Shloka 63
भीष्म-युधिष्ठिर-संमर्दः
Bhīṣma’s Pressure on Yudhiṣṭhira; Śikhaṇḍī’s Approach; Evening Withdrawal
उसमें सहस्रों रथी और घुड़सवार प्राणशून्य होकर बिखर गये। तब शान्तनुनन्दन भीष्मने कुपित होकर झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा उन महामना वीरोंकी सेनाका विनाश कर डाला; पांचालोंकी सेनाकी कितनी ही टुकड़ियोंको अपने बाणोंद्वारा यमलोक पहुँचा दिया ।। एवं भित्त्वा महेष्वास: पाण्डवानामनीकिनीम् । कृत्वावहारं सैन्यानां ययौ स्वशिबिरं नूप,नरेश्वर! महाधनुर्धर भीष्म इस प्रकार पाण्डव-सेनाका संहार करके अपनी समस्त सेनाओंको युद्धसे लौटाकर अपने शिविरको चले गये
evaṁ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānām anīkinīm | kṛtvā avahāraṁ sainyānāṁ yayau svaśibiraṁ nṛpa, nareśvara |
ഇങ്ങനെ മഹാധനുർധരനായ ഭീഷ്മൻ പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യത്തെ ഭേദിച്ച്, തന്റെ സൈന്യത്തെ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിൻവലിപ്പിച്ച്, രാജാവേ, സ്വന്തം ശിബിരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid battlefield fury and overwhelming martial success, a leader’s dharma includes restraint and control—knowing when to stop, recall troops, and prevent violence from becoming mere slaughter without purpose.
Sañjaya reports that Bhīṣma, after breaking the Pāṇḍava battle-host, signals a withdrawal (avahāra) of his forces and returns to his own camp, marking a pause after a destructive phase of combat.