Adhyaya 103
भीमसेन-द्रोण-संग्रामः (Bhīmasena and Droṇa: Containment, Advance, and Recognition)
Upa-parva: Droṇa Parva (War-Day Episode: Bhīmasena–Droṇa Encounter amid the Jayadratha-vadha campaign)
Saṃjaya reports Bhīmasena emerging from dense chariot ranks “like the sun from darkness,” prompting Droṇa to attempt restraint through intense arrow-showers. Bhīma, described as difficult to approach in battle, disperses surrounding fighters and hurls a formidable gadā whose impact terrifies and scatters units. Droṇa advances to meet him, checks him with waves of arrows, and the duel is characterized as vast and severe, comparable to divine–asuric conflict. Under heavy missile pressure, Bhīma dismounts and closes on foot, seemingly absorbing the arrow-rain; he seizes and throws Droṇa’s chariot, forcing Droṇa to remount another chariot and move toward the formation’s gate, aided by swift driving. Bhīma returns to his own chariot and continues breaking through multiple contingents (including Bhoja and Kāmboja forces), seeking Arjuna, who is engaged with the Jayadratha objective. Bhīma’s roar is heard by Arjuna and Vāsudeva, who respond with their own calls and move to see him. Hearing these sounds, Yudhiṣṭhira’s anxiety eases; he internally reflects on Arjuna’s survival and capacity, enumerating prior feats as grounds for confidence, while the broader battle remains intense.
Chapter Arc: श्रीकृष्ण सारथि और धनुर्धर अर्जुन द्रोणाचार्य की समुद्र-सी सेना को चीरते हुए आगे बढ़ते हैं; यह दृश्य देखकर कौरव-सैनिकों के हृदय में निराशा और लज्जा एक साथ उठती है। → कौरवों के महात्मा योद्धा साहस बटोरकर धनंजय की ओर लौटते हैं, पर जो-जो क्रोध और अमर्ष से अर्जुन के सामने गया, वह समुद्र-धारा की तरह फिर-फिर उसी ओर खिंचता चला आता है; उधर कृष्ण-अर्जुन द्रोणानीक को पार कर ऐसे दिखते हैं मानो हिंस्र पशुओं से भरे पर्वत लाँघकर दो व्यापारी निकल आए हों। → जब दोनों तेजस्वी वीर द्रोणसेना को लाँघ जाते हैं, तब कौरव पक्ष जयद्रथ के जीवन के लिए अनिष्ट शंका करता है; उसी क्षण दुर्योधन अपने अनुचरों सहित सामने आकर मार्ग रोकता है और कृष्ण अर्जुन से ‘प्राप्तकाल’ वचन कहने को उद्यत होते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष इस बोध में ठहरता है कि द्रोणानीक से ‘मुक्त’ होकर कृष्ण-अर्जुन का तेज सूर्य और अग्नि के समान दहक रहा है—वे मानो मगर के मुख से छूटकर पार उतर आए हों; कौरवों की आशा अब दुर्योधन के प्रतिरोध पर टिक जाती है। → दुर्योधन के सामने आने पर कृष्ण अर्जुन को जो निर्णायक ‘प्राप्तकाल’ उपदेश/आदेश