Adhyaya 108
कर्णभीमयुद्धम् (Karna–Bhīma Combat Report)
Upa-parva: Karna–Bhīma Yuddha (Duel Episode) within Droṇa-parva
Dhṛtarāṣṭra opens by expressing astonishment that Bhīmasena can contest Karṇa, whom he praises as capable of resisting even highly empowered opponents. He requests Saṃjaya to explain how the duel unfolded and whether victory seemed imminent for either side. Dhṛtarāṣṭra’s speech then broadens into anxiety about Kaurava decline, attributing impending ruin to Duryodhana’s poor policy and misjudgment of the Pāṇḍavas’ resilience, while recalling past instances where Karṇa was checked by the Pāṇḍavas. Saṃjaya narrates the engagement: Karṇa strikes Bhīma with volleys; Bhīma counters by cutting Karṇa’s bow and dropping the charioteer. Karṇa escalates by seizing and casting a radiant śakti; Bhīma intercepts and breaks it in mid-air with multiple arrows. Both exchange dense arrow-showers, taunts, and roars, likened to battling bulls, tigers, and elephants. Bhīma again disrupts Karṇa’s equipment and kills his horses. Seeing Karṇa pressured, Duryodhana orders Durjaya to attack Bhīma and eliminate Bhīma’s ally Tūbaraka; Durjaya engages briefly but Bhīma swiftly kills Durjaya along with his chariot team. Karṇa then circles the fallen ally and continues the fight, remaining engaged despite being pierced by Bhīma’s missiles, closing the chapter on an unresolved but tactically significant exchange.
Chapter Arc: अपराह्न के रोमांचकारी संग्राम में संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि पांचाल-सेना द्रोण को मार गिराने के उन्माद से गर्जना करती हुई शरवर्षा करती चली आती है—और युद्ध का केंद्र स्वयं आचार्य द्रोण बन जाते हैं। → केकय-वीर बृहत्क्षत्र और अन्य महारथी द्रोण पर टूट पड़ते हैं; धृष्टकेतु जैसे धनुर्धर काल के समान मुख बाए आक्रमण करते हैं। पर द्रोण की गति, लक्ष्य-भेदन और रथ-चालन से पाण्डव-पक्ष की रक्षा-रेखा हिलती है और आचार्य का रुख युधिष्ठिर की ओर मुड़ता जाता है। → द्रोण सिंह की भाँति युधिष्ठिर का पीछा करते हैं; पाण्डव-सेना में ‘हाहाकार’ मचता है। युधिष्ठिर का रथ-भंग/रथ का संकट उसे असहाय-सा कर देता है और क्षण भर को ऐसा लगता है मानो धर्मराज स्वयं युद्ध की लपटों में घिर जाएंगे। → युधिष्ठिर किसी प्रकार प्राण-रक्षा और पुनर्संयोजन की ओर बढ़ते हैं; पाण्डव-पक्ष द्रोण के वेग को रोकने हेतु अपने महारथियों को आगे करता है, जिससे तत्काल विनाश टलता है, पर द्रोण का दबाव बना रहता है। → द्रोण का युधिष्ठिर-वध का संकल्प और उनकी तीव्र पीछा-गति अगले प्रसंग के लिए भयावह प्रश्न छोड़ती है—क्या धर्मराज को बचाने हेतु पाण्डव कोई असाधारण उपाय करेंगे?
Shlokas
Verse 1
भी्नआ+ज () अमन षर्डाधिकभशततमोब< ध्याय: द्रोण और उनकी सेनाके साथ पाण्डव-सेनाका स द्ध तथा द्रोणाचार्यके साथ युद्ध करते समय रथ-भंग जानेपर युधिष्ठिरका पलायन ध्ृतराष्ट्र उवाच अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृता: । पंचाला: कुरुभि: सार्थ किमकुर्वत संजय
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയ, അർജുനൻ സിന്ധുരാജൻ (ജയദ്രഥൻ) സമീപം എത്തിയപ്പോൾ, ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണാചാര്യൻ തടഞ്ഞുനിർത്തിയ പാഞ്ചാലർ കുരുക്കളോടൊപ്പം എന്തു ചെയ്തു?
Verse 2
संजय उवाच अपराह्न महाराज संग्रामे लोमहर्षणे । पज्चालानां कुरूणां च द्रोणद्यूतमवर्तत
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, അപരാഹ്നത്തിൽ, രോമാഞ്ചകരമായ യുദ്ധം കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, പാഞ്ചാലരും കുരുക്കളും തമ്മിൽ ദ്രോണാചാര്യനെ തന്നെ പണമായി വെച്ച ദ്യൂതസദൃശമായൊരു ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉദിച്ചു.
