Adhyaya 102
धर्मराजस्य चिन्ता, भीमसेनप्रेषणम्, द्रोणानीकप्रवेशप्रयत्नः (Yudhiṣṭhira’s Anxiety and the Dispatch of Bhīma; Attempted Breakthrough into Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Bhīmasena–Droṇa-pratisaṃyoga (Strategic engagement of Bhīma with Droṇa’s array)
Saṃjaya reports that as formations churn and the battle grows increasingly severe, Yudhiṣṭhira cannot locate Arjuna or Kṛṣṇa and also does not see Sātyaki, producing a crisis of situational awareness. Weighing the ethical risk of neglecting Sātyaki against the urgent need to reestablish contact with Arjuna’s movement, Yudhiṣṭhira resolves to send Bhīma along their difficult route while ensuring his own protection. He approaches Bhīma with visible distress, interprets the sound of Pāñcajanya as a sign of intense combat around Arjuna, and frames his fear as both personal grief and operational concern. Bhīma accepts the command, coordinates with Dhṛṣṭadyumna regarding the king’s defense, and departs in martial readiness. The chapter then shifts to Bhīma’s advance: Kaurava warriors attempt to encircle and delay him; Bhīma counters, breaks through units (including elephant contingents), and engages Droṇa directly. Droṇa blocks Bhīma’s entry, prompting Bhīma’s forceful reply and escalation. Bhīma damages Droṇa’s chariot, disperses opposing fighters, defeats multiple named adversaries, routs the surrounding rathin forces, and resumes his push toward Droṇa’s sector, marking a tactical breakthrough attempt amid a broader effort to reach Arjuna and Sātyaki.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—रणभूमि में एक अद्भुत, पहले कभी न देखा गया दृश्य घटा: अर्जुन के रथ के लिए जल का प्राकट्य, और कृष्ण का रथ से उतरकर घोड़ों को बाणों की पीड़ा से छुड़ाना। → चारों ओर रथ-समूह, हाथी-घोड़े और शस्त्र-वर्षा अर्जुन पर टूट पड़ते हैं; धूल इतनी उड़ती है कि सूर्य तक ढँक जाता है और घायल योद्धा कृष्ण-अर्जुन को ठीक से देख भी नहीं पाते। फिर भी अर्जुन शत्रु-प्रहारों को ऐसे ‘ग्रस’ लेता है जैसे समुद्र नदियों को। इस असंभव-सा धैर्य और गति देखकर सिद्ध-चारण और सैनिकों में साधुवाद उठता है—पर कौरव पक्ष में विस्मय के साथ भय भी बढ़ता है कि जयद्रथ तक पहुँचने से उन्हें कौन रोक पाएगा। → कृष्ण जलाशय/जल-प्रबंध के सहारे घोड़ों को पानी पिलाते, स्नान कराते, चारा-दाना खिलाते और फिर उसी क्षण उन्हें रथ में जोतकर रथ को आगे बढ़ा देते हैं—यह ‘रण के बीच विश्राम’ नहीं, बल्कि विजय-यात्रा का निर्णायक पुनर्संयोजन है; कौरव सैनिक देखते-देखते कहते हैं कि ये दोनों धनुर्धारियों की आँखों के सामने ही जयद्रथ की ओर बढ़ रहे हैं और हमारी सेना को रौंदते जा रहे हैं। → अध्याय का फल यह बनता है कि पाण्डव-पक्ष की गति और मनोबल स्थिर हो जाता है—अर्जुन का रथ फिर से