Shloka 42
अभिमन्यु–अलम्बुसयुद्धम् / The Duel of Abhimanyu and Alambusa
with Arjuna’s approach to Bhīṣma
ततस्ते तावका: सर्वे मायया विमुखीकृता:,तब उस मायासे डरकर आपके सभी सैनिक युद्धसे विमुख हो गये। उन्होंने एक- दूसरेको तथा द्रोण, दुर्योधन, शल्य और अश्वत्थामाको भी इस प्रकार देखा--सब-के-सब छिन्न-भिन्न हो पृथ्वीपर गिरकर छटपटा रहे हैं और खूनसे लथपथ होकर दयनीय दशाको पहुँच गये हैं। कौरवोंमें जो महान् धनुर्धर एवं प्रधान वीर हैं, प्रायः वे सभी रथी विध्वंसको प्राप्त हो गये हैं। सब राजा मार गिराये गये हैं तथा हजारों घोड़े और घुड़सवार टुकड़े-टुकड़े होकर पड़े हैं
tatas te tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥ |
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ മായയാൽ ഭ്രമിതരായി ഭയാകുലരായ നിങ്ങളുടെ സൈനികർ എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി. ഭീതിയിൽ അവർ പരസ്പരത്തെയും, ദ്രോണൻ, ദുര്യോധനൻ, ശല്യൻ, അശ്വത്ഥാമാവ് എന്നിവരെയും പോലും, അതേ ഭീകരാവസ്ഥയിൽ കണ്ടതായി തോന്നി—ചിന്നഭിന്നമായി ഭൂമിയിൽ വീണു പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവർ, രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ടവർ, കരുണാജനകമായ ദശയിൽ പതിച്ചവർ. കൗരവരുടെ പ്രധാന മഹാധനുർധരന്മാരിൽ ഭൂരിഭാഗവും രഥികളായി നശിച്ചതായി തോന്നി; രാജാക്കന്മാർ വീണു; ആയിരക്കണക്കിന് കുതിരകളും കുതിരസേനികരും വെട്ടിത്തകർന്ന നിലയിൽ കിടന്നതായി ദൃശ്യമായി.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores how māyā—delusion, panic, and distorted perception—can collapse courage and judgment in war, leading to moral and physical ruin. It highlights the ethical cost of violence: even the ‘foremost’ heroes become pitiable when the mind is overwhelmed and the body is broken.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kaurava troops, affected by an illusory power, lose heart and recoil from battle. They perceive their leaders and comrades as grievously mutilated and bloodied, while many principal chariot-warriors, kings, horses, and cavalry have been cut down.