Verse 3
पज्चाला हि जिधघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतस: । अभ्यमुजञ्चन्त गर्जन्त: शरवर्षाणि मारिष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആദരണീയ നരേശാ, ദ്രോണനെ വധിക്കുവാൻ ഉത്സുകരായ പാഞ്ചാലർ ഉല്ലസിച്ച മനസ്സോടെ ഗർജ്ജിച്ചു കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തു.
Verse 4
ततस्तु तुमुलस्तेषां संग्रामो<वर्तताद्भुत: । पज्चालानां कुरूणां च घोरो देवासुरोपम:,तदनन्तर उन पांचालों और कौरवोंमें घोर देवासुर-संग्रामके समान अद्भुत एवं भयंकर युद्ध होने लगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം പാഞ്ചാലരും കുരുക്കളും തമ്മിൽ ദേവാസുരസംഗ്രാമംപോലെ ഭീകരവും അത്ഭുതവുമായ ഒരു തുമുലയുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
Verse 5
सर्वे द्रोणरथं प्राप्प पज्चाला: पाण्डवै: सह । तदनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പാണ്ഡവരോടൊപ്പം എല്ലാ പാഞ്ചാലരും ദ്രോണന്റെ രഥത്തിനടുത്തേക്ക് എത്തി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേനാവ്യൂഹം ഭേദിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് മഹാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചു പ്രയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 6
द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथमास्थिता: । कम्पयन्तो<भ्यवर्तन्त वेगमास्थाय मध्यमम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥങ്ങളിൽ കയറിയിരുന്ന ആ രഥികൾ ദ്രോണന്റെ രഥത്തിന്റെ അതിരുവരെയെത്തി മുന്നേറി. മിതമായ മദ്ധ്യവേഗം സ്വീകരിച്ച് ഭൂമി നടുങ്ങുമെന്നത്ര ശക്തിയായി അമർത്തി നീങ്ങി, ദ്രോണാചാര്യനെ അടുത്തുനിന്ന് നേരിട്ടു।
Verse 7
तमभ्ययादू बृहत्क्षत्र: केकयानां महारथ: । प्रवपन् निशितान् बाणान् महेन्द्राशनिसंनिभान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ കേകയരുടെ മഹാരഥനായ ബൃഹത്ക്ഷത്രൻ ദ്രോണാചാര്യനിലേക്കു പാഞ്ഞെത്തി. മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ മഴപോലെ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൻ ആക്രമിച്ചു।
Verse 8
तंतु प्रत्युद्ययौ शीघ्र क्षेमधूर्तिमहायशा: । विमुज्चन् निशितान् बाणान् शतशो5थ सहस्रश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹായശസ്സുള്ള ക്ഷേമധൂർത്തി അവനെ നേരിടാൻ വേഗത്തിൽ മുന്നേറി. നൂറുകളായും പിന്നെ ആയിരങ്ങളായും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തെ കൂടുതൽ ഉഗ്രമാക്കി।
Verse 9
धेष्टकेतुश्न चेदीनामृषभोडतिबलोदित: । त्वरितो< भ्यद्रवद् द्रोणं महेन्द्र इव शम्बरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തബലത്തിൽ ഉണർന്നുയർന്ന, ചേദികളുടെ ശ്രേഷ്ഠനായ ധൃഷ്ടകേതുവും അതിവേഗം ദ്രോണാചാര്യനിലേക്കു പാഞ്ഞു—മഹേന്ദ്രൻ ശംബരാസുരനിലേക്കു ചാടുന്നതുപോലെ।
Verse 10
तमापतन्तं सहसा व्यादितास्यमिवान्तकम् | वीरधन्वा महेष्वासस्त्वरमाण: समभ्ययात्,मुँह बाये हुए कालके समान सहसा आक्रमण करनेवाले धृष्टकेतुका सामना करनेके लिये महाधनुर्धर वीरधन्वा बड़े वेगसे आ पहुँचे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പെട്ടെന്ന് പാഞ്ഞെത്തുന്ന, വായ് പിളർന്ന മരണത്തെപ്പോലെ തോന്നുന്ന ധൃഷ്ടകേതുവിനെ കണ്ടപ്പോൾ, മഹാധനുർധരനായ വീരധന്വയും അവനെ തടയാൻ അതിവേഗം മുന്നോട്ട് വന്നു।
Verse 11
युधिष्ठटिरं महाराजं जिगीषुं समवस्थितम् । सहानीकं ततो दोणो न््यवारयत वीर्यवान्,तदनन्तर पराक्रमी द्रोणाचार्यने विजयकी इच्छासे सेनासहित खड़े हुए महाराज युधिष्ठिरको आगे बढ़नेसे रोक दिया