पूर्ण वेग में है; कौरव सेना में ‘सैन्य-विस्मय’ फैलता है, और युद्ध का प्रवाह जयद्रथ-वध की ओर और अधिक अनिवार्य प्रतीत होने लगता है। → धूल-आवरण और रण-कोलाहल के बीच कृष्ण-अर्जुन का रथ जयद्रथ की दिशा में बढ़ चुका है—अब प्रश्न यह है कि क्या कौरव-व्यूह इस वेग को रोक पाएगा, या जयद्रथ का अंत निकट है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें विन्द और अनुविन्दका वध तथा अर्जुनके द्वार जलाशयका निर्माणविषयक निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९९ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं) #द१०3८5>> | बी है शततमो< ध्याय: श्रीकृष्णके द्वारा अश्वपरिचर्या तथा खा-पीकर हृष्ट-पुष्ट हुए अश्वोंद्वारा अर्जुनका पुन: शत्रुसेनापर आक्रमण करते हुए जयद्रथकी ओर बढ़ना संजय उवाच सलिले जनिते तस्मिन् कौन्तेयेन महात्मना । निस्तारिते द्विषत्सैन्ये कृते च शरवेश्मनि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മഹാത്മാവായ കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ ജലം ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ മുന്നേറ്റം തടയുകയും അമ്പുകളാൽ ഒരു സംരക്ഷണഗൃഹം നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, മഹാതേജസ്സുള്ള ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉടൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, കൊക്ക്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകളുള്ള അമ്പുകളാൽ മുറിവേറ്റ കുതിരകളെ കെട്ടിൽ നിന്ന് അഴിച്ചു വിട്ടു।
Verse 2
वासुदेवो रथात् तूर्णमवतीर्य महाद्युति: । मोचयामास तुरगान् विनुन्नान् कड़कपत्रिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ മഹാദ്യുതിയുള്ള വാസുദേവൻ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, കൊക്ക്പക്ഷി തൂവലുകളുള്ള അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റ കുതിരകളെ കെട്ടിൽ നിന്ന് അഴിച്ചു വിട്ടു।
Verse 3
अदृष्टपूर्व तद् दृष्टवा साधुवादों महानभूत् । सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वश:,यह अदृष्टपूर्व कार्य देखकर सिद्ध, चारण तथा सैनिकोंके मुखसे निकला हुआ महान् साधुवाद सब ओर गूँज उठा
ആ അപൂർവ കൃത്യം കണ്ടപ്പോൾ സിദ്ധ-ചാരണസംഘങ്ങളുടെയും സൈനികരുടെയുമെല്ലാം വായിൽ നിന്ന് “സാധു! സാധു!” എന്ന മഹത്തായ പ്രശംസാധ്വനി എല്ലാടവും മുഴങ്ങി।
Verse 4
पदातिन तु कौन्तेयं युध्यमानं महारथा: । नाशवनुवन् वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत्,पैदल युद्ध करते हुए कुन्तीकुमार अर्जुनको समस्त महारथी मिलकर भी न रोक सके; यह अद्भुत-सी बात हुई
കാൽപ്പടയായി യുദ്ധം ചെയ്തിട്ടും കുന്തീപുത്രൻ അർജുനനെ സമസ്ത മഹാരഥന്മാർ ചേർന്നാലും തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി।
Verse 5
आपतत्सु रथौधेषु प्रभूतगजवाजिषु । नासम्भ्रमत् तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति
രഥങ്ങളുടെ കൂറ്റൻ കൂട്ടങ്ങളും അനവധി ആനകളും കുതിരകളും എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്ന് പാഞ്ഞെത്തിയിട്ടും, അപ്പോൾ പാർത്ഥൻ അർജുനൻ അല്പവും വിറച്ചില്ല; അവന്റെ ധൈര്യവും വീര്യവും എല്ലാ പുരുഷന്മാരെയും മികവുറ്റതായിരുന്നു।