देने वाले हैं, वही अगले प्रसंग का द्वार बनता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३८ श्लोक हैं) हि ही बक। हि मा एकाधिकशततमो< ध्याय: श्रीकृष्ण और अर्जुनको आगे बढ़ा देख कौरव-सैनिकोंकी निराशा तथा दुर्योधनका युद्धके लिये आना संजय उवाच स्रंसन्त इव मज्जानस्तावकानां भयान्नूप । तौ दृष्टवा समतिक्रान्तो वासुदेवधनंजयौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരേശ്വരാ! വാസുദേവൻ ശ്രീകൃഷ്ണനും ധനഞ്ജയൻ അർജുനനും എല്ലാവരെയും മറികടന്ന് മുന്നേറുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ഭയത്താൽ നിങ്ങളുടെ സൈനികരുടെ മജ്ജ തന്നെ സ്രംശിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി; അവരുടെ ബലവും ധൈര്യവും ഉള്ളിൽ നിന്നുതന്നെ ചോർന്നുപോയി।
Verse 2
सर्वे तु प्रतिसंरब्धा हीमन्त: सत्त्वचोदिता: । स्थिरीभूता महात्मान: प्रत्यगच्छन् धनंजयम्
അപ്പോൾ ആ മഹാത്മ യോദ്ധാക്കളെല്ലാം ലജ്ജയിൽ ദഗ്ധരായി, ധൈര്യവും അന്തർബലവും പ്രേരിപ്പിക്കെ, മനസ്സു സ്ഥിരമാക്കി ക്രോധത്തോടെ ധനഞ്ജയനായ അർജുനന്റെ നേരെ മുന്നേറി।
Verse 3
ये गता: पाण्डवं युद्धे रोषामर्षसमन्विता: । तेडद्यापि न निवर्तन्ते सिन्धव: सागरादिव,जो लोग युद्धमें रोष और अमर्षसे भरकर पाण्डुनन्दन अर्जुनके सामने गये, वे समुद्रतक गयी हुई नदियोंके समान आजतक नहीं लौटे
കോപവും അമർഷവും നിറഞ്ഞ് യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡുനന്ദനായ അർജുനന്റെ നേരെ പോയവർ, സമുദ്രത്തെത്തിയ നദികൾ തിരികെ വരാത്തതുപോലെ, ഇന്നും മടങ്ങിയിട്ടില്ല।
Verse 4
असन्तस्तु न्यवर्तन्त वेदेभ्य इव नास्तिका: । नरकं भजमानास्ते प्रत्यपद्यन्त किल्बिषम्
എന്നാൽ അധമർ മാത്രം നാസ്തികർ വേദങ്ങളിൽ നിന്ന് അകലെ നിൽക്കുന്നതുപോലെ പിൻമാറി. നരകമാർഗം തിരഞ്ഞെടുത്ത് അവർ പാപം മാത്രമേ സമ്പാദിച്ചുള്ളൂ; അപമാനത്തോടെ മടങ്ങിപ്പോയി।
Verse 5
तावतीत्य रथानीकं विमुक्तौ पुरुषर्षभौ । ददृशाते यथा राहोरास्यान्मुक्तौ प्रभाकरी
രഥികളുടെ സൈന്യവ്യൂഹം കടന്ന് വളയത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായ പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാരായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും, രാഹുവിന്റെ വായിൽ നിന്ന് മോചിതമായ സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തമായി ദൃശ്യപ്പെട്ടു।
Verse 6
मत्स्याविव महाजालं विदार्य विगतक्लमौ । तथा कृष्णावदृश्येतां सेनाजालं विदार्य तत्
രണ്ട് മത്സ്യങ്ങൾ മഹാജാലം കീറി പുറത്തുവരുമ്പോൾ ക്ഷീണമില്ലാത്തതുപോലെ, ആ സൈന്യജാലം പിളർത്തി ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ക്ലേശരഹിതരായി ദൃശ്യപ്പെട്ടു।
Verse 7