അതിനുശേഷം മഹാപരാക്രമിയായ ദ്രോണാചാര്യൻ വിജയം ആഗ്രഹിച്ച് സൈന്യസഹിതം സന്നദ്ധനായി നിന്ന മഹാരാജ യുധിഷ്ഠിരനെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങാതിരിക്കാൻ തടഞ്ഞു।
Verse 12
नकुलं कुशल युद्धे पराक्रान्तं पराक्रमी । अभ्यगच्छत् समायान्तं विकर्णस्ते सुत: प्रभो
പ്രഭോ! യുദ്ധത്തിൽ നിപുണനും പരാക്രമശാലിയുമായ നകുലൻ മുന്നോട്ട് വരുമ്പോൾ, അവനെ നേരിടാൻ നിങ്ങളുടെ വീരപുത്രൻ വികർണൻ മുന്നേറി।
Verse 13
प्रभो! आपके पराक्रमी पुत्र विकर्णने वहाँ आते हुए पराक्रमशाली युद्धकुशल नकुलका सामना किया ।।
അതുപോലെ മുന്നോട്ട് വരുന്ന സഹദേവന്റെ മേൽ ശത്രുക്കളെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന ദുർമുഖൻ അനേകം ആയിരം വേഗമേറിയ അമ്പുകൾ വർഷിച്ചു।
Verse 14
सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याप्रदत्तस्त्ववारयत् | शरै: सुनिशितैस्तीकषणै: कम्पयन् वै मुहुर्मुहु:
എന്നാൽ നരവ്യാഘ്രനായ സാത്യകിയെ വ്യാപ്രദത്തൻ അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ള തീക്ഷ്ണ അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കുലുക്കി മുന്നോട്ട് നീങ്ങാതിരിക്കാൻ തടഞ്ഞു।
Verse 15
द्रौपदेयान् नरव्याप्रान् मुडचत: सायकोत्तमान् | संरब्धान् रथिन: श्रेष्ठान् सौमदत्तिरवारयत्
മനുഷ്യരിൽ വ്യാഘ്രന്മാരെപ്പോലെ പരാക്രമശാലികളും ശ്രേഷ്ഠരഥികളും ആയ ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ കോപത്തോടെ ശത്രുക്കളുടെ മേൽ ഉത്തമ അമ്പുകൾ വർഷിച്ചു; സോമദത്തപുത്രൻ ശലൻ അവരെ എല്ലാവരെയും തടഞ്ഞു।
Verse 16
भीमसेनं तदा क्रुद्धं भीमरूपो भयानक: । प्रत्यवारयदायान्तमार्ष्यशृड्धिर्महारथ:,भयंकर रूपधारी एवं भयानक महारथी ऋष्यशुंग-कुमार अलम्बुषने उस समय क्रोधमें भरकर आते हुए भीमसेनको रोका
അപ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ ഉഗ്രനായി മുന്നോട്ടു പാഞ്ഞുവന്ന ഭീമസേനനെ, ഭയങ്കരരൂപം ധരിച്ച മഹാരഥൻ ആർശ്യശൃംഗി (ഋഷ്യശൃംഗപുത്രൻ അലമ്പുഷൻ) തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 17
तयो: समभवद् युद्ध नरराक्षसयोर्मथे । यादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयोरनप
അവരിരുവരുടെയും ഇടയിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ മനുഷ്യനും രാക്ഷസനും തമ്മിലുള്ള ഘോരസമരം ഉദിച്ചു. രാജാവേ, പണ്ടുകാലത്ത് രാമനും രാവണനും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധം പോലെ തന്നെയായിരുന്നു അവിടെ മനുഷ്യനായ ഭീമസേനനും രാക്ഷസനായ അലമ്പുഷനും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടം.
Verse 18
ततो युधिष्छिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम् | आजप्ने भरतगश्रेष्ठ: सर्वमर्मसु भारत,भरतनन्दन! तदनन्तर भरतभूषण युधिष्ठिरने झुकी हुई गाँठवाले नब्बे बाणोंसे द्रोणाचार्यके सम्पूर्ण मर्मस्थानोंमें आधात किया
അതിനുശേഷം ഭാരതശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ വളഞ്ഞ കണികകളുള്ള തൊണ്ണൂറ് അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യന്റെ എല്ലാ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിലും പ്രഹരിച്ചു.
Verse 19
त॑ द्रोणग: पञचविंशत्या निजघान स्तनान्तरे । रोषितो भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना,भरतश्रेष्ठ! यशस्वी कुन्तीकुमारके क्रोध दिलानेपर द्रोणाचार्यने उनकी छातीमें पचीस बाण मारे
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, യശസ്വിയായ കൗന്തേയൻ കോപം ഉണർത്തിയതോടെ ദ്രോണൻ രോഷത്തോടെ അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ഇരുപത്തഞ്ച് അമ്പുകൾ പതിപ്പിച്ചു.
