Shloka 13
वराश्चनरनागानां शरीरप्रभवा तदा | परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी,रणक्षेत्रमें बड़े वेगसे रक्तकी नदी बह चली, जो देखनेमें बड़ी भयानक थी। हाथियोंके शरीर उसके भीतर शिलाखण्डोंके समान जान पड़ते थे। खून और मांस कीचड़के समान प्रतीत होते थे। बड़े-बड़े हाथी, घोड़े और मनुष्योंके शरीरोंसे ही वह नदी निकली थी और परलोकरूपी समुद्रकी ओर प्रवाहित हो रही थी। वह रक्त-मांसकी नदी गीधों और गीदड़ोंको आनन्द प्रदान करनेवाली थी
sañjaya uvāca |
varāś ca nara-nāgānāṃ śarīra-prabhavā tadā |
paralokārṇava-mukhī gṛdhra-gomāyu-modinī ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വരാഹങ്ങൾ, മനുഷ്യർ, ആനകൾ എന്നിവയുടെ ശരീരങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഒരു നദി പൊങ്ങി ഉയർന്നു; അത് പരലോക-സമുദ്രത്തേക്കു ഒഴുകി. അത് കഴുകന്മാർക്കും കുറുനരികൾക്കും ആനന്ദം പകരുന്നതായിരുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ മഹാവേഗത്തിൽ രക്തനദി ഒഴുകി; അതിൽ ആനകളുടെ ദേഹങ്ങൾ ശിലാഖണ്ഡങ്ങളുപോലെ തോന്നി, രക്തവും മാംസവും ചെളിപോലെ പ്രതീതിയായി. വലിയ ആന, കുതിര, മനുഷ്യ ദേഹങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ആ നദി ഉദ്ഭവിച്ച് പരലോക-സമുദ്രത്തേക്കു ഒഴുകി കഴുകൻ-കുറുനരികളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses stark imagery to show the moral cost of war: slaughter turns life into a ‘river’ that carries beings toward death (paraloka). It underscores impermanence and the karmic gravity of violence—only scavengers benefit, while humans incur suffering and loss.
Sañjaya narrates the Kurukṣetra carnage: a figurative river, born from the bodies of men and elephants (and other creatures), flows toward the ‘ocean of the other world,’ while vultures and jackals are pleased—emphasizing the battlefield’s horror.