विमुक्तौ शस्त्रसम्बाधाद् द्रोणानीकात् सुदुर्भिदात् | अदृश्येतां महात्मानौ कालसूर्याविवोदितौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശസ്ത്രങ്ങളുടെ കുരുക്കിൽ നിന്നു മോചിതരായി, ഭേദിക്കുവാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ ദ്രോണന്റെ സൈന്യവ്യൂഹത്തിൽ നിന്നു രക്ഷപ്പെട്ടു, ആ രണ്ടു മഹാത്മാക്കളായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും പ്രളയകാലത്ത് ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ഭയങ്കര ദീപ്തിയോടെ ദൃശ്യമാവുകയുണ്ടായി।
Verse 8
अस्त्रसम्बाधनिर्मुक्तौ विमुक्तौ शस्त्रसंकटात् | अदृश्येतां महात्मानौ शत्रुसम्बाधकारिणौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അസ്ത്രങ്ങളുടെ കുരുക്കിൽ നിന്നും അടുത്തടുത്ത ശസ്ത്രസങ്കടത്തിൽ നിന്നും മോചിതരായി, ശത്രുക്കൾക്കു തന്നെ അത്തരം കുരുക്കുണ്ടാക്കുന്ന ആ രണ്ടു മഹാത്മാക്കൾ ദൃശ്യമല്ലാതായി।
Verse 9
अक्षोभयेतां सेनां तौ समुद्र मकराविव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണ്ട് മകരങ്ങൾ സമുദ്രത്തെ കലക്കുന്നതുപോലെ, ആ ഇരുവരും മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും വ്യാകുലമാക്കി. അപ്പോൾ ദ്രോണന്റെ വ്യൂഹത്തിൽ കടന്നുകയറിയ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും കണ്ട നിങ്ങളുടെ സൈനികരും പുത്രന്മാരും—“ഇവർ രണ്ടുപേരും ദ്രോണനെ മറികടക്കുകയില്ല” എന്നു വിചാരിച്ചു।
Verse 10
तावकास्तव पुत्रा श्च द्रोणानीकस्थयोस्तयो: । नैतौ तरिष्यतो द्रोणमिति चक़ुस्तदा मतिम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണന്റെ സൈന്യവ്യൂഹത്തിനുള്ളിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ആ രണ്ടുപേരെ (കൃഷ്ണൻ-അർജുനൻ) കണ്ട നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളും പുത്രന്മാരും അപ്പോൾ—“ഇവർ രണ്ടുപേരും ദ്രോണനെ കടക്കുകയില്ല” എന്നു വിധിച്ചു।
Verse 11
तौतु दृष्टवा व्यतिक्रान्तौ द्रोणानीकं महाद्युती । नाशशंसुर्महाराज सिन्धुराजस्य जीवितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ മഹാരാജാ! ആ മഹാദീപ്തിയുള്ള വീരന്മാർ ദ്രോണന്റെ സൈന്യവ്യൂഹം കടന്നുപോയതായി കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ സിന്ധുരാജന്റെ ജീവൻ നിലനിൽക്കും എന്ന പ്രത്യാശ വിട്ടുകളഞ്ഞു।
Verse 12
आशा बलवती राजन् सिन्धुराजस्य जीविते । द्रोणहार्दिक्ययो: कृष्णौ न मोक्ष्येते इति प्रभो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, സിന്ധുരാജന്റെ ജീവൻ നിലനിൽക്കും എന്ന പ്രത്യാശ ശക്തമായി; കാരണം ജനങ്ങൾ ‘ദ്രോണനും ഹാർദിക്യനും (കൃതവർമ്മൻ) കൈയിൽ നിന്ന് കൃഷ്ണനും അർജുനനും രക്ഷപ്പെടുകയില്ല’ എന്ന്, പ്രഭോ, കരുതി.
Verse 13
तामाशां विफलीकृत्य संतीर्णो तौ परंतपौ । द्रोणानीक॑ महाराज भोजानीकं च दुस्तरम्
മഹാരാജാവേ, ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന ആ രണ്ടു വീരന്മാർ—കൃഷ്ണനും അർജുനനും—ജനങ്ങളുടെ ആ പ്രത്യാശയെ വ്യർത്ഥമാക്കി, ദ്രോണന്റെ യുദ്ധവ്യൂഹവും കടക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ഭോജസേനാദളവും (കൃതവർമ്മൻ) ഭേദിച്ച് കടന്നു പോയി.