Verse 20
भूय एव तु विंशत्या सायकानां समाचिनोत् | साश्व॒सूतध्वजं द्रोण: पश्यतां सर्वधन्विनाम्,फिर द्रोणने सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते घोड़े, सारथि और ध्वजसहित युधिष्ठिरको बीस बाण मारे
വീണ്ടും ദ്രോണൻ, എല്ലാ ധനുർധരരും നോക്കിനിൽക്കേ, ഇരുപത് അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു; അവ യുധിഷ്ഠിരന്റെ കുതിരകൾ, സാരഥി, ധ്വജം എന്നിവയോടുകൂടി (രഥത്തെയും) ബാധിച്ചു.
Verse 21
तान् शरान् द्रोणमुक्तांस्तु शरवर्षेण पाण्डव: । अवारयत धर्मात्मा दर्शयन् पाणिलाघवम्
ധർമ്മാത്മാവായ പാണ്ഡവൻ യുധിഷ്ഠിരൻ കൈകളുടെ വേഗനൈപുണ്യം പ്രകടിപ്പിച്ച് ദ്രോണൻ വിട്ട ആ അമ്പുകളെ തന്റെ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് തടഞ്ഞു.
Verse 22
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य संयुगे । चिच्छेद समरे धन्वी धनुस्तस्य महात्मन:
അപ്പോൾ ധനുർധരനായ ദ്രോണൻ യുദ്ധത്തിൽ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനോടു അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, സമരമധ്യേ ആ മഹാത്മാവിന്റെ വില്ല് മുറിച്ചുതള്ളി.
Verse 23
अथीनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । शरैरनेकसाहसी: पूरयामास सर्वतः,धनुष काट देनेके पश्चात् महारथी द्रोणाचार्यने बड़ी उतावलीके साथ कई हजार बाणोंकी वर्षा करके उन्हें सब ओरसे ढक दिया
വില്ല് മുറിഞ്ഞതിനു ശേഷം, ത്വരയോടെ മഹാരഥനായ ദ്രോണൻ അനേകം സഹസ്ര അമ്പുകൾ വർഷിപ്പിച്ച് അവനെ എല്ലാടവും മൂടി നിറച്ചു.
Verse 24
अदृश्यं वीक्ष्य राजानं भारद्वाजस्य सायकै: । सर्वभूतान्यमन्यन्त हतमेव युधिषछ्िरम्,राजा युधिष्ठिरको द्रोणाचार्यके बाणोंसे अदृश्य हुआ देख समस्त प्राणियोंने उन्हें मारा गया ही मान लिया
ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണന്റെ അമ്പുകൾക്കിടയിൽ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ദൃശ്യമല്ലാതായതു കണ്ടപ്പോൾ, സർവ്വ ജീവികളും അദ്ദേഹത്തെ ഹതനായെന്നുതന്നെ കരുതി.
Verse 25
केचिच्चैनममन्यन्त तथैव विमुखीकृतम् । हतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन महात्मना
രാജേന്ദ്രാ! ചിലർ യുധിഷ്ഠിരൻ പരാജിതനായി വിമുഖനായെന്ന് കരുതി; മറ്റുചിലർ മഹാത്മാവായ ബ്രാഹ്മണൻ ദ്രോണാചാര്യന്റെ കൈകളാൽ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ഹതനായെന്ന് വിശ്വസിച്ചു.
Verse 26
स कृच्छूं परम॑ प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिर: । त्यक्त्वा तत् कार्मुकं छिन्न॑ भारद्वाजेन संयुगे
ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പരമദുഃഖാവസ്ഥയിൽപ്പെട്ടു; കാരണം ഭാരദ്വാജൻ (ദ്രോണൻ) സമരത്തിൽ അവന്റെ വില്ല് മുറിച്ചുകളഞ്ഞതിനാൽ, അതു ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവന്നു.
Verse 27
ततस्तान् सायकांस्तत्र द्रोणनुन्नानू सहस्रश:
അതിനുശേഷം ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണൻ പ്രേരിപ്പിച്ച ആ അമ്പുകൾ ആയിരക്കണക്കിന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 28
छित्त्वा तु तान् शरान् राजन् क्रोधसंरक्तलोचन:
ഹേ രാജാവേ! ക്രോധംകൊണ്ട് ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ (യുധിഷ്ഠിരൻ) ആ അമ്പുകൾ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു.
Verse 29
शक्ति जग्राह समरे गिरीणामपि दारिणीम् । स्वर्णदण्डां महाघोरामष्टघण्टां भयावहाम्
അപ്പോൾ അവൻ സമരത്തിൽ പർവ്വതങ്ങളെയും പിളർത്താൻ കഴിയുന്ന ശക്തിയസ്ത്രം കൈക്കൊണ്ടു; സ്വർണ്ണദണ്ഡമുള്ളതും അത്യന്തം ഘോരവും എട്ട് മണികളാൽ അലങ്കൃതവും ഭയാവഹവുമായിരുന്നു അത്.