Verse 6
व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवा: । न चाव्यथत धर्मात्मा वासवि: परवीरहा
ആ രാജാക്കന്മാർ പാണ്ഡവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി അമ്പുകളുടെ പ്രളയധാരകൾ വിട്ടു; എങ്കിലും ധർമ്മാത്മാവായ വാസവിപുത്രൻ, പരവീരഹന്താവ്, അല്പവും കുലുങ്ങിയില്ല।
Verse 7
सम्पूर्ण भूपाल पाण्डुनन्दन अर्जुनपर बाणसमूहोंकी वर्षा कर रहे थे, तो भी शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले इन्द्रकुमार धर्मात्मा पार्थ तनिक भी व्यथित नहीं हुए ।।
സമസ്ത ഭൂപാലന്മാർ പാണ്ഡുനന്ദനനായ അർജുനന്റെ മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തുവെങ്കിലും, ശത്രുവീരഹന്താവായ ഇന്ദ്രപുത്രൻ ധർമ്മാത്മാവ് പാർഥൻ അല്പവും വ്യഥിതനായില്ല। ആ വീര്യവാൻ പാർഥൻ വന്നെത്തിയ ശരജാലങ്ങളെയും, ഗദകളെയും, പ്രാസങ്ങളെയും—സമുദ്രം നദികളെ ഏറ്റെടുക്കുന്നതുപോലെ—ഗ്രസിച്ചു।
Verse 8
उन पराक्रमी कुन्तीकुमारने शत्रुओंके उन बाणसमूहों, गदाओं और प्रासोंको अपने पास आनेपर उसी प्रकार ग्रस लिया, जैसे समुद्र सरिताओंको अपनेमें मिला लेता है ।।
അസ്ത്രങ്ങളുടെ മഹാവേഗത്താലും ഭുജബലത്താലും പാർഥൻ (അർജുനൻ) എല്ലാ രാജാധിരാജന്മാരുടെയും ശ്രേഷ്ഠമായ അമ്പുകളെ ഗ്രസിച്ച് പൂർണ്ണമായി നിർഫലമാക്കി।
Verse 9
तत् तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्थ चो भयो: । अपूजयन् महाराज कौरवा महदद्भुतम्,महाराज! अर्जुन और भगवान् श्रीकृष्ण दोनोंके उस अत्यन्त अद्भुत पराक्रमकी समस्त कौरवोंने भूरि-भूरि प्रशंसा की
മഹാരാജാവേ! പാർഥനും വാസുദേവനും—ഇരുവരുടെയും ആ മഹാദ്ഭുതമായ വീര്യം കൌരവർ എല്ലാവരും പ്രശംസിച്ചു ആദരിച്ചു।
Verse 10
किमद्धुततमं लोके भविताप्यथवा हाभूत् । यदश्वान् पार्थगोविन्दौ मोचयामासतू रणे
ഈ ലോകത്തിൽ ഇതിലധികം അത്ഭുതം മറ്റെന്തുണ്ടാകും—ഇനി സംഭവിക്കുകയോ മുമ്പ് സംഭവിച്ചിരിക്കുകയോ—അത്, ആ ഭീകര യുദ്ധത്തിനിടയിലും പാർഥനും ഗോവിന്ദനും രഥത്തിൽ നിന്നു കുതിരകളെ അഴിച്ചുവിട്ടതല്ലോ!
Verse 11
भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ | तेजो विदधतुश्चोग्रं विस्रब्धौ रणमूर्थनि
ആ രണ്ടു നരശ്രേഷ്ഠർ നമ്മുടെ പക്ഷത്തിൽ മഹാഭയം വിതച്ചു; യുദ്ധത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗത്ത് നിർഭയരും നിർചിന്തരുമായി നിന്നുകൊണ്ട് അവർ ഭയങ്കരമായ തേജസ് പ്രകടിപ്പിച്ചു.
Verse 12
उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंने हमलोगोंमें महान् भय उत्पन्न कर दिया और युद्धके मुहानेपर निर्भय और निश्चिन्त होकर अपने भयानक तेजका प्रदर्शन किया ।।
ആ രണ്ടു നരശ്രേഷ്ഠ വീരർ നമ്മുടെ നിരകളിൽ മഹാഭയം വിതറി; യുദ്ധമുഖത്ത് നിർഭയരും നിർചിന്തരുമായി നിന്നുകൊണ്ട് അവർ ഭയങ്കരമായ തേജസ് പ്രകടിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന്, ഹേ ഭാരതാ! സമരത്തിൽ അർജുനൻ നിർമ്മിച്ച അമ്പുകളാൽ തീർത്ത ആ ഗൃഹത്തിനുള്ളിൽ ഹൃഷീകേശൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) പുഞ്ചിരിയോടെ, സ്ത്രീകളുടെ മദ്ധ്യേ നിൽക്കുന്നവനെപ്പോലെ, യുദ്ധഭൂമിയിലും പൂർണ്ണ നിർഭയനായി നിന്നു.