Verse 14
अथ दृष्टवा व्यतिक्रान्ती ज्वलिताविव पावकौ । निराशा: सिन्धुराजस्य जीवितं न शशंसिरे
അതിനുശേഷം, മുഴുവൻ സൈന്യവും കടന്ന് രണ്ട് അഗ്നികളുപോലെ ജ്വലിച്ച് നിൽക്കുന്ന ആ രണ്ടു വീരന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പടയാളികൾ നിരാശരായി; സിന്ധുരാജന്റെ ജീവൻ നിലനിൽക്കും എന്ന പ്രത്യാശ ഉപേക്ഷിച്ചു.
Verse 15
मिथश्ल समभाषेतामभीतौ भयवर्धनौ । जयद्रथवधे वाचस्तास्ता: कृष्णधनंजयौ,दूसरोंका भय बढ़ाने और स्वयं निर्भय रहनेवाले श्रीकृष्ण और अर्जुन आपसमें जयद्रथवधके विषयमें इस प्रकार बातें करने लगे--
സ്വയം ഭയരഹിതരും ശത്രുക്കളുടെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നവരുമായ കൃഷ്ണനും ധനഞ്ജയനും (അർജുനൻ) ജയദ്രഥവധത്തെക്കുറിച്ച് പരസ്പരം പലവിധ വാക്കുകൾ സംസാരിച്ചു.
Verse 16
असौ मध्ये कृत: षड्भिर्धार्तराष्ट्र॑महारथै: । चक्षुविषयसम्प्राप्तो न मे मोक्ष्यति सैन्धव:
ധൃതരാഷ്ട്രവംശത്തിലെ ആറു മഹാരഥന്മാർ സൈന്ധവനെ (ജയദ്രഥനെ) തങ്ങളുടെ നടുവിൽ വെച്ചാലും, അവൻ എന്റെ ദൃഷ്ടിവിഷയത്തിലേക്ക് വന്നാൽ എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.
Verse 17
यद्यस्य समरे गोप्ता शक्रो देवगणै: सह । तथाप्येनं निहंस्थाव इति कृष्णावभाषताम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ദേവഗണങ്ങളോടുകൂടെ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) തന്നെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവനെ കാത്താലും, ഞങ്ങൾ ഇരുവരും അവനെ തീർച്ചയായും വധിക്കും.” യുദ്ധധർമ്മത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തിനിടയിലും അചഞ്ചല പ്രതിജ്ഞയോടെ ആ രണ്ടു കൃഷ്ണന്മാർ പരസ്പരം ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചു.
Verse 18
इति कृष्णा महाबाहू मिथो5कथयतां तदा | सिन्धुराजमवेक्षन्तौ त्वत्पुत्रा बहु चुक्रुशु:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാബാഹുക്കളായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സംസാരിച്ച് സിന്ധുരാജൻ (ജയദ്രഥൻ)നെ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ വലിയ കോലാഹലം ഉയർത്തി.
Verse 19
अतीत्य मरुधन्वानं प्रयान्तौ तृषितो गजौ । पीत्वा वारि समाश्र्स्तौ तथैवास्तामरिंदमौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മരുഭൂമി കടന്നുപോകുന്ന രണ്ടു ദാഹാർത്ത ഗജങ്ങൾ വെള്ളം കുടിച്ച് തൃപ്തിയും ആശ്വാസവും നേടുന്നതുപോലെ, ശത്രുദമകരായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ശത്രുസേനയെ ഭേദിച്ച് സന്തോഷവും ധൈര്യവും നേടി.
Verse 20
व्याप्रसिंहणजाकीर्णानतिक्रम्य च पर्वतान् । वणिजाविव दृश्येतां हीनमृत्यू जरातिगौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വ്യാഘ്രങ്ങളും സിംഹങ്ങളും ഗജങ്ങളും നിറഞ്ഞ അപകടകരമായ പർവതങ്ങൾ കടന്ന് വന്ന രണ്ടു വ്യാപാരികൾ സുരക്ഷിതരായി തൃപ്തരായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, മൃത്യുവിനും ജരയ്ക്കും അതീതരായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും ആ സേനയെ മറികടന്ന് തൃപ്തരായി ദൃശ്യമായി.
