Shloka 19
Adhyāya 69: Strategic duels under Bhīṣma’s command
Virāṭa–Bhīṣma; Arjuna–Aśvatthāmā; Bhīma–Duryodhana; Abhimanyu–Lakṣmaṇa
“इसलिये “ये मनुष्य हैं,, ऐसा समझकर इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवताओं तथा संसारके मनुष्योंको अमित पराक्रमी भगवान् वासुदेवकी अवहेलना नहीं करनी चाहिये ।। यश्न मानुषमात्रोडयमिति ब्रूयात् स मन्दधी: । हृषीकेशमवज्ञानात् तमाहुः पुरुषाधमम्,“जो सम्पूर्ण इन्द्रियोंके स्वामी इन भगवान् वासुदेवको केवल मनुष्य कहता है, वह मूर्ख है। भगवान्की अवहेलना करनेके कारण उसे नराधम कहा गया है
tasmād ye manuṣyā iti matvā indra-prabhṛtayaḥ sarve devāḥ saṃsārasya ca manuṣyā amita-parākramam bhagavantaṃ vāsudevaṃ nāvamantavyam | yaḥ mānuṣa-mātro ’yam iti brūyāt sa manda-dhīḥ | hṛṣīkeśam avajñānāt tam āhuḥ puruṣādhamam ||
അതുകൊണ്ട് ‘ഇവൻ വെറും മനുഷ്യൻ’ എന്നു കരുതി ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരോ ലോകജനങ്ങളോ അമിതവിക്രമനായ ഭഗവാൻ വാസുദേവനെ അവഹേളിക്കരുത്. സർവേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപനായ ഹൃഷീകേശനെ ‘മാത്രം മനുഷ്യൻ’ എന്നു പറയുന്നവൻ മന്ദബുദ്ധി; അവനെ അവജ്ഞിച്ചതിനാൽ അവൻ നരാധമൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not reduce Vāsudeva (Kṛṣṇa) to ‘only a man.’ Disrespect toward the divine—especially when rooted in shallow perception—signals moral and intellectual failure; reverence and right recognition are presented as dharmic duties for gods and humans alike.
Bhīṣma is instructing his audience about Kṛṣṇa’s true status and warning against contempt. He frames Kṛṣṇa as Hṛṣīkeśa, the Lord of the senses, whose power is immeasurable, and declares that those who dismiss him as merely human are condemned as puruṣādhamas.