Verse 13
उपावर्तयदव्यग्रस्तान श्वान् पुष्करेक्षण: । मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशाम्पते,प्रजानाथ! कमलनयन श्रीकृष्णने आपके सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते उद्धेगशून्य होकर उन घोड़ोंकोी टहलाया
ഹേ വിശാംപതേ, പ്രജാനാഥാ! പദ്മനയനനായ പുഷ്കരേക്ഷണൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നിങ്ങളുടെ സകലസൈന്യവും നോക്കി നിൽക്കെ, യാതൊരു വ്യഗ്രതയും കൂടാതെ, ആ കുതിരകളെ തിരിച്ചു നടത്തിച്ചു.
Verse 14
तेषां श्रमं च ग्लानिं च वमथुं वेपथुं व्रणान् । सर्व व्यपानुदत् कृष्ण: कुशलो हाश्वकर्मणि,घोड़ोंकी चिकित्सा करनेमें कुशल श्रीकृष्णने उनके परिश्रम, थकावट, वमन, कम्पन और घाव--सारे कष्टोंको दूर कर दिया
കുതിരകളുടെ ശുശ്രൂഷയിൽ നിപുണനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവരുടെ ക്ഷീണം, ഗ്ലാനി, ഛർദ്ദി, വിറയൽ, മുറിവുകൾ—എല്ലാ ദുരിതങ്ങളും നീക്കി.
Verse 15
शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान् हयान् । उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि स:,उन्होंने अपने दोनों हाथोंसे बाण निकालकर उन घोड़ोंको मला और यथोचित रूपसे टहलाकर उन्हें पानी पिलाया
അവൻ തന്റെ ഇരുകൈകളാൽ അമ്പിന്റെ അഗ്രങ്ങൾ പുറത്തെടുത്ത് ആ കുതിരകളെ സ്നേഹത്തോടെ തുടച്ചു; പിന്നെ യഥോചിതമായി തിരിച്ചു നടത്തിച്ച് അവർക്കു വെള്ളം കുടിപ്പിച്ചു.
Verse 16
स ताल्लब्धोदकान् स्नातान् जग्धान्नान् विगतक््लमान् | योजयामास संदृष्ट: पुनरेव रथोत्तमे
കുതിരകൾ വെള്ളം ലഭിച്ച് കുടിച്ചു, കുളിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, പുല്ലും ധാന്യവും തിന്നു, ക്ഷീണം മാറിയതായി കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ സന്തോഷത്തോടെ അവയെ വീണ്ടും ആ ഉത്തമ രഥത്തിൽ കെട്ടി ചേർത്തു।
Verse 17
स तं रथवरं शौरि: सर्वशस्त्रभृतां वर: । समास्थाय महातेजा: सार्जुन: प्रययौ द्रुतम्,तदनन्तर सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी श्रीकृष्ण उस उत्तम रथपर अर्जुनसहित आरूढ़ हो बड़े वेगसे आगे बढ़े
അതിനുശേഷം സർവ്വായുധധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാതേജസ്വി ശൗരി (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) അർജുനനോടൊപ്പം ആ ഉത്തമ രഥത്തിൽ കയറി അതിവേഗം മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു।
Verse 18
रथं रथवरस्याजोौ युक्त लब्धोदकैर्हयै: । दृष्टवा कुरुबलश्रेष्ठा: पुनर्विमनसो5भवन्
യുദ്ധഭൂമിയിൽ വെള്ളം കുടിച്ച് പുതുമയാർന്ന കുതിരകൾ കെട്ടിയ രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനന്റെ രഥം കണ്ടപ്പോൾ, കുരുസേനയിലെ പ്രമുഖ വീരന്മാർ വീണ്ടും വിഷണ്ണരായി।
Verse 19
विनिः:श्वसन्तस्ते राजन् भग्नदंष्टा इवोरगा: । धिगहो धिग्गतः पार्थ: कृष्णश्रेत्यब्रुवन् पृथक्
രാജാവേ, പൊട്ടിയ പല്ലുകളുള്ള പാമ്പുകളെപ്പോലെ ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് അവർ ഓരോരുത്തരായി പറഞ്ഞു—“അയ്യോ! ഞങ്ങൾക്ക് നാണക്കേട്, നാണക്കേട്! പാർത്ഥൻ പോയി; കൃഷ്ണനും പോയി.”