Verse 21
तथा हि मुखवर्णो5यमनयोरिति मेनिरे । तावका वीक्ष्य मुक्त तौ विक्रोशन्ति सम सर्वश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഇവരിരുവരുടെയും മുഖകാന്തി ഒരുപോലെയാണ്” എന്ന് യോദ്ധാക്കൾ വിധിച്ചു. അവിടെ ആ രണ്ടു പേർ മോചിതരായി ദൃശ്യമായതോടെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം എല്ലാദിക്കിലും കോലാഹലം ഉയർത്തി; അവർ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും രണ്ടു ദീപ്തസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ കണ്ടു—ഭയങ്കരനായ ദ്രോണനും മറ്റു രാജാക്കളും പിടിച്ചിരുന്ന കൈകളിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോയതുപോലെ; ദ്രോണൻ വിഷസർപ്പവും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയും പോലെ ഭീതിജനകനായിരുന്നു.
Verse 22
द्रोणादाशीविषाकाराज्ज्वलितादिव पावकात् । अन्येभ्य: पार्थिवेभ्यक्षु भास्वन्ताविव भास्करौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— വിഷധര സർപ്പത്തെപ്പോലെ ഭയങ്കരനായ ദ്രോണനിൽ നിന്നുമും, മറ്റു രാജാക്കന്മാരുടെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെയുള്ള ആക്രമണത്തിൽ നിന്നുമും മോചിതരായതുപോലെ, അവർ ഇരുവരും രണ്ട് ദീപ്തിമാന സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ തോന്നി. അവിടെ അത്രയും തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും കണ്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം മുഴുവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും കോലാഹലം ഉയർത്തി.
Verse 23
विमुक्तौ सागरप्रख्याद् द्रोणानीकादरिंदमौ । अदृश्येतां मुदा युक्तौ समुत्तीर्यार्णवं यथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സമുദ്രത്തോളം വിശാലമായ ദ്രോണസേനയിൽ നിന്ന് മോചിതരായ ശത്രുദമന വീരന്മാരായ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും, മഹാസമുദ്രം കടന്നെത്തിയവരെപ്പോലെ ആനന്ദത്തോടെ ദൃശ്യമായി.
Verse 24
अस्त्रौघान्महतो मुक्तौ द्रोणहार्दिक्यरक्षितात् । रोचमानावदृश्येतामिन्द्राग्न्यो: सदृशौ रणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ദ്രോണനും ഹാർദിക്യനും (കൃതവർമ്മൻ) കാത്തിരുന്ന ആ മഹത്തായ അസ്ത്രവർഷത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി, ആ രണ്ടു വീരന്മാർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും പോലെ ദീപ്തരായി ദൃശ്യമായി.
Verse 25
उद्धिन्नरुधिरी कृष्णौ भारद्वाजस्य सायकै: । शितैश्नितौ व्यरोचेतां कर्णिकारैरिवाचलौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റു രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും, ചുവന്ന കർണികാര പുഷ്പങ്ങൾ മൂടിയ രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തരായി തോന്നി.
Verse 26
द्रोणग्राहह्नदान्मुक्ती शक्त्याशीविषसंकटात् । अयःशरोग्रमकरात् क्षत्रियप्रवराम्भस:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ദ്രോണൻ എന്ന ഗ്രാഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ യുദ്ധഹ്രദത്തിൽ നിന്ന്, ശക്തി എന്ന വിഷധര സർപ്പങ്ങളുടെ ഭീഷണിയിൽ നിന്ന്, ഇരുമ്പമ്പുകൾ എന്ന ഉഗ്ര മകരങ്ങളുടെ ഭയത്തിൽ നിന്ന്—അവിടെ ശ്രേഷ്ഠ ക്ഷത്രിയർ ജലത്തെപ്പോലെ ശോഭിച്ചിരുന്നാലും—മോചിതരായി, ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും രാഹുവിന്റെ ഗ്രാസത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടിയ സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ വീണ്ടും ദീപ്തരായി.