Verse 30
राजन्! उस समरांगणमें क्रोधसे लाल आँखें किये युधिष्ठिरने द्रोणके उन बाणोंको काटकर एक शक्ति हाथमें ली, जो पर्वतोंको भी विदीर्ण कर देनेवाली थी। उसमें सोनेका डंडा और आठ घंटियाँ लगी थीं। वह अत्यन्त घोर शक्ति मनमें भय उत्पन्न करनेवाली थी ।।
ഹേ രാജാവേ! ആ സമരഭൂമിയിൽ ക്രോധംകൊണ്ട് ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ യുധിഷ്ഠിരൻ ദ്രോണന്റെ അമ്പുകൾ മുറിച്ചുകളഞ്ഞ്, പർവ്വതങ്ങളെയും പിളർത്താൻ കഴിയുന്ന ഒരു ശക്തി കൈയിൽ എടുത്തു. അതിന് സ്വർണ്ണദണ്ഡവും എട്ട് മണികളും ഉണ്ടായിരുന്നു; അത്യന്തം ഘോരമായ ആ ശക്തി മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. അതിനെ ഉയർത്തി ഹർഷിച്ച ആ ബലവാൻ വീരൻ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു; ആ ഗർജനയാൽ സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും ഭീതിപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ, ഹേ ഭാരത!
Verse 31
भारत! उसे चलाकर हर्षमें भरे हुए बलवान युधिष्ठिरने बड़े जोरसे सिंहनाद किया। उन्होंने उस सिंहनादसे सम्पूर्ण भूतोंमें भय-सा उत्पन्न कर दिया ।।
ഭാരതാ! ആ ശക്തി പ്രയോഗിച്ച് ഹർഷം നിറഞ്ഞ ബലവാനായ യുധിഷ്ഠിരൻ മഹാബലത്തോടെ സിംഹനാദം ചെയ്തു; ആ സിംഹനാദം സർവ്വഭൂതങ്ങളിൽ ഭയമെന്നപോലെ ഉണർത്തി. യുദ്ധത്തിൽ ധർമരാജൻ ഉയർത്തിയ ആ ശക്തി കണ്ട ഉടൻ സർവ്വജീവികളും പെട്ടെന്ന് ഒരുമിച്ച് വിളിച്ചു—“ദ്രോണായ സ്വസ്തി—ദ്രോണാചാര്യന് മംഗളം വരട്ടെ।”
Verse 32
सा राजभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा । प्रज्वालयन्ती गगनं दिश: सप्रदिशस्तथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവിന്റെ ഭുജത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോയ ആ ശക്തി, ത്വക്ക് വിട്ടു പുറത്തുവന്ന സർപ്പത്തെപ്പോലെ, ജ്വലിച്ച് ആകാശത്തെയും ദിക്കുകളെയും ഉപദിക്കുകളെയും പോലും കത്തിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 33
तामापतन्तीं सहसा दृष्टवा द्रोणो विशाम्पते
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിശാംപതേ (പ്രജാനാഥാ)! ആ ശക്തി പെട്ടെന്ന് തന്റെ മേൽ പതിക്കാനെത്തുന്നതു കണ്ട ദ്രോണൻ ജാഗ്രതനായി.
Verse 34
प्रादुश्चक्रे ततो ब्राह्ममस्त्रमस्त्रविदां वर: | प्रजानाथ! तब सहसा आती हुई उस शक्तिको देखकर अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ द्रोणने ब्रह्मास्त्र प्रकट किया ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രജാനാഥാ! അപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് പാഞ്ഞെത്തുന്ന ആ ശക്തിയെ കണ്ട ആയുധവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രാദുര്ഭാവിപ്പിച്ചു. ആ ദിവ്യാസ്ത്രം ഭയങ്കരദർശനമായ ആ ശക്തിയെ ഭസ്മമാക്കി.
Verse 35
ततो युधिष्छिरो राजा द्रोणास्त्रं तत् समुद्यतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ദ്രോണന്റെ ആ അസ്ത്രം ഉയർത്തി പ്രയോഗത്തിനൊരുങ്ങിയിരിക്കുന്നതു കണ്ടു.