Verse 20
त्वत्सेना: सर्वतो दृष्टवा लोमहर्षणमद्भुतम् । त्वरध्वमिति चाक्रन्दन् नैतदस्तीति चाब्रुवन्
നിന്റെ സൈന്യം മുഴുവനും ആ അത്ഭുതകരവും രോമാഞ്ചകരവും ആയ ദൃശ്യം കണ്ടിട്ട് എല്ലാടത്തുനിന്നും വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“വീരന്മാരേ! ഇത് സംഭവിക്കില്ല; നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വേഗത്തിൽ അവരെ പിന്തുടരൂ.”
Verse 21
सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ । बाल: क्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ ക്ഷത്രിയരും നോക്കി നിൽക്കെ ആ രണ്ടു കവചധാരികൾ ഒരൊറ്റ രഥംകൊണ്ട് നമ്മുടെ സൈന്യത്തെ അപമാനിച്ചു. കുട്ടി കളിപ്പാട്ടങ്ങളുമായി കളിച്ചുകൊണ്ട് തടസ്സമില്ലാതെ കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ, നമ്മുടെ ബലം തുച്ഛമാക്കി രാജസഭാമദ്ധ്യേ തങ്ങളുടെ വീര്യം പ്രകടിപ്പിച്ച് അവർ നിർബാധമായി മുന്നേറി.
Verse 22
क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परंतपौ | दर्शयित्वा$5त्मनो वीर्य प्रयातौ सर्वराजसु
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾ നിലവിളിച്ചും തടയാൻ ശ്രമിച്ചും നിന്നുവെങ്കിലും അവരെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ശത്രുസന്താപകരായ കവചധാരികൾ ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും സർവരാജന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ തങ്ങളുടെ വീര്യം പ്രകടിപ്പിച്ച്, നമ്മുടെ ബലം അവഗണിച്ച്, ഒരൊറ്റ രഥത്തിൽ നിർബാധമായി മുന്നേറി—കുട്ടി കളിപ്പാട്ടങ്ങളുമായി കളിച്ചുകൊണ്ട് വഴുതിപ്പോകുന്നതുപോലെ.
Verse 23
(यथा दैवासुरे युद्धे तृणीकृत्य च दानवान् । इन्द्राविष्णू पुरा राजन् जम्भस्य वधकाडुक्षिणौ ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! പുരാതന ദേവാസുരസംഗ്രാമത്തിൽ ജംഭനെ വധിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഇന്ദ്രനും ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവും ദാനവരെ പുല്ലുപോലെ തുച്ഛമാക്കി മുന്നേറിയതുപോലെ, ശ്രീകൃഷ്ണനും കിരീടധാരിയായ അർജുനനും ജയദ്രഥവധത്തിനായി മഹാവേഗത്തിൽ അഗ്രസരരാകുന്നു. അവരെ വീണ്ടും മുന്നേറുന്നതു കണ്ട മറ്റു സൈനികർ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“കൗരവരേ! ശ്രീകൃഷ്ണനെയും കിരീടധാരി അർജുനനെയും വധിക്കാൻ വേഗം സകല ശ്രമവും ചെയ്യുക!”
Verse 24
रथयुक्तो हि दाशाहों मिषतां सर्वधन्विनाम् । जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ ധനുർധരരും നോക്കി നിൽക്കെ രഥസ്ഥനായ ദാശാർഹൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഈ യുദ്ധത്തിൽ നമ്മെ അവഗണിച്ച് നേരെ ജയദ്രഥനിലേക്കു പോകുന്നു.