Verse 27
ज्याघोषतलनिर्हादाद् गदानिस्त्रिंशविद्युत: । द्रोणास्त्रमेघान्निर्मुक्तौ सूर्येन्दू तिमिरादिव
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വില്ലുനാരിന്റെ ഇടിമുഴക്കത്തിൽ, ഗദയും ഖഡ്ഗവും മിന്നലുപോലെ തിളങ്ങുകയും ദ്രോണന്റെ അസ്ത്രം മേഘംപോലെ പെയ്യുകയും ചെയ്ത ആ ഘോരകലഹത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും, ഇരുട്ടിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടിയ സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു।
Verse 28
बाहुभ्यामिव संतीर्णो सिन्धुषष्ठा: समुद्रगा: । तपान्ते सरितः पूर्णा महाग्राहसमाकुला:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ, അവർ തങ്ങളുടെ ഭുജബലത്താൽ സമുദ്രഗാമിയായ നദികളെ—അഞ്ചിനോടൊപ്പം ആറാമതായി സിന്ധുവിനെയും—നീന്തി കടന്നതുപോലെ തോന്നി; വേനൽക്കാലാന്ത്യത്തിൽ നിറഞ്ഞൊഴുകിയ ആ നദികൾ മഹാഗ്രാഹങ്ങളാൽ കവിഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 29
इति कृष्णौ महेष्वासौ प्रशस्तौ लोकविश्रुतौ । सर्वभूतान्यमन्यन्त द्रोणास्त्रबलवारणात्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ആ രണ്ടു കൃഷ്ണന്മാർ, മഹാധനുർധരർ, പ്രശംസിതരും ലോകവിഖ്യാതരുമായവർ—ദ്രോണാസ്ത്രബലത്തിന്റെ പ്രബല നിരോധം മൂലം സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കു തടയപ്പെട്ടവരെന്നപോലെ തോന്നി।
Verse 30
इस प्रकार द्रोणाचार्यके अस्त्र-बलका निवारण करनेके कारण समस्त प्राणी श्रीकृष्ण और अर्जुनको लोकविख्यात प्रशस्त गुणयुक्त महाधनुर्धर मानने लगे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണാസ്ത്രബലത്തെ നിരോധിച്ചതിനാൽ സർവ്വഭൂതങ്ങളും ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും ലോകവിഖ്യാതരും പ്രശംസനീയഗുണസമ്പന്നരുമായ മഹാധനുർധരരെന്നു കരുതി. പിന്നെ സമീപത്തു നിന്ന ജയദ്രഥനെ വധിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ അവനെ നോക്കി, വെള്ളം കുടിക്കാനെത്തിയ റുരുമൃഗത്തെ പിടിക്കാനായി ജലാശയക്കരയിൽ കാത്തുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു വ്യാഘ്രങ്ങളെപ്പോലെ ആ രണ്ടു വീരരും നിലകൊണ്ടു।
Verse 31
यथा हि मुखवर्णोडयमनयोरिति मेनिरे । तव योधा महाराज हतमेव जयद्रथम्,महाराज! उस समय उन दोनोंके मुखपर जैसी समुज्ज्वल कान्ति थी, उसके अनुसार आपके योद्धाओंने जयद्रथको मरा हुआ ही माना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ആ രണ്ടുപേരുടെയും മുഖങ്ങളിൽ ഉദിച്ച ദീപ്തമായ കാന്തി കണ്ടു, നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ജയദ്രഥൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നുതന്നെ കരുതി।
Verse 32
लोहिताक्षौ महाबाहू संयुक्तौ कृष्णपाण्डवौ | सिन्धुराजमभिप्रेक्ष्य हृष्टो व्यनदतां मुहुः
യുദ്ധോന്മാദത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള മഹാബാഹുക്കളായ ശ്രീകൃഷ്ണനും പാണ്ഡവൻ അർജുനനും ഒരുമിച്ച് ഇരുന്നു. മുന്നിൽ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ ആനന്ദോന്മാദത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു.