Verse 36
विद्ध्वा तं च रणे द्रोणं पठ्चभिनतपर्वभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ നന്നായി നിർമ്മിതവും വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ളതുമായ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ ദ്രോണനെ വേധിച്ച്, സമരമദ്ധ്യേ ആ മഹാസേനാധിപനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 37
तदपास्य धनुश्किन्नं द्रोण: क्षत्रियमर्दन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുറിഞ്ഞ ആ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച്, ക്ഷത്രിയമർദനനായ ദ്രോണൻ സമരത്തിൽ വീണ്ടും ദൃഢമായി നിലകൊണ്ടു।
Verse 38
गदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष | आर्य! क्षत्रियमर्दन द्रोणने उस कटे हुए धनुषको फेंककर सहसा धर्मपुत्र युधिष्ठिरपर गदा चलायी ।। तामापतन्तीं सहसा गदां दृष्टवा युधिष्ठिर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാരിഷ! ആര്യാ! മുറിഞ്ഞ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച്, ക്ഷത്രിയമർദനനായ ദ്രോണൻ പെട്ടെന്ന് ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരനിലേക്കു ഗദ എറിഞ്ഞു. അതിവേഗം പതിച്ചു വരുന്നതായ ആ ഗദ കണ്ട യുധിഷ്ഠിരൻ…
Verse 39
ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു ഗദകളും പെട്ടെന്ന് എറിഞ്ഞപ്പോൾ, അവ പരസ്പരം നേരെ നേരെ വന്ന് മദ്ധ്യേ തന്നെ കൂട്ടിയിടിച്ചു।
Verse 40
! गा रे . -कैकओ ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം, മാരിഷ, ദ്രോണൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരനോടു രോഷം തിരിച്ചു।
Verse 41
चतुर्भिनिशितैस्ती&णै्हयान् जघ्ने शरोत्तमै: । माननीय नरेश! तब द्रोणाचार्य अत्यन्त कुपित हो उठे और उन्होंने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए चार तीखे एवं उत्तम बाणोंद्वारा धर्मराजके चारों घोड़ोंको मार डाला ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാന്യനായ രാജാവേ! അപ്പോൾ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ദ്രോണാചാര്യൻ മൂർച്ച കൂട്ടി തീർത്ത നാല് അതിതീക്ഷ്ണമായ ശ്രേഷ്ഠശരങ്ങളാൽ ധർമ്മരാജന്റെ നാല് കുതിരകളെയും വധിച്ചു. പിന്നെ ഒരൊറ്റ ഭല്ലശരത്തോടെ ഇന്ദ്രധ്വജസമമായ ആ ധനുസ്സും ഛേദിച്ചു.
Verse 42
हताश्चात् तु रथात् तूर्णमवप्लुत्य युधिषछ्िर:
അപ്പോൾ നിരാശനായി യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഉടൻ തന്നെ രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടി ഇറങ്ങി.
Verse 43
विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषत:
അവനെ രഥമില്ലാതെയും, പ്രത്യേകിച്ച് ആയുധമില്ലാതെയും കണ്ടപ്പോൾ.
Verse 44
मुज्चंश्लेषुगणांस्तीक्ष्णाल्लँंघुहस्तो दृढव्रत:
ദൃഢവ്രതനും വേഗഹസ്തനും ആയ അവൻ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളുടെ കൂട്ടം തുടർച്ചയായി വിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 45
तमभिद्रुतमालोक्य द्रोणेनामित्रघातिना
അവൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട ശത്രുഘാതിയായ ദ്രോണൻ.
Verse 46
हतो राजा हतो राजा भारद्वाजेन मारिष
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവ് ഹതനായി, രാജാവ് ഹതനായി, ഹേ മാരിഷ! ഭാരദ്വാജപുത്രൻ (അവനെ) വധിച്ചു.”
Verse 47
इत्यासीत् सुमहाउ्छब्द: पाण्डुसैन्यस्य भारत । भारत! माननीय नरेश! पाण्डुसेनामें यह महान् कोलाहल होने लगा कि *राजा मारे गये, राजा मारे गये' ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ഭാരതാ! പാണ്ഡവസൈന്യത്തിൽ മഹാ കോലാഹലം ഉയർന്നു— ‘രാജാവ് ഹതനായി, രാജാവ് ഹതനായി!’ തുടർന്ന് കുന്തീപുത്രനായ രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ ഉടൻ സഹദേവന്റെ രഥത്തിൽ കയറി, വേഗമേറിയ അശ്വങ്ങളാൽ ആ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി.”
