റി പതിനെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
A public vow tied to sunset creates a truth-condition: Arjuna must reach and kill Jayadratha before day’s end, while opponents attempt to enforce vow-failure through defensive delay—turning time itself into an ethical instrument.
Commitments publicly undertaken reshape both personal conduct and collective strategy; the narrative illustrates how truth-claims (satya) and duty (dharma) become operational constraints that leaders exploit or uphold under extreme pressure.
No explicit phalaśruti is presented in the provided passage; the meta-level significance is implicit—this chapter functions as a structural hinge showing how vow-logic and coordinated protection determine tactical sequencing within the larger war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.