Verse 33
शौरेरभीषुहस्तस्य पार्थस्य च धनुष्मत: । तयोरासीत् प्रभा राजन् सूर्यपावकयोरिव,राजन! हाथोंमें बागडोर लिये श्रीकृष्ण और धनुष धारण किये अर्जुन--इन दोनोंकी प्रभा सूर्य और अग्निके समान जान पड़ती थी
രാജാവേ! കയ്യിൽ കുതിരകളുടെ കയറുകൾ പിടിച്ച ശൗരിയായ ശ്രീകൃഷ്ണനും, വില്ലേന്തിയ പാർത്ഥനായ അർജുനനും—ഇരുവരുടെയും പ്രഭ സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലെ ഒരുമിച്ച് ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 34
हर्ष एव तयोरासीद् द्रोणानीकप्रमुक्तयो: । समीपे सैन्धवं दृष्टवा श्येनयोरामिषं यथा
ദ്രോണന്റെ സൈന്യവ്യൂഹത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടിയ ആ രണ്ടു വീരന്മാർക്ക് സമീപത്തുതന്നെ ജയദ്രഥനെ കണ്ടപ്പോൾ, മാംസം കണ്ട രണ്ടു പരുന്തുകൾ ആനന്ദിക്കുന്നതുപോലെ ഹർഷം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ.
Verse 35
तौ तु सैन्धवमालोक्य वर्तमानमिवान्तिके । सहसा पेततुः क्रुद्धौ क्षिप्रं श्येनाविवामिषम्
അടുത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നവനെന്നപോലെ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ കണ്ടതുമാത്രം, ആ രണ്ടു വീരന്മാർ പെട്ടെന്ന് ക്രോധം ജ്വലിച്ച്, മാംസത്തിന്മേൽ രണ്ടു പരുന്തുകൾ ചാടുന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ അവനിലേക്കു പാഞ്ഞുവീണു.
Verse 36
तौ दृष्टवा तु व्यतिक्रान्ती हृषीकेशधनंजयौ । सिन्धुराजस्य रक्षार्थ पराक्रान्त: सुतस्तव
ഹൃഷീകേശനായ ശ്രീകൃഷ്ണനും ധനഞ്ജയനായ അർജുനനും സകല സൈന്യത്തെയും മറികടന്ന് മുന്നേറുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, സിന്ധുരാജനെ രക്ഷിക്കാനായി നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 37
द्रोणेनाबद्धकवचो राजा दुर्योधनस्तत: । ययावेकरथेनाजौ हयसंस्कारवित् प्रभो
അപ്പോൾ ദ്രോണാചാര്യൻ കെട്ടിയ കവചം ധരിച്ച്, കുതിരകളുടെ പരിശീലനത്തിൽ നിപുണനായ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ഏക രഥത്തോടെയായി യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു।
Verse 38
कृष्णपार्थो महेष्वासौ व्यतिक्रम्याथ ते सुत: । अग्रतः पुण्डरीकाक्षं प्रतीयाय नराधिप,नरेश्वर! महाधनुर्धर श्रीकृष्ण और अर्जुनको लाँधचकर आपका पुत्र कमलनयन श्रीकृष्णके सामने जा पहुँचा
നരാധിപാ! മഹാധനുർധരന്മാരായ കൃഷ്ണനെയും പാർത്ഥനെയും മറികടന്ന് നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ മുന്നിലേക്ക് നീങ്ങി, പുണ്ഡരീകാക്ഷനായ കൃഷ്ണന്റെ മുന്നിൽ എത്തി നിന്നു।
Verse 39
ततः सर्वेषु सैन्येषु वादित्राणि प्रहृष्टवत् । प्रावाद्यन्त व्यतिक्रान्ते तव पुत्रे धनंजयम्,तदनन्तर आपका पुत्र दुर्योधन जब अर्जुनको भी लाँधकर आगे बढ़ गया, तब सारी सेनाओंमें हर्षपूर्ण बाजे बजने लगे
അതിനുശേഷം നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ ധനഞ്ജയനായ അർജുനനെയും മറികടന്ന് മുന്നേറിയപ്പോൾ, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളിലും ആഹ്ലാദത്തോടെ വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി।
Verse 40