Verse 105
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें ध्वजवर्णनविषयक एक यो पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ധ്വജവർണ്ണനവിഷയകമായ നൂറ്റിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 106
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरापयाने षडधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിനകത്ത്, യുധിഷ്ഠിരാപയാനം (പ്രസ്ഥാനം/പിന്മാറ്റം) വിഷയകമായ നൂറ്റിയാറാം അധ്യായം।
Verse 266
आददे<न्यद् धर्नुर्दिव्यं भास्वरं वेगवत्तरम् इस प्रकार भारी संकटमें पड़े हुए धर्मराज युधिष्ठिरने युद्धमें द्रोणाचार्यके द्वारा काट दिये गये उस धनुषको त्यागकर दूसरा प्रकाशमान एवं अत्यन्त वेगशाली दिव्य धनुष धारण किया
അപ്പോൾ ഗുരുതര പ്രതിസന്ധിയിൽ ആയിരുന്ന ധർമ്മരാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ, യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണാചാര്യൻ മുറിച്ചുകളഞ്ഞ ആ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച്, മറ്റൊരു ദീപ്തവും അത്യന്തം വേഗവത്തുമായ ദിവ്യവില്ല് കൈക്കൊണ്ടു।
Verse 276
चिच्छेद समरे वीरस्तदद्भुतमिवाभवत् । तदनन्तर वीर युधिष्ठिरने समरांगणमें द्रोणाचार्यके चलाये हुए सहस्रों बाणोंके टुकड़े- टुकड़े कर डाले। वह अद्भुत-सी बात हुई
യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ ആ വീരൻ അവയെ വെട്ടിമുറിച്ചു; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി. തുടർന്ന് ഉടൻ തന്നെ വീരനായ യുധിഷ്ഠിരൻ, ദ്രോണാചാര്യൻ വിട്ട ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകളെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഖണ്ഡംഖണ്ഡമായി തകർത്തു; അതൊരു വിസ്മയകരമായ സംഭവമായി.
Verse 326
द्रोणान्तिकमनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा । केंचुलसे छूटे हुए सर्पके समान राजाकी भुजाओंसे मुक्त हुई वह शक्ति आकाश
രാജാവിന്റെ ഭുജങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതമായ ആ ശക്തി, കെഞ്ചുലിൽ നിന്നു വഴുതിപ്പോയ സർപ്പത്തെപ്പോലെ, ദ്രോണാചാര്യന്റെ ദിശയിലേക്കു പാഞ്ഞെത്തി. ആകാശവും ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും പ്രകാശിപ്പിച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന മുഖമുള്ള നാഗിനിയെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ ചെന്നു ദ്രോണാചാര്യന്റെ സമീപത്തെത്തി.
Verse 343
जगाम स्यन्दनं तूर्ण पाण्डवस्य यशस्विन: । वह अस्त्र भयंकर दीखनेवाली उस शक्तिको भस्म करके तुरंत ही यशस्वी युधिष्ठिरके रथकी ओर चला
അപ്പോൾ സാരഥി വേഗത്തിൽ യശസ്സുള്ള പാണ്ഡവന്റെ രഥത്തേക്കു നീങ്ങി. ആ ഭയങ്കരമായ അസ്ത്രരൂപ ശക്തിയെ ഭസ്മമാക്കി, ഉടൻ തന്നെ പ്രശസ്തനായ യുധിഷ്ഠിരന്റെ രഥത്തേക്കു തിരിഞ്ഞു.
Verse 353
अशामयन्महाप्रज्ञो ब्रह्मास्त्रेणेव मारिष | माननीय नरेश! तब महाप्राज्ञ राजा युधिष्ठिरने द्रोणद्वारा चलाये गये उस ब्रह्मास्त्रको ब्रह्मास्त्रद्वारा ही शान््त कर दिया
മാന്യനായ നരേശാ! അപ്പോൾ മഹാപ്രജ്ഞനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ദ്രോണൻ പ്രയോഗിച്ച ആ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ തന്റെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ശമിപ്പിച്ചു.
Verse 363
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेदास्प महद् धनु: । इसके बाद झुकी हुई गाँठवाले पाँच बाणोंद्वारा रणक्षेत्रमें द्रोणाचार्यको घायल करके तीखे क्षुरप्रसे उनके विशाल धनुषको काट दिया
അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ള ക്ഷുരപ്രം കൊണ്ട് അവൻ ആ മഹാധനുസ്സിനെ വെട്ടിമുറിച്ചു. തുടർന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ ദ്രോണാചാര്യനെ വേദനിപ്പിച്ച്, പിന്നെയും അതേ മൂർച്ചയുള്ള ക്ഷുരപ്രം കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലിയ ധനുസ്സിനെ മുറിച്ചുതള്ളി.
Verse 383
गदामेवाग्रहीत् क्रुद्धश्चिक्षेप च परंतप । शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! उस गदाको सहसा अपने ऊपर आती देख क्रोधमें भरे हुए युधिष्ठिरने भी गदा ही उठा ली और द्रोणाचार्यपर चला दी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധത്തോടെ അവൻ ഗദ പിടിച്ചു, ഹേ ശത്രുസന്താപകാ, അതെറിഞ്ഞു. ആ ഗദ പെട്ടെന്ന് തന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുവരുന്നത് കണ്ട യുദ്ധിഷ്ഠിരനും കോപം ജ്വലിച്ച് ഗദ ഉയർത്തി ദ്രോണാചാര്യനോട് പ്രതിഘാതമായി എറിഞ്ഞു.