Verse 25
तत्र केचिन्मिथो राजन् समभाषन्त भूमिपा: । अदृष्टपूर्व संग्रामे तद् दृष्टया महदद्भुतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവിടെ ചില ഭൂപാലന്മാർ യുദ്ധമദ്ധ്യേ ഇതുവരെ കാണാത്ത ആ മഹാദ്ഭുതം കണ്ടിട്ട് തമ്മിൽ തമ്മിൽ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 26
सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रो5त्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രനും കൂടി നാശത്തിലേക്കു വീണു. ദുര്യോധനന്റെ അപരാധം മൂലം സമസ്ത ക്ഷത്രിയവർഗവും മുഴുവൻ ഭൂമിയും തകർന്നു.
Verse 27
इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत
ഹേ ഭാരത! അവിടെ മറ്റു ക്ഷത്രിയരും ഇപ്രകാരം തന്നെയായിരുന്നു പറയുന്നത്.
Verse 28
सिन्धुराजस्य यत् कृत्यं गतस्य यमसादनम् | तत् करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रीडनुपायवित्
ഹേ ഭാരത! യമസദനത്തിലേക്കു പോയ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനു ചെയ്യേണ്ട ഔർദ്ധ്വദേഹിക കർമം, ദൃഷ്ടി ഭ്രമിച്ചവനും യുക്തിമാർഗം അറിയാത്തവനുമായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ തന്നെ നിർവഹിക്കട്ടെ.
Verse 29
ततः शीघ्रतरं प्रायात् पाण्डव: सैन्धवं प्रति । विवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टे: पीतोदकै्हयै:
അതിനുശേഷം വെള്ളം കുടിച്ച് ഉത്സാഹത്തോടെ നിറഞ്ഞ കുതിരകളാൽ യുക്തനായ പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ, സൂര്യൻ അസ്താചലത്തിലേക്കു ചരിയുമ്പോൾ, സൈന്ധവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി അതിവേഗം മുന്നേറി.
Verse 30
त॑ प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभूतां वरम् । नाशवनुवन् वारयितुं योधा: क्रुद्धमिवान्तकम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സർവായുധധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ ആ മഹാബാഹു മുന്നേറുമ്പോൾ, യോദ്ധാക്കൾക്ക് അവനെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ക്രുദ്ധനായ അന്തകനെ—മൃത്യുവിനെ തന്നെ—തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 31
जैसे क्रोधमें भरे हुए यमराजको रोकना असम्भव है, उसी प्रकार आगे बढ़ते हुए समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु अर्जुनको आपके सैनिक रोक न सके ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ശത്രുതാപകനായ പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ നിന്റെ സൈന്യത്തെ ഓടിച്ചുവിട്ട്, സൈന്ധവനുവേണ്ടി (ജയദ്രഥനുവേണ്ടി), സിംഹം മാൻകൂട്ടത്തെ തുരത്തി കീറിമുറിക്കുന്നതുപോലെ അതിനെ ചിതറിച്ചും ചതച്ചും തുടങ്ങി।
Verse 32
गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत् । बलाकाभ तु दाशार्ह: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളിലേക്കു കുതിച്ചുകയറിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ദാശാർഹനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ കുതിരകളെ അതിവേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടോടിച്ചു; കൊക്കുകളെപ്പോലെ വെളുത്ത പാഞ്ചജന്യ ശംഖം മഹാനാദത്തോടെ മുഴക്കി।
Verse 33
कौन्तेयेनाग्रत: सृष्टा न्यपतन् पृष्ठतः शरा: । तूर्णात् तूर्णतरं हाश्वा: प्रावहन् वातरंहस:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗന്തേയൻ മുന്നോട്ടുവിട്ട അമ്പുകൾ പിന്നിലേക്കു വീണു; കാരണം കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള കുതിരകൾ രഥത്തെ അതിവേഗത്തിലും അതിവേഗമായി മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോയിരുന്നു।
Verse 34