सिंहनादरवाश्वासन् शड्खशब्दविमिश्रिता: । दृष्टवा दुर्योधन तत्र कृष्णयो: प्रमुखे स्थितम्,दुर्योधनको वहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुनके सामने खड़ा देख शंखोंकी ध्वनिसे मिले हुए सिंहनादके शब्द सब ओर गूँजने लगे
അവിടെ കൃഷ്ണനും അർജുനനും മുന്നിൽ ദುರ്യോധനൻ നിലകൊള്ളുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ശംഖധ്വനിയോടു ചേർന്ന സിംഹനാദങ്ങൾ എല്ലാടവും മുഴങ്ങി।
Verse 41
ये च ते सिन्धुराजस्य गोप्तार: पावकोपमा: । ते प्राह्ष्पन्त समरे दृष्ट्वा पुत्र॑ं तव प्रभो
പ്രഭോ! സിന്ധുരാജനെ കാക്കുന്ന അഗ്നിസമാന തേജസ്സുള്ള വീരന്മാർ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ അത്യന്തം ആഹ്ലാദിച്ചു।
Verse 42
दृष्टवा दुर्योधन कृष्णो व्यतिक्रान्तं सहानुगम् । अब्रवीदर्जुनं राजन् प्राप्तकालमिदं वच:,राजन! सेवकोंसहित दुर्योधन सबको लाँधचकर सामने आ गया--यह देखकर श्रीकृष्णने अर्जुनसे यह समयोचित बात कही
അനുചരന്മാരോടുകൂടി എല്ലാവരെയും മറികടന്ന് മുന്നോട്ട് വന്ന ദുര്യോധനനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, കൃഷ്ണൻ അർജുനനോട് സമയോചിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 86
विमुक्तौ ज्वलनस्पर्शान्मकरास्याज्ञषाविव । शत्रुओंको संतप्त करनेवाले वे दोनों महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुन अग्निके समान दाहक स्पर्शवाले मगरके मुखसे छूटे हुए दो मत्स्योंके समान अस्त्र-शस्त्रोंकी बाधाओं तथा संकटोंसे मुक्त दिखायी दे रहे थे
ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന ആ രണ്ടു മഹാത്മാക്കൾ—ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും—അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങളുടെ തടസ്സങ്ങളിലും അപകടങ്ങളിലും നിന്ന് വിമുക്തരായി, അഗ്നിസമാനമായ ദഹനസ്പർശത്തോടെ, മകരത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട രണ്ടു മത്സ്യങ്ങളെപ്പോലെ ദൃശ്യമായിരുന്നു।
Verse 101
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनागमे एकाधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവാന്തർഗതമായി, ദുര്യോധനാഗമനം വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a pressure point between obligation to the campaign’s strategic objective (supporting Arjuna’s vow-driven pursuit) and the immediate duty to protect allies against a teacher-commander’s containment tactics, requiring rapid choices under uncertainty.
Endurance and clarity of purpose operate alongside restraint: the text depicts how resolve (to reach and support Arjuna) must be paired with adaptive tactics (dismounting, re-mounting, re-routing through units) rather than fixation on a single mode of combat.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-level function is narrative-structural, using sound recognition and Yudhiṣṭhira’s internal appraisal to orient the listener within the larger vow-and-countermeasure arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.