Verse 393
संघर्षात् पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले । एकबारगी छोड़ी हुई वे दोनों गदाएँ एक-दूसरीसे टकराकर संघर्षसे आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരേ വേളയിൽ വിട്ട ആ രണ്ടു ഗദകളും പരസ്പരം കൂട്ടിയിടിച്ചു; ആ ഘർഷണത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിസ്ഫുലിംഗങ്ങൾ ചിതറിക്കൊണ്ട് അവ ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 416
केतुमेकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत् त्रिभि: । फिर एक भल्ल चलाकर उनका धनुष काट दिया। एक भल््लसे इन्द्रध्वजके समान उनकी ध्वजा खण्डित कर दी और तीन बाणोंसे पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको भी पीड़ा पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് അവൻ കേതുവിനെ ഛേദിച്ചു; മൂന്നു അമ്പുകളാൽ പാണ്ഡവനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ വേദനിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ഒരു ഭല്ലം വിട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചു; മറ്റൊരു ഭല്ലം കൊണ്ട് ഇന്ദ്രധ്വജസമമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധ്വജം ഖണ്ഡിച്ചു; പിന്നെയും മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ പാണ്ഡുപുത്രൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പീഡിപ്പിച്ചു.
Verse 426
तस्थावूर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ! जिसके घोड़े मारे गये थे, उस रथसे तुरंत ही कूदकर राजा युधिष्छिर बिना आयुधके हाथ ऊपर उठाये धरतीपर खड़े हो गये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട ആ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഉടൻ ചാടി ഇറങ്ങിയ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ആയുധരഹിതനായി, കൈകൾ മേലോട്ടുയർത്തി ഭൂമിയിൽ നിന്നു.
Verse 433
द्रोणो व्यमोहयच्छत्रून् सर्वसैन्यानि वा विभो । प्रभो! उन्हें रथ और विशेषतः आयुधसे रहित देख द्रोणाचार्यने शत्रुओं तथा उनकी सम्पूर्ण सेनाओंको मोहित कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിഭോ! അവരെ രഥരഹിതരായും, പ്രത്യേകിച്ച് ആയുധരഹിതരായും കണ്ട ദ്രോണാചാര്യൻ ശത്രുക്കളെയും അവരുടെ സമസ്ത സൈന്യങ്ങളെയും മോഹിപ്പിച്ച് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കി.
Verse 443
अभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगमिवोल्बण: । दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले द्रोणके हाथ बड़ी फुर्तीसे चलते थे। जैसे प्रचण्ड सिंह किसी मृगका पीछा करता हो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീകരസിംഹം മാൻമേൽ പാഞ്ഞുചാടുന്നതുപോലെ ദ്രോണാചാര്യൻ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരനിലേക്കു നേരെ കുതിച്ചു. കഠിനവ്രതാനുഷ്ഠാനത്തിൽ അചഞ്ചലനായ അവന്റെ കൈകൾ അതിവേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ചു; മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവിനോട് മുന്നേറി.
Verse 456
हाहेति सहसा शब्द: पाण्डूनां समजायत । शत्रुनाशक द्रोणाचार्यके द्वारा युधिष्ठिरका पीछा होता देख पाण्डवदलमें सहसा हाहाकार मच गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പെട്ടെന്നു പാണ്ഡവസേനയിൽ “ഹാ! ഹാ!” എന്ന നിലവിളി ഉയർന്നു. ശത്രുനാശകനായ ദ്രോണാചാര്യൻ യുധിഷ്ഠിരനെ പിന്തുടരുന്നതു കണ്ടതോടെ പാണ്ഡവദളത്തിൽ ക്ഷണത്തിൽ ഹാഹാകാരം പടർന്നു.
Verse 554
, 4 ली] स्थ्न्ड |[&8:/ है है... “ बी ।] १३ | 5 है ८“ ०८० मय, | य ४
ഈ ശ്ലോകത്തിന്റെ സംസ്കൃതപാഠം വികൃതം/അസ്പഷ്ടമാണ്; അതിനാൽ വിശ്വസനീയമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല. ദയവായി ദ്രോണപർവ്വം 108.554-ന്റെ ശുദ്ധ ദേവനാഗരി പാഠം നൽകുക.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a ruler’s dilemma under crisis: Dhṛtarāṣṭra recognizes misrule and prior injustice yet remains bound by attachment to his son, illustrating how partiality can override prudent rājadharma even when consequences are foreseeable.
The episode underscores that power claims and reputations are contingent: outcomes depend on composure, adaptive countermeasures, and accumulated consequences of earlier choices, rather than on declared invincibility alone.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter functions as embedded war-report historiography, where interpretive weight is carried by Dhṛtarāṣṭra’s reflective critique and Saṃjaya’s tactical narration rather than by a closing benediction.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.