वायुके समान वेगशाली अश्व इतनी तीव्रातितीव्र गतिसे रथको लिये हुए भाग रहे थे कि कुन्तीकुमार अर्जुनद्वारा आगेकी ओर फेंके हुए बाण उनके रथके पीछे गिरते थे ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള കുതിരകൾ രഥത്തെ അത്യന്തം അതിവേഗത്തിൽ കൊണ്ടുപോയതിനാൽ, കൗന്തേയൻ അർജുനൻ മുന്നോട്ടുവിട്ട അമ്പുകൾ രഥത്തിന്റെ പിന്നിൽ വീണു. തുടർന്ന് ക്രോധം നിറഞ്ഞ അനേകം രാജാക്കളും മറ്റു ക്ഷത്രിയരും, ജയദ്രഥവധം ലക്ഷ്യമാക്കിയ ധനഞ്ജയനെ എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് വളഞ്ഞിടാൻ പാഞ്ഞെത്തി।
Verse 35
सैन्येषु विप्रयातेषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम् । दुर्योधनो<न्वयात् पार्थ त्वरमाणो महाहवे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സൈന്യങ്ങൾ അപ്രതീക്ഷിതമായി കലക്കത്തോടെ മുന്നേറിക്കയറിയപ്പോൾ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനൻ ക്ഷണനേരം നിലകൊണ്ട് ഉറച്ചു നിന്നു. അതേ മഹാസമരത്തിൽ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ അതിവേഗം അവനെ പിന്തുടർന്നു।
Verse 36
वातोद्धृतपताकं तं रथ जलदनि:स्वनम् । घोरं कपिध्वजं दृष्टवा विषण्णा रथिनो5भवन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാറ്റിൽ ഉയർന്ന് പാറുന്ന പതാകയോടും, ഇടിമേഘഗർജ്ജനപോലെ ഗംഭീര നാദത്തോടും, കപിധ്വജം (ഹനുമാൻ) ധരിച്ചും നിന്ന ആ ഭയങ്കര രഥം കണ്ടപ്പോൾ എല്ലാ രഥികരും വിഷാദത്തിലാഴ്ന്നു।
Verse 37
दिवाकरे5थ रजसा सर्वतः संवृते भृशम् । शरार्ताश्न रणे योधा: शेकु: कृष्णौ न वीक्षितुम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പൊടിയാൽ എല്ലാടവും അത്യന്തം മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ സൂര്യനും മറഞ്ഞുപോയി. യുദ്ധത്തിൽ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായ യോദ്ധാക്കൾ ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും നോക്കി കണ്ണുയർത്തുവാനും കഴിയാതെപോയി।
Verse 100
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सैन्यविस्मये शततमो<ध्याय: ।। २१०० |। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सेनाविस्मयविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവ്വത്തിനകത്തെ ജയദ്രഥവധപർവ്വത്തിൽ ‘സൈന്യവിസ്മയം’ വിഷയമായ നൂറാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 263
विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते । “एकमात्र दुर्योधनके अपराधसे राजा धृतराष्ट्र तथा उनकी सम्पूर्ण सेनाएँ भारी विपत्तिमें फँस गयीं। सारा क्षत्रियसममाज और सम्पूर्ण पृथ्वी विनाशके द्वारपर जा पहुँची है। इस बातको राजा धृतराष्ट्र नहीं समझ रहे हैं!
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നാശം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും രാജാവ് അതു തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ദുര്യോധനനെ കേന്ദ്രീകരിച്ച ആ ഏകദോഷം മൂലം ധൃതരാഷ്ട്രനും അവന്റെ സമസ്ത സൈന്യങ്ങളും മഹാവിപത്തിൽ അകപ്പെട്ടു; ക്ഷത്രിയസമൂഹമൊട്ടും ഈ ഭൂമിയും നാശത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്നു—എന്നിട്ടും ധൃതരാഷ്ട്രൻ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira must decide how to act when key allies are unaccounted for: he fears public reproach if Sātyaki is neglected, yet must preserve the royal center and respond to the implied peril around Arjuna—forcing a triage of duties.
Effective leadership combines ethical reasoning with operational clarity: allocate protection for critical leadership, maintain alliance obligations, and issue decisive orders even when information is incomplete and emotions are destabilizing.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative reportage emphasizing strategic conduct and moral pressure rather than a formal soteriological conclusion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.